Το Μακεδονικό ανθρωπωνύμιο Αρραβαίος

Σχεδόν έναν χρόνο πριν είχα κάνει μια σειρά αναρτήσεων με θέμα τα ανετυμολόγητα ανθρωπωνύμια των αρχαίων Μακεδόνων. Στην δεύτερη ανάρτηση της σειράς είχα παραθέσει την γνώμη μου για την ετυμολογία του ονόματος Ἀρραβαῖος. Προχθές ξεκίνησα να διαβάζω την αγγλική έκδοση του βιβλίου «ΙΕ Ποίηση και Μυθολογία» του ML West και πριν από λίγο διάβασα κάτι που μου θύμιζε την παλιά μου ανάρτηση για το όνομα Ἀρραβαῖος, μάλιστα ενισχύοντας την ετυμολογική μου πρόταση.

Η ετυμολογική μου πρόταση συνέδεε το όνομα Ἀρραβαῖος με το παράγωγο *r.s-n.-bh- της ρίζας *r.s-en- «ἄρρην,αρσενικός» που στην σανσκριτική έδωσε το ουσιαστικό r.sabha = «ταύρος, αρσενικό ζώο («μπουγάς»)».

Πέρα από την μορφολογική ομοιότητα των δύο όρων και τον παρομοιότυπο ελληνικό σχηματισμό *h1elh1-en- «ελάφι» (λ.χ. παλαιοσλαβωνικό jelenĭ) > *h1elh1-n.-bh- > ἔλαφος , το τρίτο δεδομένο ήταν η διτυπία Άρραβαῖος/Ἐρρεβαῖος που μου θύμισε την ελληνική διτυπία ἄρσην ~ ἔρσην (λ.χ. ἔρσην εδώ και ἄρρην εδώ) που απαντά και σε άλλες ΙΕ γλώσσες επειδή, σύμφωνα με τους Mallory & Adams, προέκυψε σύγχυση μεταξύ των δύο παρόμοιων, αλλά διαφορετικών ΙΕ όρων με τη σημασία «αρσενικός»:

*r.s-en- και *wers-en-

Παραθέτω συνοπτικά αυτά τα τρία ήδη γνωστά δεδομένα πριν περάσω στο καινούριο τέταρτο δεδομένο που βρήκα στο βιβλίο του West.

Arrabaios

Εκεί λοιπόν που διαβάζω τον West να εξηγεί τις κοινές ποιητικές παρομοιώσεις μεταξύ της Ελληνικής και της Σανσκριτικής οι οποίες, κατά την γνώμη τόσο του ML West όσο και του Calvert Watkins, αποτελούν αναμφίβολα μέρος της Ελληνο-Άριας ποιητικής παράδοσης που σχηματίστηκε κατά την περίοδο στο 3000-2500 π.Χ. όταν ακόμα μιλιόταν η κοινή Ελληνο-Άρια πρωτο-γλώσσα (η ύστερη ΠΙΕ ποικιλία από την οποία προέκυψαν η Ελληνικη, η Φρυγική, η Αρμενική και οι Ινδο-Ιρανικές γλώσσες), βλέπω την παρακάτω ενδιαφέρουσα κοινή παρομοίωση: «κάποιος ξεχωρίζει ἔξοχος όπως ο ταύρος ανάμεσα στις αγελάδες της αγέλης». Τα ακριβή λόγια του West είναι τα εξής:

West-bull

Στην Ιλιάδα, η παρομοίωση χρησιμοποιείται για δείξει πως «μετέπρεπε έξοχος» από τους υπόλοιπους Αχαιούς ήρωες ο Ατρείδης Αγαμέμνων:

[Ιλιάδα, 2.480-3]

Ἠΰτε βοῦς ἀγέληφι μέγ᾽ ἔξοχος ἔπλετο πάντων
ταῦρος· ὃ γάρ τε βόεσσι μεταπρέπει ἀγρομένῃσι·
τοῖον ἄρ᾽ Ἀτρεΐδην θῆκε Ζεὺς ἤματι κείνῳ
ἐκπρεπέ᾽ ἐν πολλοῖσι καὶ ἔξοχον ἡρώεσσιν.

Πώς ταύρος από τ᾿ άλλα ζωντανά μες στο κοπάδι ο πρώτος,
κι απ᾿ τις γελάδες, γύρα ως βοσκούνε, περίσσια ξεχωρίζει’
όμοια του Ατρέα το γιο εμεγάλυνε τη μέρα εκείνη ο Δίας,
τρανό μες στους πολλούς, περίλαμπρο στους αντρειωμένους μέσα.

(μετάφραση Κακριδή-Καζαντζάκη)

Η ίδια παρομοίωση στην Σανσκριτική Rigveda έχει ως εξής:

[RV, 9.110.9]

adha yadime pavamāna rodasī imā ca viśvā bhuvanābhi majmanā
yūthe na niṣṭhā vṛṣabho vi tiṣṭhase

As long as thou, O Pavamana, art above this earth and heaven and all existence in thy might,
Thou standest like a Bull the chief amid the herd.

Ο όρος για τον «ταύρο» δεν είναι το «σωστό» r.ṣa-bha (< *r.s-n.-), αλλά το «υβριδικό» vr.ṣa-bha, προϊόν της σύγχυσης μεταξύ των ταυτόσημων και σχεδόν παρόμοιων ΙΕ ριζών *r.s-en- και *wers-en- που περιγράφουν οι Mallory-Adams.

Αλλού στην Rigveda, το παράγωγο vr.ṣa-bha χρησιμοποιείται εναλλάξ μαζί με το vr.ṣa για να παρομοιάσει τον θεό Indra τέσσερεις φορές με ταύρο:

[RV, 6.44.21]

vṛṣāsi divo vṛṣabhaḥ pṛthivyā, vṛṣā sindhūnāṃ vṛṣabha stiyānām

Thou art the Bull of heaven, the Bull of earth, Bull of the rivers, Bull of standing waters.

Είσαι ο ταύρος του ουρανού, το ταυρί της γης, ο ταύρος των ποταμών, το ταυρί των στάσιμων νερών.

Το μακεδονικό όνομα Ἀρραβαῖος/Ἐρρεβαῖος είναι παράγωγο σε *-yos (λ.χ. πτόλεμος > Πτολεμαῖος, ἄριστος > Ἀρισταῖος, δίδυμος > Διδυμαῖος κλπ) ενός ουσιαστικού *ἄρραβος ~ *ϝἔρρε(μ)βος που ταιριάζει εκπληκτικά στο σανσκριτικό ζεύγος r.ṣa-bha ~ vr.ṣa-bha = «ταύρος» και στην ελληνική διτυπία ἄρσην ~ ἔρσην.

Από τη στιγμή που η Ελληνο-Άρια ποιητική παράδοση συνδέει τα ουσιαστικά ταῦρος και vr.ṣa-bha, το εύλογο βήμα είναι να συνδέσουμε το ανθρωπωνύμιο Ἀρραβαῖος με τα Ταῦρος, Ταυρίᾱς, Ταυρέᾱς και Ταυρίων.

Η σχέση r.ṣa-bha / vr.ṣa-bha ~ Ἀρραβαῖος ~ ταῦρος θυμίζει την ισοσημική λεξική αντικατάσταση:

*k’lewos n.-dhgwhi-tom > śrávas àkṣitam ~ κλέος ἄφθιτον ~ κλέος ἄσβεστον

aphthiton

και αυτήν που αναφέρει ο West με τα Ελληνο-Άρια ανθρωπωνύμια Εὐρυ-κλέϝης ~ Εὐρυκλῆς/Εὐρύκλεια , το ακριβές ετυμολογικό του σανσκριτικό ανάλογο Uru-śrávas και το ισοσημικό λεξιλογικό αντικατάστατο του δευτέρου Pr.thu-śrávas (< *pl.th2-ù- ~ πλατύς ~ εύρύς).

uru-prthu

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s