«Η Έλευση των Ελλήνων» του Robert Drews #2: τα εν Ελλάδι γεγονότα

Στην πρώτη ανάρτηση της σειράς παρουσίασα το γενικό ιστορικό υπόβαθρο που κατασκευάζει ο Drews για την διασπορά των ΙΕ γλωσσών και την σημασία του αρματηγού πολέμου. Ο Drews «δοκιμαστικά» (tentatively, όπως ο ίδιος παραδέχεται) τοποθετεί την ΠΙΕ κοιτίδα στην Αρμενία γύρω στο 2000 π.Χ. Γύρω στο 1700 π.Χ. η καινοτομία του αρματηγού πολέμου επιτρέπει στους ΙΕους να εξαπλωθούν ως στρατιωτικά ισχυρές μειονότητες κατακτώντας αλλόγλωσσους πληθυσμούς και, με τον καιρό, επιβάλλοντας σε αυτούς την γλώσσα τους.

Ας δούμε τώρα πως εφαρμόζει ο Drews το γενικό πλαίσιο διασποράς που έχει κατασκευάσει ειδικά στην περίπτωση της «Έλευσης των Ελλήνων».

Το πρώτο πράγμα που ξεκαθαρίζει ο Drews είναι πως με το που καταρρίφτηκε η πάλαι κραταιά χρονολογία ελεύσεως 1900 π.Χ. των Blegen & Wace γύρω στο 1980, πολλοί αρχαιολόγοι μετέφεραν την χρονολογία ελεύσεως ακόμα πιο πίσω στο χρόνο, εκμεταλλευόμενοι τις όποιες ασυνέχειες έδειχνε η μετάβαση από την EHII στην EHIII (~ 2400-2200 π.Χ., EH = Early Helladic = Πρώιμη Ελλαδική). Ο Drews πιστεύει πως δεν υπάρχει κανένας λόγος για να πάμε πιο πίσω από το 1900 π.Χ., όπως δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρούμε δεδομένο ότι η «Έλευση των Ελλήνων» ήταν ένα γεγονός που άφησε αρχαιολογικό αποτύπωμα ασυνέχειας. Ο locus classicus που αναφέρει στο θέμα των αρχαιολογικά αόρατων μαζικών μεταναστεύσεων είναι ο Σλαβικός Εποικισμός της Ελλάδος και των λοιπών Βαλκανίων. Το τελευταίο το αναφέρει κυρίως για να «αφοπλίσει» την άποψη που έχει παρουσιάσει πολλές φορές ο Oliver Dickinson περί γηγενούς καταγωγής των νεκρών που θάφτηκαν στους Λακκοειδείς Τάφους των Μυκηνών. Την άποψη του Dickinson συμμερίζεται και ο Joost H. Crouwel στο βιβλίο του “Chariots and Other Means of Transport in Bronze Age Greece” (Amsterdam, Allard Pierson Museum, 1981) το οποίο ο Drews αναγνωρίζει ως ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ για τα μυκηναϊκά ιππήλατα πολεμικά άρματα αν και δεν αποδέχεται την πεποίθηση του Crouwel ότι η «Έλευση των Ελλήνων» στην Ελλάδα έγινε πριν από την έλευση του ιππήλατου πολεμικού άρματος. Η αντίρρηση του Drews στην άποψη του Dickinson είναι πως ο τελευταίος βασίζει την συνέχεια που προτείνει κυρίως στην κεραμική, ενώ οι δυνάστες των Μυκηνών «δεν ήταν αγγειοπλάστες, αλλά αρματηλάτες πολεμιστές». Με άλλα λόγια, από τη στιγμή που ο υπήκοος γηγενής πληθυσμός ούτε εξοντώθηκε ούτε εκτοπίστηκε κατά το “take over” με το οποίο επιβλήθηκε σε αυτόν η αρματηγός ελίτ, δεν υπάρχει κανένας λόγος να περιμένουμε ασυνέχεια στην κεραμική διαδοχή. Επομένως, το να αναζητούμε ενδείξεις συνέχειας στα αγγεία που έπλασε η υπήκοος τάξη και τοποθέτησε στους τάφους των δυναστών της είναι, κατά τον Drews, «σαν να εστιάζουμε στην καμπούρα και να μη βλέπουμε την καμήλα». Κλείνει την επιχειρηματολογία του στο θέμα επισημαίνοντας πως η αρχαιοελληνική αγγειοπλαστική ορολογία περιέχει μεγάλο ποσοστό μη ΙΕ προελληνικών όρων.

Ας δούμε τα ακριβή λόγια του Drews.

[σλδ 149] As we have seen, the argument for dating the arrival of the Greeks to 1900 BC has disintegrated, and there are no grounds whatever for moving that arrival back still further to 2100 BC.

[σλδ 44] The dubious presupposition is that any significant movement of people will be detectible in the pottery record. This assumption, which was scarcely questioned in Blegen’s day, is no longer unchallenged. Certain migrations, about whose reality the literary records leave no doubt, seem to have introduced nothing that can be detected by archaeologists. Thus the Ostrogothic and Hunnic invasions of the Roman Empire, or the slightly later Slavic migrations into Greece and other parts ofthe Balkan peninsula, left virtually no material documentation.

[σλδ 175] […] Crouwel […] supposes that the shaft-grave charioteers were native Greeks (both scholars assumed that by 1600 BC the Greeks had been in Greece for several centuries). Since Crouwel’s book is and will long remain the definitive study of Mycenaean chariots, his reconstruction of the way in which the shaft-grave chariots came to Greece deserves careful scrutiny:

It has sometimes been suggested that they were introduced, and to Mycenae in particular, by foreign immigrants, possibly invaders (both  Hyksos expelled from Egypt and Indo-European Greeks have been put forward) and that the people of the Shaft Graves were no other than these same intruders. I believe this is unlikely. As O. Dickinson has recently argued, the Shaft Graves of Mycenae probably represent the rise of vigorous local chieftain families. The growth of an indigenous ruling class, which can also be observed at this time in other parts of mainland Greece, notably Messenia, marks the transition from the Middle Helladic period to Mycenaean civilization.”

[σλδ 178] The argument that the Shaft Grave Dynasty was indigenous to the Argolid, and that Middle Helladic Greece evolved into Late Helladic Greece without interruptions or invasion, depends entirely on pottery: the absence of an invader’s ware and the persistence of local wares. Much is made of the fact that from the clay pots found in the two grave circles a continuum can be traced from Middle to Late Helladic shapes and motifs. […] To focus one’s attention on the pots, and to ignore the foreign materials and motifs, the weaponry, the chariot stelai, and the gold (more gold than has been found in any excavation before or since) is to espy the gnat and overlook the camel. The dynasts were charioteers and not potters, and it is hardly surprising that their pottery, like other humble necessities of daily life, should have been supplied to them by the subject population. […] Linguistic evidence in fact almost requires us to assume that the first Greek speakers in the land secured their pottery from pre-Greek potters. The Greek words for potter’s clay (κέραμος), for the potter’s kiln (κεραμεῖον), and for a range of ceramic vessels (κάνθαρος, ἀρύβαλλος, λήκυθος, δέπας, φιάλη) did not come from the Proto-Indo-European vocabulary.

Ένα άλλο επιχείρημα με το οποίο ο Drews προσπαθεί να πείσει «παγιδεύοντας» τον αναγνώστη του ότι Πρωτο-Έλληνες και ιππήλατο άρμα εισήλθαν συγχρόνως στην Ελλάδα γύρω στο1600 π.Χ. είναι το εξής. Αφού επισημαίνει ότι η Ελληνική έχει κληρονομήσει την ΙΕ ορολογία της τροχοζωήλατης μεταφοράς προβαίνει σε ένα παράλογο συμπέρασμα θεωρώντας «πρακτικά βέβαιο» (virtually certain) ότι οι Έλληνες δεν μπορεί να υπήρχαν στην Ελλάδα πριν από την εισαγωγή του ιππήλατου άρματος γύρω στο 1600 π.Χ..

Γράφει:

[σλδ 177] If a language includes an inherited word with its original meaning, then the object denoted by that word must have been “constantly and continuously known” to the speakers of that language. If then, we find the early Greeks using Indo-European (or “Greek”) terms for a new contraption that arrived in Greece ca. 1600 BC, we may conclude either that the Indo-Europeans (or “Greeks”) arrived at the same time as the contraption, or that they arrived at a later date (having in the meantime become acquainted elsewhere with the chariot). At any rate, “the Greeks” cannot have been living in Greece before the innovation occurred.

[σλδ 146] […] but it is virtually certain that the people who Indo-Europeanized Greece “knew the chariot when they first entered Greece.”

Μπορείτε να καταλάβετε το παράλογο συμπέρασμα του Drews και πως προσπαθεί να «παγιδέψει»τον αναγνώστη;

Το κοινό ΙΕ λεξιλόγιο της τροχοζωήλατης μεταφοράς που κληρονόμησε η Ελληνική και οι άλλοι θυγατρικοί κλάδοι εκτός από τον Ανατολιακό δημιουργήθηκε έχοντας ως αντικείμενο το «βαρύ» κάρο με τους συμπαγείς τροχούς που εφευρέθηκε γύρω στο 3500 π.Χ. ΚΑΙ ΟΧΙ  το «ελαφρό» άρμα με τους ακτινωτούς τροχούς που εφευρέθηκε γύρω στο 2000 π.Χ. Όπως επισήμαναν οι Anthony & Ringe στις σελίδες που παρέθεσα στο τέλος της προηγούμενης ανάρτησης, ο ακτινωτός τροχός ήταν ένα άγνωστο αντικείμενο για την ΠΙΕ κοινότητα και γι΄αυτό δεν υπάρχει κοινός αναδομημένος ΠΙΕ όρος με τη σημασία «ακτίνα (τροχού), ακτινωτός τροχός».

Με άλλα λόγια, οι γλωσσικοί πρόγονοι των Ελλήνων εισήλθαν στην Ελλάδα διαθέτοντας την κληρονομημένη ορολογία για το «βαρύ» κάρο. Όταν αργότερα έφτασε στην Ελλάδα το «ελαφρό» άρμα με τον ακτινωτό τροχό, οι ελληνόφωνοι απλώς μεταβίβασαν την ορολογία για το «βαρύ» παλαιό όχημα για να περιγράψουν τα ομόλογα μέρη του νέου «ελαφρού» οχήματος. Ο μόνος καινούριος όρος που χρειάστηκε να σχηματίσουν ήταν η «ακτίνα» του τροχού.

Η ελληνική λέξη ΠΙΕ *n.kwt-us > *n.kwt-in-sἀκτίς (τὴν ἀκτῖνα) είναι ένα μηδενόβαθμο παράγωγο του ΠΙΕ όρου για την «νύκτα» *nokwts και η αρχική σημασία του όρου ήταν «πρωινή ηλιαχτίδα, τέλος της νύχτας».

aktis

Επομένως, αντίθετα με όσα ισχυρίζεται ο Drews, είναι απολύτως δυνατό (και θα έλεγα με τη σειρά μου «πρακτικά βέβαιο» ~ “virtually certain”, για να δανειστώ τους όρους του Drews) ότι οι γλωσσικοί πρόγονοι των Ελλήνων εισήλθαν στην Ελλάδα ΠΡΙΝ από την άφιξη του «ελαφρού» άρματος με ακτινωτούς τροχούς, διαθέτοντας την κληρονομημένη ΙΕ ορολογία για το «βαρύ» κάρο με τους συμπαγείς τροχούς (άρα εγκατέλειψαν την ΙΕ κοιτίδα σίγουρα κάποια στιγμή μετά το 3400 π.Χ και, αν θέλουμε να είμαστε εντάξει με τα Ελληνο-Άρια δεδομένα, κάποια στιγμή μεταξύ 3000-2700 π.Χ.) και διαθέτοντας επίσης έναν κληρονομημένο όρο για την «(πρωινή) ηλιαχτίδα». Όταν με το καλό, αιώνες αργότερα, έφτασε στην Ελλάδα το «ελαφρό» άρμα με ακτινωτούς τροχούς, οι όροι «(ὁ) ὄχος/ (τὸ) ἔχος/ὄχημα» και το ρήμα «ἐποχέομαι», ο «ἄξων», ο «ῥυμός», ο «κύκλος» και ο «τροχός» υπήρχαν ήδη καi, απλώς ο όρος «ἀκτίς» = «(πρωινή) ηλιαχτίδα» επεκτάθηκε σημασιακά για να περιγράψει και το νέο αντικείμενο «ακτίνα (τροχού)».

Άρα έχοντας επισημάνει το παραπάνω σφάλμα του Drews συνεχίζω με την παρουσίαση της θεωρίας του.

Ο Drews θέλει τους γλωσσικούς προγόνους των Ελλήνων να ζούν στην υποκαυκάσια ΠΙΕ κοιτίδα που έχει επιλέξει «δοκιμαστικά», όπως ισχυρίζεται και ο ίδιος. Σε κάποια φάση γύρω στα μέσα του 17ου π.χ. αιώνα, στην ακτή του Πόντου (~ Τραπεζούντα) φόρτωσαν άλογα και πολεμικά άρματα στα πλοία και σάλπαραν για την Ελλάδα, έχοντας σαν στόχο την κατάληψη της ιδανικής ιππόβοτης πεδιάδας που αργότερα ονομάστηκε Θεσσαλία. Ο Drews λοιπόν θεωρεί ότι η Θεσσαλία ήταν ο πρώτος Ελλαδικός σταθμός των γλωσσικών προγόνων των Ελλήνων και εκεί σχηματίστηκε μια συμπαγής ελληνόφωνη κοινότητα. Από εκεί, εκμεταλλευόμενοι την τέχνη του αρματηγού πολέμου που μόνο αυτοί γνώριζαν στα νέα μέρη εξαπλώθηκαν στα ιππόβοτα μέρη του νότιου Ελλαδικού χώρου όπως lλ.χ. η Αργολίδα (το ἱππόβοτον Ἄργος του Ομήρου) και επιβλήθηκαν ως άρχουσα «κάστα» στους προελληνικούς πληθυσμούς. Ο Drews εκτιμά πως, με την εξαίρεση της Θεσσαλίας όπου σχηματίστηκε ένας συμπαγής ελληνόφωνος πληθυσμός, στον υπόλοιπο Ελλαδικό χώρο η πρωτο-Ελληνική άρχουσα «κάστα» αποτελούσε μόνο το 10% του πληθυσμού, με το υπόλοιπο 90% να αποτελείται από τον αρχόμενο προελληνικό πληθυσμό, ο οποίος εισήλθε σε μια αργή διαδικασία γλωσσικού εξελληνισμού, έτσι ώστε οι προελληνικές γλώσσες να μιλιούνται ακόμα στο τέλος της χαλκοκρατίας από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Το μόνο επιχείρημα που παραθέτει για να δικαιολογήσει την πεποίθησή του για την επιβίωση των προελληνικών γλωσσών στον Ελλαδικό χώρο μέχρι το τέλος της Χαλκοκρατίας είναι το ποσοστό των μη Ελληνικών ανθρωπωνυμίων που απαντούν στις πινακίδες της Γραμμικής Β σε Πύλο και Κνωσσό. Στις πινακίδες της Κνωσσού τα μη ελληνικά ονόματα απαντούν σε ποσοστό 48% με τις προελληνικές γλώσσες να επιβιώνουν στην Κρήτη μέχρι και την Ελληνιστική περίοδο. Στην Πύλο, το ποσοστό των μη ελληνικών ονομάτων είναι της τάξεως του 32%.

Εδώ πρέπει να πω ότι το συμπέρασμα του Drews από τα ποσοστά ονομάτων είναι λίγο παρατραβηγμένο, γιατί, όπως γράφει και ο ίδιος, βασίζεται «στην εύλογη υπόθεση» (?) ότι όποιος είχε μη ελληνικό όνομα είχε για μητρική μια προελληνική γλώσσα και, στην καλύτερη των περιπτώσεων, γνώριζε την Ελληνική ως δεύτερη γλώσσα.

Αν όμως εφαρμόσουμε την «εύλογη υπόθεση» του Drews στην σημερινή Ελλάδα όπου τουλάχιστον τα 2/3 των Ελλήνων ονομάζονται με τα μη γλωσσολογικά ελληνικά ονόματα όπως Κωσταντίνος, Ιωάννης, Μαρία και Άννα (το πρώτο λατινικό και υπόλοιπα σημιτικά) τότε θα καταλήξουμε στο εντελώς εσφαλμένο συμπέρασμα ότι το 66% των σημερινών Ελλήνων δεν χρησιμοποιεί την Ελληνική ως μητρική γλώσσα!

Αν περισσότεροι από 2/3 ελληνόφωνοι Νεοέλληνες σήμερα φέρουν τα παραπάνω Λατινικά και Σημιτικά ονόματα, αυτό οφείλεται σε μια ιστορική συγκυρία που συνέβη 1650 χρόνια πριν όταν, κατά το πρώτο μισό του 4ου μ.Χ. αιώνα, η Ελληνική γλώσσα συνυφάνθηκε με την Ρωμαϊκή ιδεολογία και την Ιουδο-Χριστιανική παράδοση.

Αναλόγως, τα προελληνικά τοπωνύμια που εμφανίζονται συχνά στις πινακίδες της Γραμμικής Β δεν σημαίνουν κατ΄ανάγκη ότι οι φορείς τους δεν μιλούσαν Ελληνικά γύρω στο 1400 π.Χ., αλλά απλώς δείχνουν την επίδραση που είχε η προελληνική παράδοση στην Μυκηναϊκή κοινότητα.

Παραθέτω τα λόγια του Drews σχετικά με το επιχείρημα των συχνών προελληνικών ανθρωπωνυμίων πριν περάσω στα λόγια του για τα άλλα που έχω αναφέρει παραπάνω.

Drews-32-44

Σχετικά με το «σαλπάρισμα» από τον Πόντο με βασικό και πρώτο προορισμό τον ιππόβοτο Θεσσαλικό κάμπο, ο Drews γράφει:

[σλδ 181-2] If “the coming of the Greeks” was a takeover of Greece by a charioteering community who came from the lands south of the Caucasus, the invaders would most likely have come by sea, from the coasts of Pontus. The notion that anyone could have shiiped horses ca. 1600 BC may initially seem preposterous, but the thing was obviously done.

[σλδ 192-196] Archaeology thus provides only occasional and ambiguous evidence that “the Greeks” took over the Thessalian basin at a very early date. An argument can nevertheless be made that the PIE speakers came first to Thessaly, and from there went on to take over central and southern Greece. The argument is based on linguistics and on the Greek myths. The latter make Thessaly something of an Hellenic cradle. Here the original Hellas was located […] it is evident that a great many myths have Thessalian connections, and that some must have originated in Thessaly (for example, the Titanomachy, the battle between the Lapiths and the Centaurs, the expedition of the Argonauts). It is from Thessaly that many of the heroic genealogies proceed, and, of course, it was Thessaly’s Mt. Olympus that the Greeks regarded as the home of the gods.

Linguistic considerations are also pertinent. The differentiation of North Greek from the South Greek dialect of the Linear B tablets shows clearly enough that by 1200 BC, Greek had for several centuries been spoken in the lands north of the “Mycenaean” zone. […] He [Wyatt] assumed “that the PG [Proto-Greek] world was restricted to Thessaly,though it may not have embraced all of Thessaly,” and he suggested that South Greek arose when some of the Proto-Greek speakers “moved away from Thessaly and established colonies elsewhere in the south of Greece.” [93]

[93] Wyatt, “The Prehistory of the Greek Dialects”, 628 and 629.

There is, then, some reason to believe that the great Thessalian plain (far and away the largest plain in all Greece) was the initial destination of the PIE speakers who came to the Greek mainland, and that from Thessaly the PIE speakers went on to subjugate the plains further to the south. If Thessaly was the original “home of the heroes,” we would expect to find that during the Mycenaean age there was a greater concentration of Greek speakers in Thessaly than elsewhere. […] The Catalog of the Ships, in the second books of the Iliad […] In the catalog, which seems to have been compsed when the geography of Mycenaean Greece, was still a living memory, almost one-quarter of the Achaean’s ships (280 of 1186) came from Thessaly (in constrast, only 50 came from Attica, 40 from Euboea, 80 from Boeotia, 80 from all of Crete). We may say with some confidence that early in the Dark Age the Greeks recalled that during the Age of the Heroes, more warriors had lived in Thessaly than anywhere else.

[…] They (Mycenaean Greeks) controlled an alien population perhaps ten times as large as their own. Such was the ratio of helots to Spartiates at a much later time, and even the Greeks who took over a relatively well-organized Knossos ca. 1450 BC may not have numbered over a tenth of their Minoan subjects. One can only guess at the numbers involved in “the coming of the Greeks,” and I shall hazard mine: if at the beginning of the sinteenth century BC the population of the Thessalian plain, the Argolid, the Eurotas Valley, Messenia, Boeotia, and Attica was approximately three-quarters of a million men, women, and children, the PIE-speaking conquerors may have numbered no more than about 75,000 men, women, and children.

Αν και συμφωνώ εν γένει με τον Drews ότι η Θεσσαλική πεδιάδα ήταν ο πρώτος βασικός προορισμός των γλωσσικών προγόνων των Ελλήνων, ότι το γεγονός αυτό όντως αποτυπώθηκε στην Ελληνική Μυθολογία και ότι ο γλωσσικός εξελληνισμός της Ελλαδικής χερσονήσου δεν συνέβη με έναν ιδιαίτερα μαζικό εποικισμό (το πρωτο-ελληνόφωνο Charter Group της τάξεως του ~10% που υποθέτει αρκεί και περισσεύει για να κάνει την δουλειά), ωστόσο διαφωνώ μαζί του σε όλα τα άλλα.

Διαφωνώ με τον Drews στο θέμα της ΠΙΕ κοιτίδας και συμφωνώ με την πλειοψηφία των ΙΕστών που θεωρεί πως οι Ποντο-Κασπικές Στέπες της περιόδου 4500-2500 π.Χ. είναι η καλύτερη υποψήφια κοιτίδα (αναρτήσεις #1, #2, και, ειδικότερα, #3, #4).

Διαφωνώ με τον Drews και στο «πότε» και «πως» εισήλθαν οι Πρωτο-Έλληνες στην Ελλάδα, αλλά και στο «πως» επιβλήθηκαν στους προελληνικούς πληθυσμούς. Όπως γράφει και ο ίδιος ο Drews, η υπόθεση ενός απόπλου από την ακτή του Πόντου, στην οποία ναυσιφόρητα άλογα και άρματα έφτασαν στην Θεσσαλία, όντως φαίνεται «παράλογη» ( “may initially seem preposterous). Πρώτα απ΄όλα, είναι απίθανο κάποιοι να ξεκίνησαν από την ακτή του Πόντου γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι ο προορισμός τους θα ήταν ο Θεσσαλικός κάμπος. Είναι πιθανότερο να έφτασαν τυχαία στην Θεσσαλία. Σε ένα τέτοιο ταξίδι πρέπει ανά τακτά διαστήματα να γίνονται στάσεις όπου οι αρματηγοί πολεμιστές πρέπει να τρέχουν κάθε τόσο τ΄άλογά τους για να τα διατηρήσουν σε φόρμα, γιατί οι αρματουλκοί ίπποι είναι σαν τους επαγγελματίες αθλητές: χρειάζονται συστηματική προπόνηση για να μην χάσουν την απόδοσή τους. Το εγχειρίδιο του Kikκuli που ανέφερα στην προηγούμενη ανάρτηση χρειάζεται 214 ημέρες για να εκπαιδεύσει τους αρματουλκούς ίππους, δηλαδή χρειάζεται περίπου 7 μήνες. Η ακινησία μηνών μέσα σε ένα πλοίο θα προκαλέσει αυτό που στην αθλοφυσιολογία ονομάζεται detraining. Στο παρακάτω διάγραμμα οι McArdle-Katch δείχνουν πως ένα detraining 6 μηνών αρκεί για να χαθούν πλήρως οι προσαρμογές που αποκτήθηκαν με συστηματική προπόνηση 2 ετών.

detraining

Αφού λοιπόν ένα τέτοιο σενάριο απαιτεί αναγκαστικά συχνές «προπονητικές» στάσεις, εγείρεται αμέσως το ερώτημα γιατί κάποιοι από τους υποτιθέμενους ναυσιφόρητους πρωτο-Έλληνες δεν εγκαταστάθηκαν μεταξύ Πόντου και Θεσσαλίας; Γιατί λ.χ. όσο διέσχιζαν την Προποντίδα και τον Ελλήσποντο δεν αποφάσισαν να εγκατασταθούν στις εκατέρωθεν πεδιάδες σε Θράκη και ΒΔ Μικρά Ασία;

Και ενώ ο Drews παραδέχεται ότι το σενάριό του θα φανεί παράλογο (βέβαια υπάρχει το ιστορικό παράδειγμα των Conquistadores που μετέφεραν ναυσιφόρητους ίππους κατά την διάσχιση του Ατλαντικού που διαρκούσε λίγο πολύ έναν μήνα αν και τα άλογά που μετέφεραν δεν ήταν αρματουλκά), το εφαρμόζει άλλες δυο φορές και φέρνει με πλοία τους γλωσσικούς προγόνους των Ινδών στην Ινδία (σαλπάροντας από την εκβολή του Τίγρη και του Ευφράτη στον Περσικό κόλπο) και τους γλωσσικούς προγόνους των ιταλικόφωνων λάων στην Ιταλία !

Γράφει:

[σλδ 183] However, if the Aryans started on their journey from Armenia, an infinitely easier route for them to have taken to the Indus Delta would have been through the gulf to the Indian Ocean. The sea route thought the gulf and along the coast of the Indian Ocean had been used, in the early second millennium, by Mesopotamian merchants in their occasional traffic with the cities of India.

[σλδ 199] It is possible that the first PIE speakers to settle in Italy came by sea in the last quarter of the second millennium.

Νομίζω πως ένα οικονομικότερο και λιγότερο παρατραβηγμένο σενάριο είναι να υποθέσουμε ότι, από την στιγμή που το άλογο είχε ήδη φτάσει (προφανώς από τις στέπες) στην Μακεδονία ήδη γύρω στο 2500 π.Χ. (έχουν βρεθεί οστά αλόγου στην Βαρντάροφτσα/Αξιοχώρι Κιλκίς και ένα στεπαίο ρόπαλο ενός φυλάρχου «κουργκάν» με ιππόμορφη λίθινη κεφαλή στο Porodin της Πελαγονίας που χρονολογούνται γύρω στο 2500 π.Χ.) και, από τη στιγμή που το 1900 π.Χ. βρίσκουμε τα πρώτα (μέχρι στιγμής) οστά αλόγου σε Λέρνα και Τροία VI, είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι η περιβόητη μετάβαση EH II / EH III (~ 2400-2200 π.Χ.) ανάμεσα στις δύο χρονολογίες (2500 π.Χ. άλογο στην Μακεδονία, 1900 π.Χ. άλογο στην Λέρνα), η οποία έχει προταθεί συχνά τις τελευταίες δύο δεκαετίες ως χρονολογία «ελεύσεως των Ελλήνων», είναι μια πολύ καλή στιγμή για να έρθουν οι ιπποβότες πρωτο-Έλληνες μαζί με το άλογο στον ιππόβοτο Θεσσαλικό κάμπο.

Γράφει ο Drews για τα οστά αλόγου στο Αξιοχώρι (Βαρντάροφτσα) εκεί που, αργότερα, η Ιλιάδα τοποθετεί τους «ἱπποκορυστές» Παίονες (~ αρματηγοί, «αυτοί που διατάσσουν άρματα σε σχηματισμό μάχης») και τους «ἱπποπόλους» Θράκες που κατοικούσαν μεταξύ Ημαθίας και χερσονήσου του Άθωνος:

[σλδ 78] At the southernmost site in the Balkans at which horse bones have been found in third-millennium levels (Vardarophtsa, in central Macedonia), the horse may have been only a game animal. [13]

[13] The excavator, W. A. Heurtley, listed horse bones along with boar,deer, elk, goat, and ox bones.

Τα χωρία της Ιλιάδας για τους ἱπποκορυστές Παίονες και τους ἱπποπόλους Θράκες της κοιλάδας του Αξιού είναι:

[16.287-8]

καὶ βάλε Πυραίχμην, ὃς Παίονας ἱπποκορυστὰς
ἤγαγεν ἐξ Ἀμυδῶνος ἀπ᾽ Ἀξιοῦ εὐρὺ ῥέοντος·
τὸν βάλε δεξιὸν ὦμον· ὃ δ᾽ ὕπτιος ἐν κονίῃσι

[14.225-9]

Ἥρη δ᾽ ἀΐξασα λίπεν ῥίον Οὐλύμποιο,
Πιερίην δ᾽ ἐπιβᾶσα καὶ Ἠμαθίην ἐρατεινὴν
σεύατ᾽ ἐφ᾽ ἱπποπόλων Θρῃκῶν ὄρεα νιφόεντα
ἀκροτάτας κορυφάς· οὐδὲ χθόνα μάρπτε ποδοῖιν·
ἐξ Ἀθόω δ᾽ ἐπὶ πόντον ἐβήσετο κυμαίνοντα

Για την ταυτόχρονη εμφάνιση οστών αλόγου σε Λέρνα και Τροία VI γύρω στο 1900 π.Χ. (και ανάλογα ευρήματα σε Θεσσαλία και Μεσσηνία κατά την ίδια περίοδο) οι Drews (σλδ 81-3) και Dickinson γράφουν:

horse-bones

Έχω προσθέσει και την σελίδα του Drews όπου αναφέρει πως όταν πρωτο-αναφέρουν το άλογο οι Σουμέριοι στα τέλη της 3ης π.Χ. χιλιετίας, χρησιμοποιούν τους όρους ANŠE.KUR = «γάιδαρος του βουνού» (“ass from the mountains”) και ANŠE.ZI.ΖΙ = «γρήγορος γάιδαρος» (“speedy ass”) για να το περιγράψουν.

Πιστεύω, επομένως, ότι οι γλωσσικοί πρόγονοι των Ελλήνων εγκατέλειψαν τις Ποντο-Κασπικές Στέπες κάποια στιγμή κατά το πρώτο μισό της 3ης π.Χ. χιλιετίας (~3000-2700 π.Χ.) και έφτασαν στην Θεσσαλία εισάγοντας το άλογο και την ιππασία (μάλλον από τη Μακεδονία) κάποια στιγμή κατά το δεύτερο μισό της 3ης π.Χ. χιλιετίας (η συνήθης προτεινόμενη τα τελευταία χρόνια χρονολογία εισόδου στον Ελλαδικό χώρο κατά την μετάβαση ΕΗ ΙΙ/ΕΗ ΙΙΙ ~ 2300 π.Χ. ταιριάζει μια χαρά με αυτό το σενάριο). Αφού σχημάτισαν μια «ιπποπόλο» Πρωτο-Ελληνική κοινότητα στην Θεσσαλία, επιβλήθηκαν στις τριγύρω προελληνικές κοινότητες, εκμεταλλευόμενοι την ικανότητα των «ἱππόεντων» (< *h1ek’wo-went- > σανσκ. asva-vant- = «που διαθέτουν ίππους») συμμαχικών δικτύων να συγκεντρώνουν ταχύτερα περισσότερους (και πιο ξεκούραστους) πολεμιστές για μάχη.

Ο Βιργίλιος πολύ αργότερα παρουσίασε τους μυθικούς Λαπίθες της βόρειας Θεσσαλίας (τους «πολιτισμένους» αδελφούς των «βάρβαρων» Κενταύρων) ως «εφευρέτες» των ηνίων που επιτρέπουν την ιππασία και, αργότερα, την αρματηλασία. Ως «εφευρέτη» όμως του τέθριππου άρματος παρουσίασε τον μυθικό αθηναίο Εριχθόνιο.

Lapiths-bridle

Ίσως να υπάρχει ένας ενδιαφέρων κόκκος αλήθειας σε αυτήν την παράδοση, γιατί ο Drews παρατήρησε ότι αν και περιβόητη για τα άλογα και τους ιππείς της, η Θεσσαλία δεν έχει δώσει αρχαιολογικά στοιχεία ιππήλατων πολεμικών αρμάτων κατά την Μυκηναϊκή περίοδο, τα οποία όμως αφθονούν στο αρχαιολογικό υλικό του νοτιότερου Μυκηναϊκού κόσμου. Σύμφωνα με την ερμηνεία διαφόρων μελετητών (Lejeune, Chadwick, Blegen), τα ανάκτορα των Μυκηνών, της Πύλου και της μυκηναϊκής Κνωσσού διέθεταν το κάθενα έναν στρατό τουλάχιστον 200 αρμάτων. Δεν είναι τυχαίο επομένως ότι ο μύθος που εξηγεί πως έγινε βασιλιάς ο Πέλοπας περιέχει αγώνα αρματοδρομίας με τον πεθερό του Οινόμαο.

Thessaly-no-chariots

[σλδ 163-4] The military importance of the chariot in the Late Helladic Aegean is established above all by the Linear B tablets. Scribes at both Knossos and Pylow inventoried parts of chariots (especially pairs of wheels) in one set of tablets and whole chariots in another. At Knossos both sets of tablets were found in the west wing of the palace, in what has inevitably been called “The Room of the Chariot Tablets.” One Mycenologist (M. Lejeune) has estimated that the Knossos palace had available a thousand pairs of wheels, and well over three hundred chariot bodies. Even Chadwick […] estimates that the Greek masters of Knossos had at least two hundred chariots at their disposal. At Pylos, Blegen found the “wheel tablets” but not the tablets totaling the complete chariots. The “wheel tablets” indicate that the palace at Pylos had on hand “at least two hundred pairs of wheels, and no doubt the figure was very much larger.”

Αυτή η διαφορετική συμπεριφορά μεταξύ Θεσσαλίας και νότιου Μυκηναϊκού κόσμου πιστεύω ότι μαρτυρεί κατά της υπόθεσης του Drews. Αν οι γλωσσικοί πρόγονοι των Ελλήνων έφταναν στην Θεσσαλία διαθέτοντας άρματα, τότε θα έπρπε να βλέπαμε στην Θεσσαλία την ίδια ευδοκίμηση που το ιππήλατο άρμα είχε και στον νοτιότερο Μυκηναϊκό κόσμο.

Πως εξηγείται λοιπόν αυτή η διαφορετική συμπεριφορά Θεσσαλίας και νότου; Απλούστατα, ο νότιος (κυρίως) Μυκηναϊκός κόσμος ήταν πιο κοσμοπολιτικός και πολύ καλύτερα συνδεδεμένος στο παγκοσμιοποιημένο σύστημα της Ύστερης Χαλκοκρατίας που περιγράφει άριστα στο πρόσφατο βιβλίο του “1177 BC: The year civilization collapsed” (Princeton University Press, 2014) o Eric H. Cline.

Στην «Αιγαιακή λίστα» τοπωνυμίων του Amenhotep III τα μόνα τοπωνύμια που μνημονεύονται από Keftiu & Tanaja (= Κρήτη & ηπειρωτική Ελλάδα) είναι τα Αμνισσός, Κνωσσός, Φαιστός, Κυδωνία, Κύθηρα, Μυκήνες, Ναύπλιο, Μεσσηνία και ίσως η Θήβα !!!

Μπορείτε να δείτε την περιγραφή της λίστας από τον Eric H. Cline στο παρακάτω βίντεο όπου παρουσιάζει το βιβλίο του στο Oriental Institute του Σικάγου:

[37:35-39:50]

Επομένως, το γεγονός ότι το ιππήλατο άρμα εμφανίζεται στα πιο κοσμοπολιτικά ελλαδικά μέρη δείχνει ότι αυτό δεν ήρθε κατά την «έλευση των Ελλήνων» στην Θεσσαλία (όπως ισχυρίζεται ο Drews), αλλά ήρθε ως πολιτισμική καινοτομία στα κοσμοπολιτικά μέρη που διατηρούσαν επαφές με τον κόσμο της Ανατολής, όπου και πρωτοεμφανίζεται ως φαινόμενο ο αρματηγός πόλεμος μετά το 1700 π.Χ.

Άρα η «έλευση των Ελλήνων» στην Θεσσαλία πρέπει να αναζητηθεί πιο πριν και η καινοτομία που εισάχθηκε με την έλευσή τους ήταν το άλογο και η ιππασία και όχι το ιππήλατο πολεμικό άρμα.

Γράφει ο James P. Mallory στο κεφάλαιο «Η ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια: το ιστορικό ζήτημα» του βιβλίου «Η Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής: από τις Αρχές έως την Ύστερη Αρχαιότητα» (επιμ. ΑΦ Χριστίδης, ΚΕΓ, 2001):

[σλδ 137] Για παράδειγμα, οι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες μας επιτρέπουν να αποκαταστήσουμε μια κοινή λέξη για το «άλογο». Εν προκειμένω δεν έχει καμιά σημασία αν εννοείται το «άγριο» ή το «ήμερο» άλογο, γιατί υπάρχουν περιοχές στην Ευρασία όπου το άλογο δεν είναι γηγενές και η πρώτη εμφάνισή του συνδέεται ασφαλώς με την εισαγωγή της εξημερωμένης ποικιλίας. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, δεν υπάρχουν βέβαιες ενδείξεις για το άλογο πριν από την Μέση Εποχή του Χαλκού, δηλ. περίπου μετά το 2000 π.Χ. Για να εξηγηθεί η παρουσία της ινδοευρωπαϊκής λέξης για το «άλογο» στη μυκηναϊκή (i-qo) ή την Ελληνική (ἵππος πρβ. αρχ. ιρλ. ech, λατ. equus, σανσκ. asva- κλπ.) το λογικότερο είναι να υποθέσουμε είτε ότι οι γλωσσικοί πρόγονοι των Ελλήνων μπήκαν στην Ελλάδα διαθέτοντας το άλογο είτε ότι μπήκαν μετά την εισαγωγή του αλόγου και του έδωσαν το όνομα που γνώριζαν από την παράδοσή τους. Εκείνο που είναι δύσκολο να δεχθεί κανείς είναι ότι η είσοδος τους στον ελλαδικό χώρο χρονολογείται αρκετές χιλιάδες χρόνια πριν από το άλογο (ή το τροχήλατο όχημα κλπ.).

(Μετάφραση Ι. Βλαχόπουλος)

Το άλογο και η ιππασία αρκούν και παραρκούν για να αποκτήσουν οι ιπποβότες πληθυσμοί στρατιωτικό πλεονέκτημα έναντι των πληθυσμών που δεν διέθεταν άλογα. Στο βιβλίο του, ο Drews προσπαθεί λίγο πολύ να πείσει τον αναγνώστη ότι, από την στιγμή που το ιππικό σαν μάχιμη μονάδα δεν υπήρχε πριν το 900 π.Χ., το άλογο ήταν ένα άχρηστο πολεμικά ζώο μέχρι την εφεύρεση του ιππήλατου πολεμικού άρματος. Αυτό όμως που διέφυγε από τον Robert Drews (αλλά όχι από τον David Anthony) είναι ότι η ιππασία επέτρεψε στους ιπποβότες πληθυσμούς να συγκεντρώνουν για μάχη ταχύτερα περισσότερους και πιο ξεκούραστους μαχητές.

Για να καταλάβετε το πλεονέκτημα παραθέτω τα παρακάτω νούμερα που αναφέρει ο Edward Luttwak.

Luttwak

Σύμφωνα με τα νούμερα που παρέχει ο Luttwak, ένας πεζός στρατός σε πορεία που μεταφέρει τον εξοπλισμό του σε κάρα που έλκονται από βόδια διανύει ένα θεωρητικό μέγιστο 32 χλμ ημερησίως και, πιο ρεαλιστικά 24 χλμ ημερησίως.

Οι ορδές των Ούννων όταν δεν είχαν κάρα μαζί τους και τα λίγα πράγματα του κάθε ατόμου μεταφέρονταν από άλογα μπορούσαν να διανύσουν 80 χλμ ημερησίως.

Ας θεωρήσουμε τώρα ότι στο παρακάτω σχήμα το ιππόεν (< *h1ek’wo-went- > σανσκ. asvavant- = «που διαθέτει ίππους») χωριό στο κόκκινο τετραγωνάκι θέλει να κατακτήσει το μη ιππόεν χωριό στο μπλε τετραγωνάκι. Και τα δύο χωριά στέλνουν αγγελιοφόρους για να καλέσουν ενισχύσεις από τα γειτονικά χωριά, τα οποία κατανέμονται με μια σταθερή επιφανειακή πυκνότητα ρ = Ν/S.

horse-range

Οι έφιπποι αγγελιοφόροι μέσα σε μια μέρα θα ειδοποιήσουν τα ιππόεντα χωριά που βρίσκονται σε μια ακτίνα 80 χλμ, ενώ οι πεζοί αγγελιοφόροι στην καλύτερη θα ειδοποιήσουν τα χωριά που βρίσκοντια σε μια ακτίνα 40 χλμ. Οι έφιπποι επίκουροι που ειδοποιήθηκαν θα κάνουν μία μέρα για να φτάσουν ξεκούραστοι και έτοιμοι για μάχη, ενώ οι πεζοί επίκουροι που θα φτάσουν μία μερά μετά την ειδοποίηση τους θα είναι αυτοί εντός της ακτίνας των 32 χλμ (ο αγγελιοφόρος μπορεί να ξεπεράσει τα 40 χλμ ημερησίως, αλλά οι πεζοί μαχητές που πρέπει να μεταφέρουν εξοπλισμό με βόδια δεν μπορούν να κάνουν πάνω από 32 χλμ την ημέρα με τους πιο μακρινούς να φτάνουν στην μάχη κουρασμένοι από το περπάτημα).

Ο λόγος ακτίνας 80/32 = 2,5 «μεταφράζεται» σε αριθμητική υπεροχή 6,25:1 υπέρ των ιππόεντων κοινοτήτων και αυτό γιατί ο αριθμός των χωριών που ειδοποιήθηκαν και κατέφτασαν για την μάχη είναι ανάλογος της ημικυκλικής επιφάνειας [N=(π/2)*ρ*R^2] που, με τη σειρά της, είναι ανάλογη του τετραγώνου της ακτίνας R (2,5*2,5= 6,25).

Το γεγονός ότι οι ιππόεσσες κοινότητες μπορούν ανα πάσα στιγμή να έχουν μια αριθμητική υπεροχή 6:1 και ταχύτερη μεταφορά αμέσως επιτρέπει επιπλέον στρατηγικές δυνατότητες, όπως λ.χ. την διαίρεση του στρατεύματος σε δύο μισά, από τα οποία το ένα δίνει μάχη με υπεροχή 3:1 και το άλλο διαιρείται σε ακόμα μικρότερες μονάδες που λεηλατούν τα αφύλακτα τριγύρω χωριά.

Επομένως, μπορούμε να φανταστούμε τους πρωτο-Έλληνες σαν έναν ιπποβότη πληθυσμό που εγκαταστάθηκε στην ιππόβοτη Θεσσαλία για να εκθρέψει τα άλογα του κάποια στιγμή μεταξύ 2500-2000 π.Χ. Στο κάτώ κάτω, ο «παράδεισος» των αρχαίων Ελλήνων ήταν τα Ηλύσια Πεδία, όρος που ετυμολογικά σημαίνει κάτι σαν «άριστα βοσκοτόπια» (ΙΕ *welsu- «βοσκότοπος, λιβάδι με άφθονο χόρτο» > *welsu-tiom > *wellution > *wēlusion ~ Ἡλύσιον, από την ίδια ΙΕ ρίζα και το τοπωνύμιο *Welsw-id- > Ἦλις/Ἠλεία, το καλύτερο ιππόβοτο και βούβοτο λιβάδι της Πελοποννήσου).

welsu

Η κατάκτηση του πολυπληθέστερου προελληνικού πληθυσμού που υποθέτει ο Drews μπορεί να επιτελέστηκε ΠΡΙΝ από την εισαγωγή του πολεμικού άρματος, με την ικανότητα των ιππόεντων Πρωτο-Ελλήνων να σχηματίζουν ταχύτερα πολυπληθέστερα στρατεύματα. Από εκεί και μετά, η έλευση του ιππήλατου πολεμικού άρματος απλώς αύξησε ακόμη περισσότερο το πολεμικό πλεονέκτημα των ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ιππόεσσων κοινοτήτων και αυτό αποτυπώθηκε στην ακμή που αυτές έδειξαν κατά την Μυκηναϊκή περίοδο. Από την άλλη, η τεχνολογία του άρματος ήταν για τις μη ιππόεσσες κοινότητες δώρον-άδωρον, σαν να αποκτά τανκς κάποιος που δεν έχει πετρέλαιο για να τα κινήσει.

Advertisements

16 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ιστορία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

16 responses to “«Η Έλευση των Ελλήνων» του Robert Drews #2: τα εν Ελλάδι γεγονότα

  1. Ψέκκας

    μαζί σου συμφωνεί και ο Χαμοντ που λέει ότι στη Δυτική Μακεδονία και μέρος της Αλβανίας οι Έλληνες εμφανίστηκαν 700 χρόνια πριν εμφανιστούν στην υπόλοιπη Ελλάδα.

    Έχω πάρει το βιβλίο του Λαζαρίδη και φαίνεται μυθικό. Από την εισαγωγή μου έκανε εντύπωση που επικεντρώνεται στο ιδεολογικό θέμα του “συντηριστισμού” της ελληνικής γλώσσας τον οποίο αποδομεί. Σωστά λέει σε κάποια φάση ότι δεν είναι τυχαίο ότι ένας διάσημος ΙΕστης ήταν αυτός που καταρρίπτει την πεποιθηση αυτή ενώ οι κλασικοί ελληνιστές διατηρουν την ιδια πεποιθηση της συνέχειας σε αντίθεση με την λατινική.

    Πίσω απο όλες αυτές τις θεωρίες η ουσία είναι αν η γλώσσα μεταδόθηκε σε ξένο πληθυσμό ή αν η γλώσσα έχει εξελιχθεί με εσωτερικές διεργασίες.
    Στην πρώτη περίπτωση η εξέλιξη θα ονομαστεί αλλοίωση, εκφυλισμός, παραμόρφωση και νόθευση. Στη δεύτερη περίπτωση θα ονομαστεί δημιουργική αλλαγή, εξέλιξη, πρόοδος, διαδρομή κλπ

    • Ψέκκα δεν υπάρχει ούτε γλωσσική «αλλοίωση/εκφυλισμός» ούτε γλωσσική «εξέλιξη/πρόοδος». Υπάρχει μόνο γλωσσική αλλαγή.

      Η κατάταξη των φάσεων μιας γλώσσας σε «ανώτερες» και «κατώτερες» δεν είναι αντικειμενική γλωσσολογική κατάταξη αλλά υποκειμενική εξωγλωσσολογική κατάταξη.

      Η γλώσσες αλλάζουν συνεχώς και μάλιστα «αν τις δεις στο μικροσκόπιο θα δεις ότι αλλάζουν την ώρα που τις κοιτάς».

      Από εκεί και μετά, υπάρχουν κάποιοι παράγοντες που φρενάρουν τον ρυθμό γλωσσικής αλλαγής (λ.χ. συμβίωση σε ένα πολιτικό μόρφωμα όπου το κέντρο έχει προλάβει να προωθήσει μια «παγωμένη» πρότυπη μορφή της γλώσσας) και άλλοι που τον επιταχύνουν (κατάρρευση ενιαίου πολιτικού συστήματος, γεωγραφική απομάκρυνση/απομόνωση κλπ).

      Η Ελληνική έδειξε κατά τον μεσαίωνα μικρότερο ρυθμό αλλαγής από την Λατινική, γιατί η Ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία (που είχε ως πρότυπο γλώσσα την Ελληνική) κατάφερε να επιβιώσει. Πέρα από την ολιγάριθμη υψηλή κοινωνία του Βυζαντίου που μιλούσε αρχαΐζουσα γλώσσα, οι απλοί ελληνόφωνοι υπήκοοι διατήρησαν την καθημερινή κοινή, ακριβώς επειδή ήταν μαντρωμένοι μέσα στα ίδια πολιτικά σύνορα.

      • Κουκόηλ'ς

        Όταν όμως έπεσε η Πόλη, (το κέντρο), και οι Τούρκοι εποίκησαν τη Δυτική Μ. Ασία, απομόνωσαν τους Πόντιους από τους Βαλκάνιους Ελληνόφωνους. Οι Αρβανίτες τις Αττικοβοιωτίας και Αργολιδοκορινθίας, σε συνδοιασμό με τον Κορινθιακό κόλπο απομόνωσαν Πελοπονήσιους από Ρουμελιώτες. Κρήτη και Κύπρος πήραν τους δικούς δρόμους, όπως και Ελληνόφωνοι μετανάστες του 17ου αιώνα στη Ν. Ιταλία. Έτσι φτάσαμε το 1913, η Ελληνική να έχει πολλές διαλέκτους, οι οποίες δεν υπήρχαν όσο κρατούσε η Πόλη πριν το 15ο αιώνα.

      • Έτσι είναι.

        Τον 12ο αιώνα «πέθανε» η αυτοκρατορική συνείδηση των υπηκόων … τον 12ο αιώνα αρχίζουν να διαμορφώνονται και οι νεοελληνικές διάλεκτοι.

        Ένα άλλο φρένο στην αλλαγή υπήρξε το ότι ξαναβρέθηκαν όλοι μαζί μαντρωμένοι οι ελληνόφωνοι στην Οθωμανική αυτοκρατορία με το πατριαρχείο να έχιε ειδικά προνόμια.

        Γενικά, η διαχρονική ελληνόφωνη κοινότητα είναι η μόνη γλωσσική κοινότητα που κατά το μεγαλύτερο μέρος των τελευταίων 2000 χρόνων βρισκόταν εντός των ίδιων πολιτικών συνόρων (αρχαία Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, Μεσαιωνική Ρωμαϊκή, Οθωμανική).

        Αυτό έπαιξε και έναν άλλο ρόλο κατά την γνώμη μου.

        Στην Ιταλία, η συνείδηση του «εμείς» ήταν ανύπαρκτη (και εθνοτικά, αλλά και γλωσσικά) και χρειάστηκε να διαμορφωθεί εκ του μηδενός από την νεωτερική κρατική εκπαίδευση. Ακόμα και σήμερα δεν είναι ιδαίτερα βαθιά. Όπως είπε χαρακτηριστικά ο Massimo D’Azeglio:

        A quote from his memoirs is “L’Italia è fatta. Restano da fare gli italiani”, translated colloquially as “We have made Italy. Now we must make Italians.”

        «Φτιάξαμε την Ιταλία, τώρα μένει να φτιάξουμε και τους Ιταλούς».

        Στην δική μας περίπτωση ναι μεν χρειάστηκε να επανεθνοτιστούμε και από προνωτερικοί «Ρωμιοί» να γίνουμε νεωτερικοί «Έλληνες», αλλά υπήρχε ήδη διαμορφωμένη μια βαθειά συνείδηση της Ρωμέικιας ομογλωσσίας.

        [00:32:05]

        Λογοθέτης (κάνει τον Επτανήσιο αστυνόμο): Πρέπει να μάθω αν ο λαβωμός είναι caso pensato ή caso accidente
        Γραμματικός: δηλαδή θέλετε αν πείτε αν ήτο εκ προμελέτης ή τυχαίο γεγονός.
        Λογοθέτης: Εσύ με τις Ελληνικούρες σου πες το όπως θέλεις.

        [00:39:20]

        Λογοθέτης: Μίλα μωρέ Ρωμέικα! Ήτανε caso pensato;
        Καππαδόκης: Πενσάτο, μενσάτο εγώ Φιράγγικα (= Φράγγικα) δεν ξέρω … Ρωμέικα το είπα

  2. Ψέκκας

    Πως γίνεται όμως Κουκουλη τα Ιώνια να μιλάνε νότια διάλεκτο και όχι βόρεια αν είναι όπως τα λές; Εγώ φαντάζομαι ότι νότια διάλεκτο ανέπτυξαν όσοι ήταν σε καθεστώς φραγκοκρατίας και βόρεια διάλεκτο οι υπόλοιποι

    • Δεν έπαιξε ρόλο η Φραγκοκρατία Ψέκκα.

      Η νότια διάλεκτος είναι φωνολογικά η συντηρητικότερη, δηλαδή δεν έχει κάνει μεγάλες καινοτομίες.

      Τις φωνολογικές καινοτομίες (απώλεια άτονων /i/,/u/ και τροπή των ατόνων /e/,/o/>/i/,/u/) τις έκανε η βόρεια διάλεκτος.

      κουνούπι > κνούπ΄
      παιδί > πιδί
      πηγάδι > bγάδ΄

      • Κουκόηλ'ς

        Η Φραγκοκρατία μπορεί να έπαιξε το ρόλο του κέντρου, κρατώντας μαντρωμένους τους “μεν”, σε αντίθεση με τους “δε”, που βρισκόταν σε άλλο μαντρί, αυτό των Οθωμανών. Ίσως έπαιξε το ρόλο της απομόνωσης.

      • Μπορεί. Αν και πιστεύω πως η απομόνωση ήταν κυρίως γεωγραφική. Ο πυρήνας της νότιας διαλέκτου είναι η Πελοπόννησος και τα Επτάνησα, περιοχές απομονωμένες σε σχέση με τις βόρειες διαλέκτους που σχημάτιζαν ένα μεγάλο συνεχές από την Αιτωλο-Ακαρνανία μέχρι την Λέσβο και την ΒΔ Μικρά Ασία.

      • Χρήστος

        Αυτά τα μελετάω απ’ ευθείας στο χωριό της γυναίκας μου στην Αιτωλία.
        Πχ η πεθερά μου λέει παιδί μου > πιδίμ . Έχω σκεφτεί μήπως η ένωση της κτητικής αντωνυμίας “μου” με το ουσιαστικό “παιδί” είναι επιρροή της τούρκικης που είναι συγκολητική γλώσσα.
        Πχ αυτοκίνητο araba και το “αυτοκίνητό μου” arabam
        αντίστοιχα παιδί > παιδίμ

        Επίσης συνάντησα σπάνιες λέξεις που χρησιμοποιούν. Κάποιες αρχαίες ελληνικές, κάποιες από άλλες γλώσσες. Πχ ρεκάζω που σημαίνει σκούζω, φωνάζω. Κρένω. Δεν κρένεις τίποτα? > Δεν λες τίποτα?
        Ή, “κούτα”, το σκυλί. Ινδικό. Από τα γύφτικα προφανώς.
        Λένε και “κοσεύω” που σημαίνει τρέχω. Σε κάποια από τα άρθρα σου θυμάμαι κάποια κοντινή ρίζα με την σημασία τρέχω

      • Στο παιδί μου > πιδίμ δεν έπαιξε ρόλο η Τουρκική. Απλώς, όταν χάθηκε το άτονο /u/ του μου = /mu/ έμεινε μόνο του το /m/.

        Για ρώτα την γυναίκα σου, στο χωριό της πως λένε «ο πατέρας μου, ο αδελφός μου, ο δικός μου/το δικό μου»;

        Εδώ το «πρωτο-βόρειο» πατέρας΄μ΄ (/patèrazm/) δείχνει δύο διαφορετικές τροπές:

        – Ανάπτυξη ενός νέου φωνήεντος zm > zum/zim πατέραζουμ/πατέραζιμ
        – Απώλεια του z zm>m ο/ι πατέραμ.

        Έτσι έχεις λ.χ. ο δικός μου > ο/ι θκόζουμ/θκόζιμ, αλλά το δικό μου > το θκό’μ

        Εξηγεί την διαδικασία ο Newton στην αριστερή σελίδα εδώ:

        Έχω βάλει ερωτηματικό στο αποτέλεσμα για την Μακεδονία, γιατί εγώ μόνο θκόζουμ ακούω στις διαλέκτους της Μακεδονίας και ποτέ δεν άκουσα το θκόζιμ που αναφέρει ο Newton.

        Λ.χ. στο Ρουμλούκι, ο Αλιάκμονας χωρίζει τα χωριά σε αυτά που είναι πάνω από το ποτάμι και στα «πιρατνά» (= περατινά = πέρα/κάτω από το ποτάμι). Τα «πάνω» χωριά λένε σταθερά θκόζουμ, ι αδιρφόζουμ, ι πατέραζουμ, ενώ στα «πιρατνά» χωριά που και που ακούγεται και κάνα ι πατέραμ, ι αδιρφόμ κλπ.

        Το περιγράφει ο Δελιόπουλος στο βιβλίο «Το Ρουμλουκιώτικο Ιδίωμα»:

      • Χρήστος

        Λοιπόν ρώτησα την γυναίκα μου. Το λένε /πατέραζιμ/ !!!!!! Όχι τόσο στο χωριό της, αλλά στο κοντικό Αιτωλικό το πατέραζιμ πάει κι έρχεται μου λέει.

        Επίσης η θεία της λέει ένα σύμπλεγμα που εγώ δεν μπορώ να το προφέρω. Λέει τστούπα < της το είπα. Όπου προφέρει κολλητά μετά το τσ το τ. Οπότε το σ θα παίζει ρόλο ένηχου.
        Επίσης λέει τσμανς < της μάνας σου .

        Μάλιστα υπάρχει και μια φράση σαν ανέκδοτο που αυτοσαρκάζουν την προφορά τους που λέεν ένα μακρυνάρι με ένα μόνο φωνήεν, αλλά δεν το θυμάμαι τώρα.

        Δεν μου πες για το κουσεύω. Το γαλλικό courir και course σχετίζεται? Θυμάμαι είχες μια κοντινή ρίζα με την σημασία τρέχω.

      • Δεν μου πες για το κουσεύω. Το γαλλικό courir και course σχετίζεται? Θυμάμαι είχες μια κοντινή ρίζα με την σημασία τρέχω.

        Δεν ξέρω για το κουσεύω. Δεν το έψαξα. Η ΙΕ ρίζα *k’ers- «τρέχω» υπάρχει που έχει δώσει τα λατινικά curro, corsa, cursor. Στην εληλνική έχει δώσει το ἐπίκουρος (ἐπί-κορσος) = ἐπίρροθος (*reth2- = *k’ers- = τρέχω) που σημαίνει «βοηθός,σύμμαχος», κυριολεκτικά «αυτός που τρέχει για βοήθεια μόλις τον καλέσουν».

    • Κουκόηλ'ς

      Καλά, ναι, όλα παίζανε ρόλο… Και η Φραγκοκρατία τον δικό της. Με το “Ιώνια”, υποθέτω εννοείς τα Ιόνια νησιά και όχι την Ιωνία. Με βάση τον Βρυώνη, στην Ιωνία του 16ου αιώνα είχαν μείνει ελάχιστοι Χριστιανοί Ελληνόφωνοι. Οι περισσότεροι Μικρασιάτες πρόσφυγες που ήρθαν στην Ελλάδα το 1922, ήταν απόγονοι Βαλκάνιων, Αιγαιοπελαγιτών και Πόντιων Ελληνόφωνων που μετανάστευσαν στην Ιωνία μετά τον 17ο αιώνα.

  3. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Στις διαλέκτους νομίζω ότι έχουμε μια εξαίρεση με τα τσακώνικα που θεωρούνται συνέχεια της αρχαίας λακωνικής δωρικής ή όχι ?

    • Τα Τσακώνικα είναι άλλη ιστορία. Βρίσκονται σε μια απομονωμένη περιοχή που έδειξε αντίσταση στην υιοθέτηση της Κοινής Ελληνιστικής και, αργότερα, απομονώθηκε πολύ νωρίς επειδή ο σλαβικός εποικισμός έθεσε τον Ελλαδικό χώρο εκτός της βυζαντινής πολιτικής δικαιοδοσίας. Άρα οι Τσάκωνες βασίστηκαν στην παραδοσιακή τους διάλεκτο «για να πορέψουν» από το 600 μέχρι το 800 μ.χ. όταν ο Ελλαδικός χώρος επανήλθε πλήρως στην βυζαντινή δικαιοδοσία.

      Ο Vit Bubenik στην «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής: από τις αρχές ως την Ύστερη αρχαιότητα» λέει πως οι πιο «πεισματάρικες» αρχαίες διάλεκτοι που αντιστάθηκαν περισσότερο στην υιοθέτηση της Ελληνιστικής Κοινής ήταν οι «ισχυρά» Δωρικές διάλεκτοι σε Λακωνία, Μεσσηνία, Κρήτη και Κυρηναϊκή. Αν και οι επιγραφές στην Αττική Κοινή αρχίζουν να απαντούν από το 200 π.Χ. και έπειτα, οι διαλεκτικές δωρικές επιγραφές επιβίωσαν μέχρι το 200 μ.Χ.

      http://postimg.org/image/wc2u9peyd/

  4. Ψέκκας

    το “κούτα” προφανώς βγαίνει απο το κουτάβι που είναι σλάβικο.
    Μια καλή εργασία για βόρειο ιδίωμα διάβασα πρόσφατα και λέγεται “Το γλωσσικό ιδίωμα της ορεινής Πιερίας”. Και εγώ γεωγραφικά-πολιτικα φαντάζομαι ότι χωρίστηκαν οι βορειοι με τους νοτιους λογω της φραγκοκρατιας και ετσι δημιουργηθηκαν οι δυο διάλεκτοι. Δεν υποννοω οτι οι διαφορες προηλθαν απο φραγκικη επιρροη ή τουρκικη αντιστοιχα. Το επιχείρημα με το κνουπ το αναφερει και ο Λαζαρίδης. Οι βόρειες όντως έδειξαν μεγαλύτερη τάση να εξελιχθούν και οι νότιες ήταν πιο συντηρητικές. Αυτό προφανώς έχει σαν αιτία ότι το βόρειο κομμάτι ήταν πιο ζωντανό πολιτισμικά (αυτό είναι αποδεδειγμένο) και εξελίχθηκε και γλωσσικά αλλά δημιούργησε και μια καινούρια μορφή πολιτισμού αν και υπόδουλο.
    Αυτό μοιάζει με τα επιχειρήματα των προοδευτικών εναντίων των συντηρητικών τελος παντων 🙂 και θα μπορούσε να είναι επιχείρημα δημοτικισμού εναντίων του αττικισμού.
    Σμερδάλεε στο βιβίο που ανέφερα αναφέρει και την λέξη “σμερδάλεος” (όχι ακριβώς έτσι αλλά σαφώς την ίδια και νομίζω σμιρδάλ’) η οποία χρησιμοποιείται ακόμα στο ιδίωμα με την ιδια σημασία.
    Επίσης σαυτό που λες <<>> προφανώς διαχωρίζουμε τις αλλαγές που έγιναν λόγω εσωτερικών γλωσσικών διαδικασιών απο τις αλλαγές που έγιναν απο επιρροή ξένης γλώσσας αλλά και σκέψεις για το ρόλο που παίζει στην αλλαγή της γλώσσας η πληθυσμιακή (ή μη) συνέχεια.
    Είναι ενδιαφέρον ότι χρησιμοποιείς την λέξη “αλλαγή“ αντί των λέξεων που ανέφερα εγώ. Όντως απο γλωσσολογικής άποψης μιλάμε απλά για αλλαγή ενώ αν εξετάσουμε το φαινόμενο ιδεολογικά και ιστορικά τότε μόνο μπορούμε να μιλάμε για αλλοίωση εκφυλισμό παρακμή …… Η αλλαγή όταν αρέσει σε κάποιον του φαίνεται σαν εξέλιξη, πρόοδος, βελτίωση, προσαρμοστικότητα. Η συγκολητική ιδιώτητα στις καππαδοκικές ασπούμε μπορεί να την δει κάποιος σαν μια ήπια προσαρμογή στον Τουρκικό κόσμο και κάποιος σαν μια ανώμαλη εκτροπή που θα οδηγούσε στον τελικό εκτουρκισμό.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s