Ahhiyawa/Hiyawa = Αχαιοί/Ίωνες : Γλωσσολογία

Για την ταύτιση των εθνωνυμίων Aḫḫiyawa = Αχαιοί και iyawa = Ίωνες έχω κάνει μια παλαιότερη ανάρτηση. Στην σημερινή ανάρτηση θα παραθέσω μερικά γλωσσολογικά επιχειρήματα που κάνουν γλωσσολογικά επιτρεπτές τις παραπάνω ταυτίσεις.

Η βασική διαδικασία είναι να δούμε πως αποδίδεται στην Ελληνική ο Χεττιτικός φθόγγος . Επειδή οι Χεττίτες δανείστηκαν τον Ακκαδικό τρόπο γραφής, το Χεττιτικό γράμμα που αποδίδουμε ως  κατάγεται από το σημιτικό γράμμα .

Κατά τον Ben Fortson, το Χεττιτικό κατά πάσα πιθανότητα απέδιδε το υπερωικό τριβόμενο /χ/, δηλαδή το γνωστό μας νεοελληνικό «χ» (~ Γερμανικό Bach).

Fortson-h-x

Επομένως, μία επιπλέον πηγή πληροφόρησης είναι το πως απέδιδαν οι αρχαίοι Έλληνες τον φθόγγο /χ/. Θυμίζω πως το γράμμα «χ» στην αρχαία Ελληνική συμβόλιζε το δασύ κλειστό /kʰ/. Αν θέλετε να μάθετε πως ηχούσαν οι δασείς φθόγγοι /pʰ,tʰ,kʰ/ της παλαιότερης αρχαίας Ελληνικής τότε έχετε δύο επιλογές:

1) Ακούστε έναν καλό ομιλητή της Βρετανικής Αγγλικής να προφέρει μονοσύλλαβες λέξεις που αρχίζουν από /p,t,k/ όπως λ.χ. pen = «στυλό», ten = «δέκα», can = «κονσερβοκούτι». Οι περισσότεροι αγγλόφωνοι προφέρουν τις λέξεις αυτές ως /en/, /en/ και /an/.

2) Πάτε στον παραδοσιακό και ιστορικά πιστοποιημένο αληθινό Άριο του παζαριού της γειτονιάς σας (γιατί στην Βόρεια Ευρώπη από το 1850 και έπειτα άρχισαν να κυκλοφορούν και «μαϊμούδες» Άριοι 🙂 ) και ζητήστε του να σας προφέρει τις γύφτικες/ρομάνι λέξεις as = «σανό», ov = «πλένω», ral = «αδελφός», γιατί κατά την εξέλιξη από την Σανσκριτική/Αρχαία Ινδική στην Ρομάνι, τα σανσκριτικά ηχηρά δασέα /bʰ,dʰ,gʰ/ απηχηροποιήθηκαν σε /pʰ,tʰ,kʰ/.

romani-eng-asp

Έχοντας αυτά κατά νου ας δούμε τις παρακάτω αντιστοιχίες σε δάνειες λέξεις:

1) Περσικό Haχāmaniš > Ἀχαιμένης

2) Σημιτικό : Ακκαδικό, Φοινικικό και Ουγκαριτικό urāṣu > ελληνικό χρυσός

3) Χεττιτικό Taruntaš ~ Λυκικό Trqqñt- > interpretatio graeca Τροκόνδας/Τρόκονδος

Trqqas

4) Ακκαδικό ilakku > ελληνικό Κιλικία

Hilakku

Από τις παραπάνω αντιστοιχίες φαίνεται ότι οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί απέδιδαν τους ήχους των φθόγγων /ḫ/ ~ /χ/ με τους φθόγγους /k/ ~ //.

Eπομένως, αν οι Χεττίτες αποκαλούσαν τους Μυκηναίους Aḫḫiyawa (όπως πιστεύουν σήμερα οι περισσότεροι μελετητές) τότε αυτός ο όρος στην Ελληνική θα εισερχόταν με «κ» ή «χ» και, κατά συνέπεια, το ομηρικό ενδωνύμιο Ἀχαιϝοί είναι όντως η γλωσσολογικά αναμενόμενη αντιστοιχία.

Akhaiwoi

Πάμε τώρα στην άλλη εξίσωση iyawa = Iyaw- > Ἰάϝ-ονες > Ἴωνες. Η ποικιλία iwaya εμφανίζεται στα Νεοχεττιτικά κείμενα ως διεφθαρμένη μορφή του παλαιότερου εθνωνυμίου Aḫḫiyawa. Για να γίνει αποδεκτή η εξίσωση πρέπει να αποδείξουμε ότι υπήρχαν Ανατολιακές ποικιλίες που απώλεσαν το /ḫ/ στην συλλαβή –ḫi-. Η απώλεια πρέπει να συνέβη αναγκαστικά σε κάποιες Ανατολιακές ποικιλίες διότι η Ελληνική δεν αποβάλλει ποτέ τα αρκτικά κ, χ.

Το ότι αυτή η απώλεια του  συνέβαινε ενίοτε στην Χεττιτική μας το δείχνει το ζεύγος Λουβικό ḫišḫiyanti = Χεττιτικό išḫiyanzi = «(αυτοί) δένουν».

h-lenition

Στο παραπάνω δεδομένο πρέπει να προστεθεί και μια ενδιαφέρουσα ετυμολογική πρόταση του εξειδικευμένου στις ανατολιακές γλώσσες Ignatio J. Adiego όπου θεωρεί το λήμμα του Ησυχίου λαίλας = ὁ τύραννος ὑπό τῶν Λυδῶν σαν συγγενή του Χεττιτικού laḫḫiyala = «ήρωας πολέμου» (< PIE *leh2- «πολεμική ενέργεια» > ελληνικό *leh2wos > λᾱϝός = «στρατός»).

lailas

Από το Χεττιτικό laḫḫiyala μέχρι την είσοδο του όρου στην Ελληνική ως λαίλας μεσολάβησε μια ανατολιακή ποικιλία που απώλεσε το στην συλλαβή –ḫi-.

Με αφορμή την ετυμολογική πρόταση του Adiego κατάφερα να βρω έναν ακόμα συγγενή των όρων λαίλας και laḫḫiyala. Ο όρος είναι το λήμμα λαιδρός = «θρασύς, θαρραλέος». Το επίθετο σχηματίστηκε με την προσθήκη (μάλλον στην Ελληνική) του επιθήματος -ρός (μῆκος > μακρός, λευγαλέος ~ λυγρός) πάνω στο θέμα *laid- που μπορεί να θεωρηθεί Λυδική εκδοχή του Χεττιτικού laḫḫiy-, διότι η τροπή -y- > -d- είναι τυπική της Λυδικής γλώσσας, όπως εξηγεί το ένθετο κάτω δεξιά στην παραπάνω εικόνα (*piyom > bidv, *h1yent- > dẽt, *gliya > klida και Luwiya > Λυδία).

Επομένως, τα Λυδικά παραδείγματα laḫḫiyala > λαίλας και λαιδρός μαζί με το Λουβο-Χεττιτικό ζεύγος ḫišḫiyanti = išḫiyanzi που αναφέρθηκε παραπάνω, είναι τρία παραδείγματα που δείχνουν ότι η τροπή -ḫi- > -i- είναι αναμενόμενη σε ορισμένες τουλάχιστον ανατολιακές ποικιλίες.

Άρα η εξίσωση iyawa = Iyaw- > Ἰάϝ-ονες > Ἰάονες > Ἴωνες είναι γλωσσολογικά επιτρεπτή και αναμενόμενη.

Η ελληνική παράδοση που θέλει τον Αχαιό και τον Ίωνα αδελφούς και γιους του Ελληνίδη Ξούθου ίσως να ανάγεται στο ότι τα δύο εθνωνύμια έχουν κοινή ετυμολογία από τα εξωνύμια Aḫḫiyawa ~ iyawa με τα οποία οι ομιλητές των ανατολιακών γλωσσών της Μικράς Ασίας χαρακτήριζαν τους ελληνόφωνους Μυκηναίους.

Advertisements

4 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

4 responses to “Ahhiyawa/Hiyawa = Αχαιοί/Ίωνες : Γλωσσολογία

  1. Χρήστος

    Στην προηγούμενη ανάρτηση για το θέμα έγραφες ότι το h στον όρο Hıyawa χάθηκε στην Ιωνική, γιατί από νωρίς ήταν ψιλωτική διάλεκτος κι έχασε την δασεία h. Τώρα λες ότι αυτή η απώλεια θα μπορούσε να γίνει μόνο σε ανατολιακή γλώσσα (όπως περιγράφεις) και όχι σε ελληνική.
    Άρα κατέληξες ότι αυτή η εξήγηση είναι σωστότερη από την προηγούμενη.

    Αν οι όροι Αχαιοί και Ίωνες είναι προσδιορισμοί που απέδιδαν οι ομιλητές των ανατολιακών γλωσσών προς τους ελληνόφωνους, τότε οι ελληνόφωνοι πως αυτοπροσδιοριζόντουσαν (την συγκεκριμένη περίοδο, την υστεροελλαδική)? Αργείοι? Δεν βλέπω κάτι άλλο. Οι μυκηναϊκές πινακίδες αναφέρουν κάποιον άλλο όρο?

    • Άρα κατέληξες ότι αυτή η εξήγηση είναι σωστότερη από την προηγούμενη.

      Ναι, το προηγούμενο συμπέρασμα δεν ευσταθεί (και καλά που μου το θύμισες να το αλλάξω), γιατί το Ανατολιακό /ḫ/ δεν γίνεται ποτέ δασεία στην Ελληνική, ώστε να χαθεί με ψίλωση. Γίνεται κανονικό υπερωικό κ,χ το οποίο καμία ελληνική διάλεκτος δεν αποβάλλει.

      Όσο για τον αυτοπροσδιορισμό των Μυκηναίων, δυστυχώς δεν ξέρουμε τίποτε. Οι πινακίδες γραμμικής Β δεν μας παρέχουν καμία πληροφορία για το θέμα.

      Δεν πιστεύω πάντως να ονομάζονταν συλλογικά Αργείοι γιατί, στην καλύτερη των περιπτώσεων για τον όρο, μόνον οι κάτοικοι της Αργολίδας πιστεύω ότι θα χρησιμοποιούσαν αυτόν τον όρο.

      • Όχι ότι θέλω να υποστηρίξω πως αυτοαποκαλούνταν Αργείοι, αλλά η αντίρρησή σου θα ίσχυε εξίσου για τις ονομασίες Ελλάς/Έλληνες, που λέγεται ότι αρχικά αναφέρονταν μόνο στη Φθία…
        Για το ‘Δαναοί’ έχουμε τίποτε ενδείξεις;

      • 1) Άγγελε μου, καλημέρα. Εξήγησέ μου λίγο για ποια ακριβώς «αντίρρησή μου» μιλάς, γιατί έχουν περάσει μήνες από την συγγραφή της ανάρτησης.

        2) «για τις ονομασίες Ελλάς/Έλληνες που λέγεται ότι αρχικά αναφέρονταν μόνο στη Φθία…»

        Είναι βέβαιο ότι «Ελλάς» ήταν αρχικά μόνον η πεδιάδα γύρω από το δέλτα του Σπερχειού (νοτίως της Φθίας). Στην Ιλιάδα «Έλληνες» είναι μόνο οι Μυρμιδόνες και ο όρος «Ελλάς» αντιπαραβάλλεται στην «Φθία» ως περιοχές που συνανήκαν στο βασίλειο του Πηλέα/Αχιλλέα.

        Έχω κάνει μια ακόμα πιο παλιά ανάρτηση για την αρχική σημασία του όρου «Ελλάς» κατά τον 8o π.Χ. αιώνα, όταν το κείμενο της Ιλιάδας απέκτησε την οριστική του μορφή στην οποία πρωτογράφτηκε.

        3) Για το εθωνύμιο «Δαναοί» υπάρχουν 2 πιθανότητες. Μία είναι η ενδωνυμική-ΙΕ που συνδέει τον τύπο Δαναϝοί με το ΙΕ *deh2nu- «ποταμός» (λ.χ. *tanu > *tanewos > ταναϝός) και η μυθολογική υποστήριξη αυτής της ετυμολογίας είναι το ότι ο Δαναός υποτίθεται ότι είχε λύσει το πρόβλημα λειψυδρίας της Αργολίδας και τα ονόματα των «Δαναϊδών» κορών δόθηκαν σε τοπικές πηγές.

        Διάβασε αυτήν την ανάρτηση εδώ.

        Μία δεύτερη εξωνυμική πρόταση, που στηρίζεται μυθολογικά στην υποτιθέμενη Αιγυπτιακή καταγωγή του μυθικού Δαναού, προτείνει ότι το εθνωνύμιο Δαναοί ίσως να προέκυψε από το εξωνύμιο Tanaya με το οποίο η μυκηναϊκή Ελλάδα ήταν γνωστή στους Αιγύπτιους.

        Για το αιγυπτιακό όνομα “Tanaja” = «ηπειρωτική/μυκηναϊκή Ελλάδα» άκου τον Eric Cline παρακάτω στο [37:50]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s