Η ΙΕ κοιτίδα #3: η στεπική θεωρία κατά τον David Anthony #1

Μετά τις δύο πρώτες αναρτήσεις (#1, #2) μπορούμε να περάσουμε στην Στεπική Θεωρία «Κουργκάν». Η στεπική θεωρία για την ΙΕ κοιτίδα στην πιο πρόσφατη μορφή της περιγράφεται από τον ανθρωπολόγο-αρχαιολόγο David Anthony στο βραβευμένο βιβλίο του “The Horse, the Wheel and Language: How Bronze-Age Riders from the Steppes shaped the Modern World” (Princeton University Press, 2007).

Παραθέτω το βιβλίο σε pdf για όποιον ενδιαφέρεται:

david-anthony-the-horse-the-wheel-and-language

Η αρχαιολόγος Marija Gimbutas ήταν η πρώτη που πρότεινε με αρκετά πειστικό τρόπο τις Στέπες ως την κοιτίδα των ΙΕ γλωσσών, παρουσιάζοντας αρχαιολογικά στοιχεία για διάφορα κύματα εξόδου των «κουργκάν» από τις στέπες. Ωστόσο, πολλοί μελετητές πριν από την Gimbutas είχαν ήδη προτείνει τις Στέπες ως ΙΕ κοιτίδα. Η θεωρία της Gimbutas έγινε γνωστή ως «θεωρία Kουργκάν» από τους τύμβους («κουργκάν» =  τύμβος, τουρκικό δάνειο στην Ρωσική) που μαζί με το άλογο χρησιμοποιήθηκαν ως αρχαιολογικές ενδείξεις για να περιγράψουν τα κύματα εξόδου των ΙΕ από τις στέπες.

Το πρόβλημα όμως με την Gimbutas ήταν το δευτερογενές ενδιαφέρον της για τους Στεπαίους Ινδοευρωπαίους (ΙΕ). Οι πρωταγωνιστές της Gimbutas ήταν οι προ-ινδοευρωπαϊκοί πληθυσμοί της «Παλαιάς Ευρώπης». Οι ΙΕ προβάλλονταν ως οι «προϊστορικοί Ούννοι», δηλαδή οι πολεμοχαρείς έφιπποι βάρβαροι, που κατέστρεψαν τον πολιτισμό της «Παλαιάς Ευρώπης».

huns

Πριν από τις ΙΕ «εισβολές», σύμφωνα με την Gimbutas, οι κοινωνίες της Παλαιάς Ευρώπης ήταν φιλήσυχες, μητριαρχικές και εξισωτικές (δεν υπήρχε έντονη κοινωνική ιεραρχία), ενώ η κύρια θεότητα ήταν η προσωποποιημένη Μητέρα Φύση/Γη, πήλινες αναπαραστάσεις της οποίας με υπερτονισμένους γλουτούς και στηθή (σύμβολα θηλυκής γονιμότητας κατά τους παλαιούς καιρούς) υπήρχαν σχεδόν σε κάθε σπίτι της Παλαιάς Ευρώπης.

Goddess

Οι ΙΕ «εισβολείς» παρουσιάζονταν ως το αντίθετο των Παλαιών Ευρωπαίων: ήταν πολεμοχαρείς και όχι φιλήσυχοι, πατριαρχικοί και όχι μητριαρχικοί, ζούσαν σε έντονα ιεραρχημένες κοινωνίες που τόνιζαν την ατομική διαφορά και το κοινωνικό status και η ύψιστη θεότητά τους δεν ήταν η Μητέρα Φύση/Γη, αλλά ο «Πατέρας Ουρανός» (**Dyēus Ph2tēr). Οι απόψεις της Gimbutas βρήκαν ιδιαίτερη απήχηση σε φεμινιστικούς κύκλους.

Ένα ντοκυμαντέρ με θέμα την ζωή της Gimbutas και τις ιδέες της μπορείτε να δείτε εδώ:

Στο [24:50-26:13] περιγράφεται ο ερχομός των Στεπαίων ΙΕ που τα έκαναν όλα λίμπα στην Παλαιά Ευρώπη.

Η δαιμονοποίηση των Στεπαίων ΙΕ έφτασε σε τέτοιο σημείο, ώστε στην ταινία Highlander (1986), ο κακός της υπόθεσης ήταν ο αιμοδιψής «Κουργκάν», που ο Sean Connery τον παρουσιάζει ως «καταγομένο από μια άσπλαχνη αρχαία φυλή των Στεπών που για διασκέδαση πετούσαν τα παιδιά τους σε βόθρους με πεινασμένα σκυλιά».

Αυτή ακριβώς η δαιμονοποίηση των ΙΕ στην θεωρία των Στεπών, ώθησε πολλούς μελετητές στην απόρριψή της. Το 1987, έναν χρόνο μετά την ταινία Highlander –χωρίς φυσικά αυτό να έχει παίξει κάποιο ρόλο- ο Colin Renfrew πρότεινε την Ανατολιακή θεωρία της δημογραφικής εξάπλωσης, στην οποία οι φιλειρηνικοί ΙΕ φέρνουν με την αργή και βαθμιαία εξάπλωσή τους τον νεολιθικό πολιτισμό στην παλαιολιθική Ευρώπη. Από καταστροφείς της Παλαιάς Ευρώπης μετατράπηκαν σε ιδρυτές της.

Ο James Mallory, το 1989, ήταν αυτός που διέσωσε την θεωρία των Στεπών, εκκαθαρίζοντάς την από τις όποιες δαιμονοποιήσεις είχαν προκύψει από τις ιδέες της Gimbutas και τις προεκτάσεις τους, ενώ ο David Anthony, σχεδόν 20 χρόνια αργότερα, βελτίωσε ακόμα περισσότερο την θεωρία με την προσθήκη νέων δεδομένων και την δική του συνεισφορά στο θέμα της εξημέρωσης του αλόγου και της ιππασίας.

Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι το μοντέλο των «Ούννων» έφιππων επιδρομέων που η Gimbutas χρησιμοποίησε για τους ΙΕους είναι αναχρονιστικό και δεν ευσταθεί, διότι οι εξειδικευμένες δυνάμεις ιππικού εμφανίζονται στην ιστορία γύρω στο 900-800 π.Χ. Όπως λέει χαρακτηριστικά ο Anthony, πρέπει να φανταζόμαστε τους ΙΕ πολεμιστές σαν τις συμμορίες νεαρών στα γκέτο, οι οποίοι όταν επέδραμαν, δεν το έκαναν για να κατακτήσουν, αλλά για να κλέψουν κοπάδια. Ανάμεσα σε αυτές τις σποραδικές επιδρομές, οι σχέσεις των Στεπαίων με τους πληθυσμούς της Παλαιάς Ευρώπης ήταν φιλικές και έχει αποδειχτεί αρχαιολογικά ότι υπήρχε ένα ανεπτυγμένο εμπορικό δίκτυο που προωθούσε τον βαλκανικό χαλκό στις στέπες.

gangs

1) Γεωγραφία των Στεπών

Οι Στέπες είναι ένας απέραντος χορτολιβαδικός ωκεανός που εκτείνεται από το δέλτα του Δούναβη μέχρι την Κίνα. Οι Στέπες της θεωρίας Κουργκάν είναι οι λεγόμενες Ποντο-Κασπικές Στέπες (pontic-caspian steppes) που εκτείνονται από το δέλτα του Δούναβη μέχρι και τα Ουράλια όρη.

steppe

pontic-caspian

Τα νότια σύνορα των Ποντο-Κασπικών Στεπών (ΠΚΣ) ορίζονται από την βόρεια ακτή του Εύξεινου Πόντου, τους πρόποδες του βορείου Καυκάσου και την ΒΔ ακτή της Κασπίας θάλασσας. Τα βόρεια σύνορα των ΠΚΣ ορίζονται από τον οικοτόνο (οικολογικό σύνορο) που χωρίζει τα στεπικά χορτολίβαδα από την ζώνη των δασών στα βόρειά τους.

Οι ποταμοί που πρέπει να γνωρίζουμε για τoν γεωγραφικό εντοπισμό των διαφόρων αρχαιολογικών πολιτισμών που θα αναφερθούν είναι (από δυτικά προς ανατολικά):

– Ο Δνείστερος (Dniester) και ο Bug που βρίσκονται δυτικά της περιοχής που μας ενδιαφέρει.

– Ο Δνείπερος (Dnieper), o Don και ο Donets που διαβρέχουν το δυτικό μισό των ΠΚΣ.

– Ο Βόλγας (Volga) και ο ποταμός Ουράλης (Ural) που διαβρέχουν το ανατολικό μισό των ΠΚΣ.

2) Ορολογία και Αρχικές Συνθήκες Διαβίωσης

Στον τελευταίο χάρτη φαίνεται η έκταση του ορίζοντα Yamna γύρω στο 3300 π.Χ., όταν πια η Μέση ΠΙΕ μιλιόταν σε όλες τις ΠΚΣ. Αλλά τα πράγματα δεν ήταν έτσι 2 χιλιετίες πριν, όταν ξεκινάει η ιστορία που διηγείται ο Anthony. Γύρω στο 5200 π.Χ. ο πρόγονος της ΠΙΕ ήταν μία από τις πολλές και κατά πάσα πιθανότητα συγγενικές γλώσσες που μιλιόταν στις ΠΚΣ. Η περιοχή στην οποία μιλιόταν ο πρόδρομος της ΠΙΕ τοποθετείται λίγο πολύ στην περιοχή ανάμεσα στον Βόλγα και τον Ουράλη ποταμό. Εκεί, όπως θα δείξω παρακάτω, πρωτοσυναρμολογείται λίγο αργότερα ένα ταφικό πακέτο που αργότερα θα εξαπλωθεί σε όλες τις ΠΚΣ και θα εξαχθεί στα ανατολικά Βαλκάνια με την πρώτη έξοδο από τις στέπες (Suvorovo, 4200 π.Χ.).

Οι πληθυσμοί των στεπών μέχρι το 5200 π.Χ. ήταν κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες που ζούσαν κοντά στα μεγάλα ποτάμια κυνηγώντας άγρια άλογα, άγριους βονάσους, ελάφια και αντιλόπες. Η περιεκτικότητα αζώτου στα οστά των σκελετών τους δείχνει ότι τα ψάρια των ποταμών αποτελούσαν σημαντικό μέρος της διατροφής τους (κατά κανόνα, γύρω στο 50% των διατροφικών πρωτεϊνών). Δεν γνώριζαν ούτε την κτηνοτροφία ούτε την γεωργία.

Εδώ υπάρχει ένα πρόβλημα ορολογίας. Οι αρχαιολόγοι των χωρών της Πρώην Σοβιετικής Ένωσης θεωρούν ως «Νεολιθικό» όποιον πολιτισμό είχε κεραμική, αλλά δεν γνώριζε την χαλκουργία. Οι Δυτικοί αρχαιολόγοι, αντίθετα, θεωρούν ως «Νεολιθικό» όποιον πολιτισμό είχε αναπτύξει την μεικτή οικονομία (γεωργία, κτηνοτροφία). Οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες με κεραμική, στην δυτική ορολογία ανηκουν στην Μεσολιθική Εποχή.

Ο όρος «Εποχή του Χαλκού» χρησιμοποιείται, για να περιγράψει πολιτισμούς που μπορούσαν να παράξουν κράματα χαλκού με αρσενικό (αρχικά) ή κασσίτερο (αργότερα). Το κράμα που περιείχε 2-8% αρσενικό ή κασσίτερο ήταν και πιο ανθεκτικό όταν κρύωνε και πιο εύπλαστο κατά την σφυρηλάτηση. Η παλαιότερη Εποχή του Χαλκού στην Ευρώπη ξεκινάει γύρω στο 3700-3500 π.Χ., όταν χαλκουργοί στον βόρειο Καύκασο άρχισαν να παράγουν αρσενικό χαλκό. Η τεχνολογία εξαπλώθηκε στις στέπες και στην ανατολική Ευρώπη κατά το 3300-3200 π.Χ.

Πριν από την Εποχή του Χαλκού, υπήρχε η Χαλκολιθική ή Ενεολιθική Εποχή, όπου οι χαλκουργοί χρησιμοποιούν άκρατο χαλκό. Πριν από την Ενεολιθική εποχή, όπου αυτή εμφανίστηκε, υπήρχαν η Νεολιθική, η Μεσολιθική και η Παλαιολιθική Εποχή.

bronze

bronze2

foragers

3) Η εισαγωγή της μεικτής Νεολιθικής οικονομίας στις ΠΚΣ

Η Νεολιθική μεικτή οικονομία εισήλθε στην Ελλάδα από την Ανατολία γύρω στο 6500 π.Χ. Από την Ελλάδα, το κύμα δημογραφικής εξάπλωσης διαδώθηκε στα Βαλκάνια, όπου σχηματίστηκε ο πολιτισμός Starčevo με τα διάφορα παρακλάδια του. Ο πολιτισμός Criș, ένα παρακλάδι του Starčevo, έφερε την νεολιθική μεικτή οικονομία στους ανατολικούς πρόποδες των Καρπαθίων γύρω στο 5800-5700 π.Χ.

Cris

Οι φορείς του πολιτισμού Criș εισήγαν από το Αιγαίο το κοχύλι Σπόνδυλο, με το οποίο έκαναν βραχιόλια, όπως οι πολιτισμικοί τους πρόγονοί στην Πρώιμη Νεολιθική Ελλάδα.

spondylus

Τι γλώσσα μιλούσαν οι φορείς του πολιτισμού Criș; Η γλώσσα τους ήταν μάλλον απόγονος της γλώσσας που εισήγαγαν στην Θεσσαλία οι Ανατολιακοί Νεολιθικοί πρωτοπόροι. Χίλια χρόνια χώριζαν την θυγατρική από τη μητρική γλώσσα, δηλαδή όσα χωρίζουν την Αμερικανική Αγγλική από την Αγγλο-Σαξονική. Ίσως, η γλώσσα αυτή ν΄ανήκε στην Αφρο-Ασιατική οικογένεια,γιατί αρκετοί γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι ο αναδομημένος ΙΕ όρος *tawros = «ταύρος» είναι απώτερης Αφρο-Ασιατικής καταγωγής (λ.χ. πρωτο-σημιτικό *θawr-) . Ίσως πάλι ν΄ανήκε στην οικογένεια της Χαττικής (λ.χ. Λέρνα = πρωτο-Χαττικό Le-arinna = «πηγές») και να δανείστηκε τον όρο *tawros από τις Αφρο-Ασιατικές γλώσσες μεταβιβάζοντάς τον αργότερα στους στεπαίους πληθυσμούς.

tawros

Στο τέλος της παραπάνω σελίδας εισάγονται στην ιστορία οι φορείς του πολιτισμού Bug-Dniester (πρώιμη φάση 5800-5500 π.Χ., ύστερη φάση 5400-5000 π.Χ.), οι πρώτοι γηγενείς πληθυσμοί που, εξαιτίας της γειτνίασής τους με τους φορείς του πολιτισμού Criș, υιοθέτησαν την μεικτή νεολιθική οικονομία. Ο πολιτισμός Bug-Dniester δεν ήταν στεπαίος, αλλά δημιουργήθηκε αμέσως δυτικά του δυτικού στεπικού συνόρου.

Bug-Dniester

Οι πρώτοι στεπαίοι πληθυσμοί που υιοθέτησαν την μεικτή οικονομία (δίνοντας όμως μεγαλύτερο βάρος στην κτηνοτροφία παρά στην γεωργία) είναι οι πληθυσμοί των «Καταρρακτών του Δνείπερου» (Dnieper Rapids), που θα ιδρύσουν τον πολιτισμό Dnieper-Donets II (DDII) γύρω στο 5200 π.Χ. Η οικονομία τους είναι ενδιαφέρουσα διότι συνέχισαν να τρώνε καθημερινά ψάρια και άγρια ζώα και κρατούσαν κοπάδια αιγοπροβάτων και βοοειδών, τα οποία έσφαζαν μόνον για να τροφοδοτήσουν με κρέας τις εορταστικές τελετές και τις κηδείες των φυλάρχων. Με το που εισάχθηκε στις ΠΚΣ η κτηνοτροφία, αμέσως εμφανίστηκε η κοινωνική διαστρωμάτωση! Πλέον υπήρχαν φύλαρχοι που θάβονταν σε πλουσιότερους τάφους και έφεραν σύμβολα που τους διαφοροποιούσαν από την μάζα, όπως ζώνες, ρόπαλα με λίθινη γυαλισμένη/εκλειασμένη κεφαλή και πλάκες φτιαγμένες από χαυλιόδοντες αγριόχοιρου. Σύμφωνα με τον Anthony, αυτοί οι φύλαρχοι ήταν οι οικοδεσπότες των γλεντιών και αυτό εξηγεί γιατί στην ΠΙΕ υπάρχει ο όρος *ghosti-potis «κύριος» που κυριολεκτικά σημαίνει «αφέντης των καλεσμένων». Στους καταρράκτες του Δνείπερου, βρίσκουμε τις πρώτες ταφές όπου ο νεκρός «ραντίζεται» με σκόνη κόκκινης ώχρας. Η κόκκινη ώχρα και τα ρόπαλα φυλάρχων που έχουν γυαλισμένη/εκλειασμένη λίθινη κεφαλή θα γίνουν αργότερα μέρη της τυπικής ταφής των στεπαίων πληθυσμών.

red-ochre

Η εμφάνιση των φυλάρχων:

chiefs

Γύρω στο 5200-5000 π.Χ. λοιπόν, στις στέπες εμφανίζονται ταυτόχρονα η κτηνοτροφία, οι φύλαρχοι και χάλκινα αντικείμενα που κατάγονται από τους πρώιμους Ενεολιθικούς/Χαλκολιθικούς οικισμούς των ΒΑ Βαλκανίων. Το εμπορικό δίκτυο διακίνησης του βαλκανικού χαλκού στις ΠΚΣ ήταν ήδη καλά εδραιωμένο γύρω στο 4600 π.Χ. Γύρω στο 4700-4600 π.Χ. η κτηνοτροφία διαχύθηκε ανατολικά στις στέπες των ποταμών Βόλγα και Ουράλη. Εκεί, γύρω στο 4700 π.Χ. ξεκινάει ο πολιτισμός Khvalynsk του οποίου οι φορείς μάλλον μιλούσαν μια πολύ αρχαϊκή μορφή της ΠΙΕ. Στον πολιτισμό Khvalynsk πρωτοσυναρμολογήθηκε ένα ταφικό έθιμο που περιελάμβανε:

– Τον νεκρό σε ύπτια θέση με τα γόνατα σηκωμένα και το κεφάλι προς την ΒΑ κατεύθυνση.

Κόκκινη ώχρα ραντισμένη στο σώμα του νεκρού και/ή στον τάφο.

– Ρόπαλα με λίθινη γυαλισμένη/εκλειασμένη ιππόμορφη κεφαλή.

– Το «δώρο προς τους θεούς»: τα πίσω πόδια και το κρανίο ενός θυσιασμένου ζώου που το κρέας του καταναλώθηκε από τους καλεσμένους, ενωμένα με το τομάρι του (το οποίο φυσικά με τον καιρό διαβρώθηκε), τοποθετούνταν στον τάφο (hide-and-hooves). Το έθιμο αυτό θυμίζει τον αρχαιοελληνικό μύθο που διέσωσε ο Ησίοδος σύμφωνα με τον οποίο ο Προμηθέας ξεγέλασε τον Δία προσφέροντάς του τα οστά καλυμμένα με λίπος και δίνοντας στους ανθρώπους το κρέας.

Trickster

Επαναλαμβάνω σε αυτό το σημείο την διάχυση της κτηνοτροφίας (και σε μικρότερο βαθμό της γεωργίας) από την δύση στην ανατολή:

Πολιτισμός Bug-Dniester (5800-5000 π.Χ.): οι πρώτοι γηγενείς που υιοθέτησαν την μεικτή οικονομία από τους γείτονές τους που έφτασαν στους ανατολικούς πρόποδες των Καρπαθίων με την δημογραφική εξάπλωση που διέδωσε την μεικτή νεολιθική οικονομία στα Βαλκάνια από την Ανατολία.

Πολιτισμός Dnieper-Donets II (ξεκινάει ~ 5200 π.Χ.): οι πρώτοι Στεπαίοι πληθυσμοί που υιοθέτησαν την κτηνοτροφία.

Πολιτισμός Khvalynsk (ξεκινάει ~ 4700 π.Χ.): ο πρώτος πολιτισμός που δείχνει πλήρως «συναρμολογημένο» το ταφικό έθιμο που θα εξαπλωθεί αργότερα στις Στέπες και εκτός αυτών με την έξοδο Suvorovo. Διαθέτουν κτηνοτροφία, φυλάρχους και ανήκουν στο εμπορικό δίκτυο διάχυσης του βαλκανικού χαλκού στις στέπες. Κατά πάσα πιθανότητα, οι φορείς του πολιτισμού Khvalynsk μιλούσαν μια πολύ αρχαϊκή μορφή της ΠΙΕ (δηλαδή τον πρόγονο της αρχαϊκής ΠΙΕ).

BD-DD-KHV

khvalynsk

4) Η ΠΙΕποίηση των ΠΚΣ

Οι κτηνοτρόφοι φύλαρχοι και ο θεσμός των εορταστικών και κηδευτικών τελετών ήταν ο μηχανισμός εξάπλωσης της προ-ΠΙΕ γλώσσας (πολύ αρχαϊκή ΠΙΕ) στις στέπες. Οι φύλαρχοι δάνειζαν ζώα σε ανθρώπους που δέχονταν να γίνουν οπαδοί τους αναγνωρίζοντας το κύρος των πρώτων και τις υποχρεώσεις τους προς αυτούς. Οι διαφωνίες για τα εδάφη βοσκής και η ζωηλασία οδήγησαν σε διαφύλιες διαμάχες (tribal warfare). Οι ρητές συμφωνίες/συμφιλιώσεις και οι συμμαχίες έναντι του κοινού εχθρού επισφραγίζονταν στις εορταστικές τελετές που διοργάνωναν οι φύλαρχοι και στις οποίες οι ποιητές εξυμνούσαν τον *ghosti-potis τους. Αυτό το κλίμα διαφυλίου πολέμου, δημιουργεί συνθήκες αβεβαιότητας και εξάρτησης από τους ισχυρούς φυλάρχους. Σύμφωνα με την Johanna Nichols, αυτές οι συνθήκες αβεβαιότητας μετέτρεψαν τις στέπες σε «ζώνη γλωσσικής διάδοσης» (“spread zone“). Όπως οι λίγοι επήλυδες λουόφωνοι φύλαρχοι κατάφεραν να επιβάλουν πλήρως την γλώσσα τους στην αλλόγλωσση γηγενή πλειοψηφία της βόρειας Ουγκάντας μέσα σε 200 χρόνια, έτσι και οι φύλαρχοι του πολιτισμού Khvalynsk κατάφεραν να επιβάλουν την γλώσσα τους σε όλες τις ΠΚΣ μέχρι το ~4500 π.Χ. Αν το άλογο είχε ήδη εξημερωθεί όπως πιστεύει ο Anthony, η ιππασία ίσως συνέβαλε στην εξάπλωση της ΠΙΕ γλώσσας. Δυστυχώς, οι πρώτες σίγουρες ενδείξεις ιππασίας εμφανίζονται αργότερα στον πολιτισμό Botai γύρω στο 3600 π.Χ.

Luo-PIE

spread-zone

5) Η Εξημέρωση του Ίππου και η Ιππασία

Το άγριο άλογο ήταν παλιός γνώριμος των στεπαίων πληθυσμών, οι οποίοι κυνηγούσαν τις αγέλες αγρίων αλόγων (1 επιβήτορας και το «χαρέμι» του στο οποίο ξεχώριζε η φοράδα Α που καθοδηγούσε τις άλλες) για το κρέας τους. Κανένας άνθρωπος δεν θα τολμούσε να καβαλικέψει ένα άγριο άλογο πριν από την εξημέρωσή του, γιατί το δεύτερο θα αφηνίαζε μέχρι να ξεφορτωθεί τον αναβάτη του. Επειδή οι φοράδες είχαν το ένστικτο υπακοής, το δύσκολο πράγμα στην εξημέρωση του αλόγου, ήταν να βρεθεί ο πρώτος επιβήτορας με έφεση προς την εξημέρωση. Το γενετικό υλικό των σημερινών αλόγων δείχνει ότι, ενώ οι σημερινές φοράδες έχουν ποικίλες καταγωγές, οι σημερινοί επιβήτορες κατάγονται από έναν μικρό αριθμό προγόνων, που με τη σειρά τους, μπορεί κάλλιστα να έχουν έναν κοινό πρόγονο. Με άλλα λόγια, οι σημερινοί επιβήτορες είναι προϊόν ανθρώπινης επιλεκτικής διασταύρωσης που είχε σαν σκοπό την παραγωγή ολοένα και περισσότερο εξημερωμένων επιβητόρων.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα ζώα έχουν γενετική προδιάθεση για την εξημέρωση. Ο σκύλος προέκυψε μέσα από την ανθρώπινη επιλεκτική διασταύρωση μεταξύ λύκων που έδειχναν έφεση στην εξημέρωση. Στο παρακάτω πείραμα, Ρώσοι επιστήμονες έχουν εξημερώσει αλεπούδες μέσα από την επιλεκτική διασταύρωση δεκαετιών. Ξεχώριζαν τις αλεπούδες κάθε γενιάς που έδειχναν έφεση προς την εξημέρωση από αυτές που ήταν πιο άγριες. Διασταυρώνοντας αυτές που είχαν έφεση προς την εξημέρωση μεταξύ τους, προέκυπταν ολοένα και πιο ήμερες αλεπούδες. Αντίθετα, από την διασταύρωση των αγρίων προέκυπταν ολοένα και πιο άγριες αλεπούδες.

Κάτι ανάλογο συνέβη και στις στέπες γύρω στο 4000 π.Χ. Κάποτε βρέθηκε συμπτωματικά ο κατάλληλος επιβήτορας με έφεση προς εξημέρωση και, μέσα από την επιλεκτική διασταύρωση μεταξύ των απογόνων του που έδειχναν ολοένα και μεγαλύτερη έφεση εξημέρωσης, προέκυψαν εν τέλει τα εξημερωμένα άλογα. Στην αρχή, οι αγέλες των εξημερωμένων αλόγων ήταν απλά πηγή κρέατος. Σε μια δεύτερη φάση, τα άλογα καβαλικεύτηκαν, γιατί κάποιοι συνειδητοποίησαν το πλεονέκτημα ταχύτητας της ιππασίας. Όπως γράφει χαρακτηριστικά ο David Anthony, ένας ποιμένας με καλό ποιμενικό σκύλο μπορεί να ελέγχει ένα κοπάδι 200 προβάτων. Ένας ΈΦΙΠΠΟΣ ποιμένας με τον ίδιο σκύλο μπορεί να ελέγχει 500 πρόβατα. Περισσότερα πρόβατα, σήμαινε πιο συχνές εορταστικές τελετές και μεγαλύτερο αριθμό καλεσμένων/οπαδών. Ίσως αυτό να εξηγεί γιατί οι φύλαρχοι του πολιτισμού Khvalynsk αποφάσισαν να υιοθετήσουν το άλογο ως σύμβολο του κύρους τους (ιππόμορφες λίθινες κεφαλές ροπάλων).

horse-DNA

horse-riding

Η πρώτη όμως χειροπιαστή μαρτυρία ιππασίας, έρχεται από έναν άλλο πολιτισμό που ιδρύθηκε στα ανατολικά του Khvalynsk και ασκούσε ένα διαφορετικό είδος οικονομίας. Οι φορείς του πολιτισμού Botai (~3700-3600 π.Χ.), καβαλίκευαν τα εξημερωμένα άλογα, για να κυνηγούν τα άγρια άλογα, που ήταν η κύρια διατροφή τους. Μελετώντας τους προγόμφιους των αλόγων πάνω στους οποίους στηρίζονται τα χαλινάρια, ο Anthony και η γυναίκα του Dorkas Brown διαπίστωσαν ότι τα άλογα που έφεραν χαλινάρια εμφάνιζαν φθορά στους προγόμφιούς τους. Παρατηρώντας ότι τα άγρια ώριμα άλογα δεν εμφάνιζαν ποτέ φθορά μεγαλύτερη των 3mm, έθεσαν τα 3mm ως το κριτικό όριο. Φθορά μεγαλύτερη από τα 3mm σήμαινε ότι τα άλογα είχαν σίγουρα χαλινάρια και αναβάτες. Πολλά άλογα στον πολιτισμό Botai είχαν φθορά μεγαλύτερη των 3mm, άρα είχαν εξημερωθεί και χρησιμοποιούνταν για ιππασία. Αλλά ο Anthony πιστεύει ότι οι φορείς του πολιτισμού Botai έμαθαν την ιππασία από τους δυτικούς τους γείτονες, δηλαδή τους κατοίκους των ανατολικών ΠΚΣ, οι οποίοι μπορεί να ασκούσαν την ιππασία ήδη από το 4200 π.Χ.

horse-dom

horse-dom-Botai

6) Ο Ίππος, η Ταλάντωση Piora και η Πρώτη Έξοδος από τις Στέπες

Κατά την περίοδο 4200-3800 π.Χ. η θερμοκρασία έπεσε σημαντικά (παραλίγο γλιτώσαμε έναν νέο παγετώνα, σύμφωνα με τον Anthony) και υπήρχε μια σειρά δυσχείμερων αιώνων. Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε «Ταλάντωση Piora» (Piora Oscillation). Στις πλέον εδώ και αιώνες κτηνοτροφικές στεπαίες κοινότητες παρουσιάστηκε το εξής πρόβλημα. Τα βοοειδή και τα αιγοπρόβατα χρειάζονταν σανό για το χειμώνα, γιατί δεν μπορούσαν να βοσκήσουν σε χόρτο που είχε καλυφθεί από το χιόνι. Αντίθετα, το άλογο διαθέτει το ένστικτο να σκάβει/παραμερίζει το χιόνι με τις οπλές του και να τρέφεται από το «ξεθαμμένο» χόρτο. Επίσης διαθέτει το ένστικτο να σπάει τον πάγο με τις οπλές του για να πιει νερό! Σε κάποια φάση, κατά την διάρκεια αυτών των βαρέων χειμώνων, οι στεπαίοι πληθυσμοί εγκατέλειψαν τα αιγοπρόβατα και τα βοοειδή και άρχισαν να εκτρέφουν άλογα. Βέβαια, τα αιγοπρόβατα και τα βοοειδή μπορούσαν να βοσκήσουν στο χόρτο που είχαν «ξεθάψει» τα άλογα και να πιουν νερό από την ρωγμή στον πάγο που είχαν κάνει τα άλογα.

Με άλλα λόγια, η σημασία των αλόγων στην στεπική οικονομία αυξήθηκε σημαντικά μετά το 4200 π.Χ.

piora

Κατά την γνώμη μου, αυτή η ικανότητα του αλόγου να σπάει τον πάγο για να πιει νερό, κρύβεται πίσω από τον αρχαιοελληνικό μύθο που θέλει την Ἵππου Κρήνη, την πρώτη πηγή γλυκού νερού, να αναβλύζει από μια ρωγμή που δημιουργήθηκε σε βράχο (~ πάγος) από το λάκτισμα του πρώτου αλόγου. Έχω κάνει μια παλαιότερη ανάρτηση για το θέμα.

Η δυσχείμερη περίοδος είχε αρνητικές συνέπειες και στην «Παλαιά Ευρώπη» της Gimbutas. Μετά το 4200 π.Χ. αρχίζουν να διαφαίνονται τα πρώτα σημάδια παρακμής που σταδιακά θα επιδεινωθεί.

old-europe

Γύρω στο 4200 π.Χ. μια ομάδα στεπαίων πληθυσμών μετανάστευσε στην ελώδη περιοχή στο δέλτα του Δούναβη, γιατί ήταν μακράν το καλύτερο διαθέσιμο χειμαδιό. Οι πληθυσμοί αυτοί δημιούργησαν τον πολιτισμό Suvorovo και ανέγειραν μερικά από τα αρχαιότερα κουργκάν για τους αρχηγούς τους που ενταφιάστηκαν με όπλα και ρόπαλα με ιππόμορφες, λίθινες εκλειασμένες κεφαλές. Τέτοιες ταφές βρέθηκαν μέχρι την Δράμα της Βουλγαρίας (να μην συγχυστεί με την Ελληνική Δράμα). Εκεί που ιδρύθηκε ο πολιτισμός Suvorovo οι οικισμοί της Παλαιάς Ευρώπης εγκαταλείφθηκαν και καταστράφηκαν. Αυτή ήταν η Πρώτη Έξοδος από τις Στέπες.

suvorovo

delta

Το βασικό πλεονέκτημα των στεπαίων ιπποτροφικών φορέων του πολιτισμού Suvorovo ως προς τους γηγενείς της Παλαιάς Ευρώπης ήταν το ότι είχαν μια καλύτερα προσαρμοσμένη οικονομία στις δυσχείμερες συνθήκες. Οι γηγενείς πληθυσμοί πρέπει σε κάποια φάση να συνειδητοποίησαν ότι οι πιθανότητες επιβίωσής τους ήταν μεγαλύτερες αν γίνονταν οπαδοί των στεπαίων φυλάρχων. Αυτό πρέπει να ήταν η βασική αιτία για την γλωσσική τους αφομοίωση. Τελικά, από την ώσμωση των δύο λαών προέκυψαν οι ομιλητές του πρωτο-ανατολιακού κλάδου, που οι γλωσσικοί τους απόγονοι αργότερα μετανάστευσαν στην Ανατολία.

anatolian-split

Τα κουργκάν που ανεγέρθηκαν στα ανατολικά Βαλκάνια από τους στεπαίους εποίκους του πολιτισμού Suvorovo ήταν από τα παλαιότερα κουργκάν που έχουν βρεθεί. Τα ταφικά έθιμα που τα συνόδευαν είναι παρόμοια με αυτά του πολιτισμού Novodanilovka πίσω στις στέπες, με τη διαφορά ότι σωροί πετρών (cairns) είναι πιο συχνοί από τα κουργκάν στον δεύτερο. Σύμφωνα με τον David Anthony, οι ταφές Novodanilovka είναι αυτές της ελίτ του πολιτισμού Sredny Stog, που εξαπλώθηκε στις ΠΚΣ μετά την έξοδο Suvorovo.

Suvorovo-Novodanilovka

7) Οι Πολιτισμοί Sredny Stog και Afanasievo και η Δεύτερη Έξοδος από τις Στέπες

Μετά την έξοδο Suvorovo προς τις περιοχές γύρω από το δέλτα του Δούναβη, στην περιοχή των ΠΚΣ γύρω από τον Δνείπερο (δηλαδή εκεί που πριν υπήρχε ο πολιτισμός Dnieper-Donets II) εμφανίζεται ο πολιτισμός Sredny Stog (4400-3400 π.Χ.), που στην θεωρία της Gimbutas ήταν ο αρχετυπικός πολιτισμός κουργκάν. Όπως έγραψα παραπάνω, τα ταφικά έθιμα του πολιτισμού Sredny Stog, πρωτοεμφανίζονται νωρίτερα στον πολιτισμό Khvalynsk στον Βόλγα. Όπως επίσης ανέφερα λίγο πιο πάνω, η ποικιλία Novodanilovka εντός του Sredny-Stog, σύμφωνα με τον Anthony αποτελεί τις ταφές της ελίτ.

sredny-stog-anthony

Γύρω στο 3500 π.Χ. μια ομάδα από τις ανατολικές ΚΠΣ (περιοχή ποταμών Βόλγα-Ουράλη) αποφάσισε να κάνει ένα ταξίδι 2000 χιλιομέτρων και να φτάσει στους δυτικούς πρόποδες των βουνών Αλτάι. Εκεί ίδρυσαν τον Πολιτισμό Afanasievo, που είναι μακράν ο καλύτερος υποψήφιος αρχαιολογικός πολιτισμός που μπορεί να ταυτιστεί με τους γλωσσικούς προγόνους των Τοχάρων. Η έξοδος Afanasievo των προ-πρωτο-Τοχάρων είναι η Δεύτερη Έξοδος από τις Στέπες. O Anthony θεωρεί ότι οι μετανάστες Afanasievo είναι αυτοί που δίδαξαν την ιππασία στους αλογο-κυνηγούς του πολιτισμού Botai που ανέφερα παραπάνω.

Afanasievo

(συνεχίζεται)

Advertisements

Leave a comment

Filed under Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s