Η ΙΕ ρίζα *pleth2-: το πλάτος, ο πλατύς, η Πλάταια και ο Πλαταμώνας

Η σημερινή ανάρτηση μπορεί να θεωρηθεί ως συνέχεια της προηγούμενης ανάρτησης με θέμα τα ΙΕ σιγμόληκτα ουδέτερα. Εκτός από τα τυπικά σιγμόληκτα ουδέτερα σε *-es-, η Ελληνική και η Σανσκριτική δείχνουν και έναν άλλο τύπο ουδετέρων που δεν απαντά στις άλλες ΙΕ γλώσσες. O τύπος μπορεί να ονομαστεί «ουδέτερα σε *-h2s» και έχει δώσει τα γνωστά ελληνικά ουδέτερα σε -ας, όπως κρέας, σέλας, δέμας, σέβας, γῆρας/γέρας κλπ.

Η ΙΕ ρίζα *krewh2- «αίμα, ωμό κρέας» έχει δώσει το ελληνικό ουδέτερο *krewh2-s > κρέας του οποίου o σανσκριτικός συγγενής είναι το ουδέτερο kravi/kravis.

Έτσι το σανσκριτικό παράγωγο *n.-krewh2-g’hos-tos > akravihasta σημαίνει «αθώος», κυριολεκτικά «αναιμακτόχειρας».

Όπως βλέπετε, το λαρυγγικό *h2 φωνηεντοποιήθηκε κανονικότατα σε /α/ στην Ελληνική και σε /i/ στην Σανσκριτική, όπως στα ζεύγη ρηματικών επιθέτων *dhh1-tos, *sth2-tos, *dh3-tos > ελληνικά θετός, στατός, δοτός ~ σανσκριτικά hi, sthi, di.

Η ρίζα *swel- «λάμπω, καίω» (λ.χ. *swel-eh2 > ἕλα = κάψα του ήλιου) απαυξημένη με το «συλλογικό» λαρυγγικό *h2 έδωσε το ουδέτερο *swel-h2-s > σέλας και το παράγωγο θηλυκό *σελάσ-νᾱ > αττικο-ιωνικό σελήνη (αιολικό σελάννᾱ, αρκαδο-δωρικό σελά:νᾱ).

Από τον τύπο *swel-h2- μέσω λαρυγγικής μετάθεσης φαίνεται να προέκυψε η αναδομημένη ΠΙΕ ρίζα *seh2wl.- «ήλιος» (πρωτοελληνικό *hāwel-yos > ἡέλιος ~ ἀβέλιος κλπ).

Τέλος, από την ρηματική ρίζα *demh2- «χτίζω, οικοδομώ» προέκυψε το ουδέτερο *demh2-s > δέμας = «σώμα, κορμοστασιά ~ σωματοδομή» που απαντά στην Ιλιάδα με τα προτρεπτικά προς μάχη λόγια της Αθηνάς προς τον Διομήδη για τον πατέρα του Τυδέα:

[Ιλιάδα, 5.800-1]

ἦ ὀλίγον οἷ παῖδα ἐοικότα γείνατο Τυδεύς.
Τυδεύς τοι μικρὸς μὲν ἔην δέμας, ἀλλὰ μαχητής:

Υγιό ο Τυδέας αλήθεια εγέννησε που δεν του πολυμοιάζει.
Τρανό ο Τυδέας δεν είχε ανάστημα, μα είχε αντριγιά μεγάλη·

(Μετάφραση Κακριδή-Καζαντζάκη)

Αναλόγως, η ρηματική ρίζα *tyegw- > *tsegw- > σέβομαι έδωσε το παράγωγο ουδέτερο *tyegw-h2-s > σέβας , ενώ η ρίζα *g’erh2- που έδωσε τα *g’erh2-ont- > γέρων*g’ērh2-sk- > γηράσκω και γηραιός (γηράσκω, γηραιός, και *g’rh2-w- > γραῦς, γραῖα) έχει δώσει τα ουδέτερα *g’erh2-s > γέρας και γῆρας.

Αφού λοιπόν παρουσίασα και αυτήν την πιο σπάνια κατηγορία ουδετέρων σε *-h2-s που απαντά μόνο στην Ελληνική και, ακόμα σπανιότερα, στην Σανσκριτική μπορούμε να περάσουμε στο κυρίως θέμα της ανάρτησης.

Η ρηματική ρίζα *pelh2- «απλώνομαι επίπεδα» έχει δώσει δύο επαυξημένες μορφές:

*pelh2-k- > ελληνικό ἡ πλάξ/τήν πλάκα (και σχεδόν σίγουρα το πέλαγος = «πόντου πλάξ») ~ λιθουανικό plãkanas = «πλατύς» κλπ.

*pleh2-t- > *pleth2- (προφανώς μέσω λαρυγγικής μετάθεσης) > που έχει δώσει, μεταξύ άλλων, στον Ελληνο-Άριο κλάδο την τετράδα:

– Το σιγμόληκτο ουδέτερο *pleth2-os > ελληνικό πλάτος (< *πλέτος όπως θέρσος > θράσος) ~ σανσκριτικό pràthas (με τυπική Ινδο-Ιρανική λαρυγγική δάσυνση *t+h2> th).

– Το επίθετο *pl.th2-ùs > ελληνικό πλατύς ~ σανσκριτικό pr.thù- ~ αβεστικό pərəθu- (και από τους άλλους κλάδους αναφέρω το λιθουανικό platùs).

Σημειώνω τον «τύπου Devī» (*-ih2) θηλυκό τύπο του αβεστικού επιθέτου pərəθu- ~ πλατύς:  *pl.th2-(e)w-ih2 > pərəθβī ~ πλατέϝια > πλατεῖα.

avestan-Devi-fem

– Το ουσιαστικοποιημένο επίθετο *Pl.th2w-ih2 = «Πλατιά» = παλαιό ΠΙΕ επίθετο για την Γη, όπως λ.χ. εὐρύστερνος > ελληνικό Πλάταια (< Πλάταϝ-ια) ~ σανσκριτικό Pr.thivī́ = «(θεά) Γη» (ουσιαστικοποιημένο επίθετο, όπως λ.χ. νεαρόν/νηρόν ύδωρ > νερό).

– Το ουσιαστικό παράγωγο σε *-men- *pleth2-mon- > *πλεταμών > πλαταμών = «πλατιά επιφάνεια, πλατύς παράλιος/παρόχθιος βράχος» (επιβιώνει στο βυζαντινό τοπωνύμιο Πλαταμώνας) ~ σανσκριτικό prathiman- = «πλατύτητα».

Παραθέτω τις σελίδες των Mallory-Adams για τα ΙΕ παράγωγα των δύο ριζών και την σελίδα του Andrew Sihler για το ζεύγος πλαταμών ~ prathiman- :

pleth2

platamon

Παρατηρήστε την 1:1 αναλογία στο ζεύγος Πλάταϝ-ια ~ Pr.thivī́

Το λαρυγγικό *h2 της ρίζας *pl.th2w-ih2 φωνηεντοποιήθηκε κανονικά σε ελληνικό /α/ και σανσκριτικό /i/ (λ.χ. το ζεύγος  *krewh2-s > κρέας ~ kraviḥ που αναφέρθηκε παραπάνω) και το θηλυκό επίθημα *-ih2 τύπου *deiw-ih2 > Devī́ = «Θεά» που συζητούσαμε με τον Χρήστο λίγο καιρό πριν για το «ανώμαλο» βραχύ -α στα θηλυκά του τύπου εὐρύς > εὐρέϝ-ια > εὐρεῖα ~ σανσκρ. urù- > urvī́ και *pot-nih2 > πότνια ~ patnī́ (πότνια = «δέσποινα, αφέντρα», θηλυκό του *potis > πότις/πόσις = «κύριος, αφέντης, σύζυγος», υπάρχει επίσης και ο αβεστικός συγγενής paθnī́).

Γράφει για το θέμα ο Andrew Sihler:

devi

Η τριάδα πλάτος, πλατύς, Πλάταια θυμίζει την ανάλογη κράτος, κρατύς, κραταιός (κραταιός, κραταίπεδος κλπ) κάτι που έκανε τον Meissner ν΄αναρωτηθεί αν υπήρχε στην ΠΙΕ ένα λαρυγγικό *h2 με ρόλο τροποποιητή που έμπαινε και έβγαινε στην ρίζα, γιατί η ρίζα *kert-h2-u- μπορεί μεν να εξηγήσει την ελληνική τριάδα, αλλά δεν εξηγεί το σανσκριτικό kratù- που δεν δείχνει λαρυγγική δάσυνση t+h2 > th όπως η σανσκριτική τριάδα *pleth2pràthas, pr.th-ù- , Pr.thivī́ .

Αν το λαρυγγικό *h2 ανήκε κάποτε στην παλαιότερη ΠΙΕ στο σύστημα των επιθημάτων τύπου Caland για τον σχηματισμό επιθέτων (λ.χ. *-u-,*-ro-, -*-no- κλπ), όπως φαίνεται να δείχνει το επίθετο *mèg’h2s > μέγας ~ σανσκριτικό πρώτο συνθετικό mahi , τότε η ακουλουθία *-h2-u- δεν είναι παρά ένα «διπλό» επίθημα Caland όπως τo *-h2-lo- στο μεγάλος και το *-u-ro- στο ἁλμυρός.

Προσθέτω μερικές σελίδες του Meissner πάνω στο θέμα:

pleth2-1

pleth2-2

Advertisements

5 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

5 responses to “Η ΙΕ ρίζα *pleth2-: το πλάτος, ο πλατύς, η Πλάταια και ο Πλαταμώνας

  1. Χρήστος

    Λέει ο Sihler στην σελίδα που παραθέτεις ότι η κατανομή των δύο βαθμών -ih2 / -ieh2 είναι αβέβαιη. Νομίζω όμως ότι δεν είναι αβέβαιη αλλά διέπεται από την εξής κανονικότητα:

    Με υστεροδυναμικό τόνο, δηλαδή τόνο προς το τέλος της λέξης (δηλ. τόνος στην λήγουσα ή παραλήγουσα) εφαρμόζεται η πλήρης βαθμίδα
    – (i)eh2. Δηλαδή μακρό α. Πχ νίκ-eh2>νίκā ή σημα-ieh2>σημαίā

    Με προτεροδυναμικό τόνο, δηλαδή προς την αρχή της λέξης (παροξύτονα) εφαρμόζεται ο μηδενικός βαθμός – ih2. Δηλαδή βραχύ α. Πχ ενέργεια, αυλήτρια, βασίλεια αλλά βασιλείā.
    Και βέβαια αυτά που αφομοιώνουν το i όπως αναφέρει κι ο Sihler και στην γενική έχουν -ης. Πχ mont-ih2>monsh2>μούσα γεν. monti-ieh2s> monseh2s>monsas>μούσāς>μούσης

    Έτσι εξηγούνται όλα τα “ανώμαλα” της γραμματικής όπως τα παροξύτονα και οι λέξεις σπείρα, πείρα, σφαίρα, μοίρα, πρᾠρα, σφύρα
    Πχ σφαρ-ih2>σφαριᾰ>σφαίρᾰ.

    Το επίθετο από το ευρύς που παραθέτεις πήγε να μου το χαλάσει /ευρεία/ γιατί αφού ο τόνος είναι στην παραλήγουσα θα έπρεπε να έχει μακρό α, αλλά έχει βραχύ. Όμως όπως παραθέτεις προέρχεται από εὐρέϝ-ια > εὐρεῖα, οπότε είναι παροξύτονο και άρα σωστά έχει βραχύ α.

    Με το διάβασμα σιγά σιγά εξηηγούνται και οι μικρότερες λεπτομέρεις. Πχ έχει ένα παράδειγμα ο Sihler για την σφῡρα που δείχνει ότι urih2>ῡρα. Κι έτσι μου εξήγησε άλλη μια “ανωμαλία”.

    Υπάρχουν 4 ακόμη εξαιρέσεις. Είναι οι λέξεις γαία, γραία,μυία, μαία. Θα έπρεπε να έχουν μακρό α αλλά έχουν βραχύ. Παραθέτεις όμως την ρίζα μίας από αυτές. *g’rh2-w- > γραύς, γραῖα Ο τόνος λοιπόν εδώ θα ήταν γράwια όπως στο γραύς. Άρα λογικά κι εδώ έχει βραχύ α.

    • Το επίθετο από το ευρύς που παραθέτεις πήγε να μου το χαλάσει /ευρεία/ γιατί αφού ο τόνος είναι στην παραλήγουσα θα έπρεπε να έχει μακρό α, αλλά έχει βραχύ. Όμως όπως παραθέτεις προέρχεται από εὐρέϝ-ια > εὐρεῖα, οπότε είναι παροξύτονο και άρα σωστά έχει βραχύ α.

      Υπάρχουν 4 ακόμη εξαιρέσεις. Είναι οι λέξεις γαία, γραία,μυία, μαία. Θα έπρεπε να έχουν μακρό α αλλά έχουν βραχύ. Παραθέτεις όμως την ρίζα μίας από αυτές. *g’rh2-w- > γραύς, γραῖα Ο τόνος λοιπόν εδώ θα ήταν γράwια όπως στο γραύς. Άρα λογικά κι εδώ έχει βραχύ α.

      Έτσι είναι όπως τα λες Χρήστο. Όταν σχηματίστηκε η δίφθογγος μετά την απώλεια του δίγαμμα χάθηκε μια συλλαβή àw-i-a > αj-α > -αῖα στο ένα και ἐυρέw-ι-a > .. > εὐρεῖα

      Συμφωνώ απόλυτα μαζί σου.

  2. Χρήστος

    Αναφέρει ο Silher κάποιες λέξεις με βραχύ α εξηγώντας ότι είχαν μακρό α και μεταφέρθηκαν σ’ αυτόν τον τύπο χωρίς να ανήκουν εκεί. Όπως τόλμα, μέριμνα, δίαιτα. Κι ότι έγινε μέσω αυτών σε -ih2 με βαρειά παραλήγουσα (αυτό δεν σημαίνει heavy penult?). Δεν το καταλαβαίνω. Αν θες να μου το εξηγήσεις.

    Το τόλμα μακρό α δεν έχει? Αφού λέμε τόλμη.

    Μετά αναφέρει τις λέξεις σε -εία αλήθεια (βραχύ α) και αληθείη (από μακρό α). Μα η διαφορά είναι ακριβώς η θέση του τόνου. Με προτεροδυναμικό τόνο έχει βραχύ α, ενώ με υστεροδυναμικό έχει μακρό.

  3. Στην τριάδα ελληνο-σανσκριτικών ζευγών:

    πλάτος ~ prathas
    πλατύς ~ pr.thù-
    Πλάταια ~ Pr.thivī́

    πρόσθεσα ένα τέταρτο ζεύγος που αναφέρει ο Sihler:

    *pleth2-mon-s > *πλεταμών > πλαταμών (= πλατιά επιφάνεια, πλατύς παράκτιος/παρόχθιος βράχος) ~ σανσκ. prathiman- «πλατύτητα».

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s