Βασιλεύς και Ἄναξ

Η Εποχή του Χαλκού τελειώνει με την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων γύρω στο 1200 π.Χ., ενώ η Αρχαϊκή περίοδος ξεκινάει μετά το 800 π.Χ. όταν γίνονται οι πρώτοι συνοικισμοί που θα οδηγήσουν στις πρώτες πόλεις-κράτη. Τα 400 χρόνια που μεσολαβούν είναι οι λεγόμενοι «σκοτεινοί αιώνες» (dark ages). Όταν οι Έλληνες του 8ου π.Χ. αιώνα καταγράφουν τα ομηρικά έπη (Ιλιάδα ~750 π.Χ., Οδύσσεια ~700 π.Χ.), προσδιορίζουν τους «ποιμένες τῶν λαῶν» ως «βασιλεῖς», όρο που εμείς καταλαβαίνουμε αμέσως τι σημαίνει. Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι ότι η σημασία του βασιλέα ως «κληρονομικού μονάρχη» είναι δημιούργημα των σκοτεινών χρόνων. Στον μυκηναϊκό κόσμο, ο όρος «βασιλεύς» (Γραμμική Β qa-si-re-u = /gwasileus/) σημαίνει κάτι σαν «πρόεδρος συντεχνίας/χωριού» και «προϊστάμενος» μιας και τα κείμενα μιλάνε λ.χ. για βασιλέα των χαλκουργών. Από τις πινακίδες της Πύλου μαθαίνουμε ότι στον γραφειοκρατικό μηχανισμό του ανακτόρου υπήρχαν από 9 ως 12 βασιλείς.

Ο μονάρχης που κατοικεί στο μυκηναϊκό ανάκτορο είναι ο ϝἄναξ (wa-na-ka = /wanaks/) και ο δεύτερος στην ιεραρχία είναι ο λᾱϝαγέτης (ra-wa-ke-ta = /lāwagetās/), δηλαδή ο αρχηγός του λᾱού = στρατού. Η λέξη λᾱϝός (< *leh2wòs) ανάγεται στην ΙΕ ρίζα *leh2- «εκστρατεία» και έχει ως συγγενή το Χεττιτικό laḫḫa = «εκστρατεία».

basileus

leh2

Η χρήση του όρου «βασιλεύς» στο ομηρικά έπη εμφανίζει αρκετές ιδιοσυγκρασίες που μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι οι Ραψωδοί δεν εννοούσαν αυτό που εννοούμε εμείς σήμερα (βασιλεύς = κληρονομικός μονάρχης).

Στα ομηρικά έπη οι βασιλείς είναι πάντοτε πολλοί και το ουσιαστικό εμφανίζει περιέργως παραθετικούς βαθμούς σαν επίθετο, για να δηλωθεί η ιεραρχία. Έτσι ο Νέστορας αποκαλεί τον Αγαμέμνονα «βασιλεύτατο» όλων και ο δεύτερος καυχιέται («εύχεται») ότι είναι «βασιλεύτερος» του Αχιλλέα επειδή είναι προγενέστερός του.

[Ιλιάδα, 9.68-9]

κούροισιν μὲν ταῦτ᾽ ἐπιτέλλομαι: αὐτὰρ ἔπειτα
Ἀτρεΐδη σὺ μὲν ἄρχε: σὺ γὰρ βασιλεύτατός ἐσσι.

[Ιλιάδα, 9.159-161]

τοὔνεκα καί τε βροτοῖσι θεῶν ἔχθιστος ἁπάντων:
καί μοι ὑποστήτω ὅσσον βασιλεύτερός εἰμι
ἠδ᾽ ὅσσον γενεῇ προγενέστερος εὔχομαι εἶναι.

Στην Οδύσσεια πάλι μαθαίνουμε ότι οι Φαίακες εξέλεγαν 13 «ἀριπρεπέες βασιλῆες» (ἀριπρεπεῖς βασιλεῖς) με τον Αλκίνοο να είναι ένας εξ αυτών. Από την άλλη, όλοι οι μνηστήρες θεωρούνται «βασιλείς».

[Οδύσσεια, 8.387-91]

κέκλυτε, Φαιήκων ἡγήτορες ἠδὲ μέδοντες.
ὁ ξεῖνος μάλα μοι δοκέει πεπνυμένος εἶναι.
ἀλλ᾽ ἄγε οἱ δῶμεν ξεινήιον, ὡς ἐπιεικές.
δώδεκα γὰρ κατὰ δῆμον ἀριπρεπέες βασιλῆες
ἀρχοὶ κραίνουσι, τρισκαιδέκατος δ᾽ ἐγὼ αὐτός:

[Οδύσσεια, 1.394-7]

ἀλλ᾽ ἦ τοι βασιλῆες Ἀχαιῶν εἰσὶ καὶ ἄλλοι
πολλοὶ ἐν ἀμφιάλῳ Ἰθάκῃ, νέοι ἠδὲ παλαιοί,
τῶν κέν τις τόδ᾽ ἔχῃσιν, ἐπεὶ θάνε δῖος Ὀδυσσεύς:
αὐτὰρ ἐγὼν οἴκοιο ἄναξ ἔσομ᾽ ἡμετέροιο
καὶ δμώων, οὕς μοι ληίσσατο δῖος Ὀδυσσεύς.

Παραθέτω μεταφρασμένο το τελευταίο χωρίο γιατί γίνεται διάκριση ανάμεσα στους όρους «βασιλεύς» και «ἄναξ»:

Κι ο γνωστικός Τηλέμαχος γυρίζει και του κάνει·
“Τάχα θα σου φανεί βαρύ το θα σου πω, ω Αντίνε;
Κι ετούτο θα το δέχουμουν αν το ΄δινέ μου ο Δίας.
Ή λες δε γίνεται κακό τρανότερο στο κόσμο;
Όχι, δεν το ΄χω για αχαμνό να ΄ναι κανένας ρήγας·
πλούσιο το σπίτι του άξαφνα, δοξάζεται κι ατός του.
Μα κι άλλοι βρίσκουνται Αχαιοί στο Θιάκι βασιλιάδες,
νέοι και γέροι αρίθμητοι, κι ένας τους θα ΄χει ετούτη
τη δόξα, μιας κι απέθανε ο θείος ο Οδυσσέας·
όμως εγώ θα ορίζω αυτό το σπίτι και τους δούλους,
που για τα μένα απόχτησε με τ΄ άρματά του εκείνος.”

(Μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη)

Ο Τηλέμαχος λοιπόν λέει στον μνηστήρα Αντίνο ότι υπάρχουν πολλοί βασιλείς Αχαιών στην Ιθάκη, νέοι και γέροι, για να αναλάβουν την θέση του Οδυσσέα (αν έχει πεθάνει), αλλά στον οίκο και στους δούλους του Οδυσσέα άνακτας μπορεί να είναι μόνο αυτός. Εδώ ο όρος «ἄναξ» σημαίνει «νόμιμος κύριος με κληρονομικό δικαίωμα στην κυριότητα». Μόνον ο Τηλέμαχος είναι γιος του Οδυσσέα και, επομένως, μόνον αυτός μπορεί να κληρονομήσει την περιουσία του πατέρα του. Γι΄αυτό λέει ότι οι μνηστήρες του τρώνε την περιουσία του «ακίνητη και κινητή» ([2.75] «κειμήλια τε πρόβασιν τε» ~ “goods and chattels“). Αντίθετα, ο Τηλέμαχος δεν αναγνωρίζει κανένα κληρονομικό δικαίωμα στο αξίωμα του πατέρα του ως «Βασιλεύς Ιθάκης». Εδώ υπάρχουν πολλοί βασιλείς στο νησί, για να πάρουν την θέση του Οδυσσέα αν αυτός έχει πεθάνει.

Hall-basileus

Εκτός από την αρχική διαφορά σημασίας, οι όροι ἄναξ και βασιλεύς έχουν και διαφορετικές ετυμολογικές καταβολές. Ο πρώτος όρος μπορεί να αναχθεί στην ΙΕ ρίζα *wn.nakts «κύριος», ενώ ο δεύτερος όρος παραμένει ανετυμολόγητος.  Δεν υπάρχει ξεκάθαρη ΙΕ ρίζα στην οποία μπορούμε να ανάγουμε τη λέξη βασιλεύς. Κάποιοι γλωσσολόγοι βλέπουν τη λέξη βασιλεύς ως διμορφηματική με πρώτο μόρφημα το ΙΕ μόρφημα *gwm.-t- (< *gwem-) που έδωσε τα ελληνικά βάσις και βάτης (λ.χ. στυλοβάτης), αλλά η σημασιολογική εξέλιξη και το -λ- ανάμεσα στο μόρφημα *gwm.t-i- (το -i- είναι το λεγόμενο συζευκτικό του Caland λ.χ. τερπικέραυνος, lucifer) και το επίθημα -εύς παραμένουν ανεξήγητα. Αντίθετα, στην λέξη ἄναξ, η ΙΕ ετυμολογία είναι πιο ξεκάθαρη μιας και υπάρχει ΙΕ συγγενής του όρου στην Τοχαρική γλώσσα (*wn.nakts > ἄναξ ~ nātäk «κύριος, αφέντης» , ἄνασσα ~ nāsi «κυρία»). Η άλλη Ελληνο-Τοχαρική αντιστοιχία είναι με την ρίζα *tag- «βάζω σε τάξη, διατάσσω > διαταγή»: ελληνικό ταγός ~ τοχαρικό tāssi = «αρχηγοί, ταγοί».

wnnakts

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

2 responses to “Βασιλεύς και Ἄναξ

  1. Χρήστος

    Καλημέρα. Οπότε που καταλήγουμε για την κοινωνική οργάνωση που αντιστοιχούν αυτοί οι όροι? Από τα δεδομένα αυτά παρατηρώ ότι ο Όμηρος μπλέκει 3 διαφορετικές εποχές. Την φυλετική οργάνωση, την ανακτορική μυκηναϊκή περίοδο και τις μοναρχίες που βγήκαν από τους σκοτεινούς αιώνες.

    Δηλαδή αν πάρουμε ως παράδειγμα την πολιτική ενότητα της Μεσσηνίας (για να μην το πούμε βασίλειο και μπερδευτούν οι όροι). Έχει έναν άνακτα και ένα ανάκτορο (της Πύλου) και 9-12 βασιλείς που θα σχετίζοταν με τους major οικισμούς της Μεσσηνίας. Ο βασιλιάς είναι τρίτος τη τάξει βαθμός.

    Με την κατάρευση του ανακτορικού συστήματος εξουσίας θα καταργήθηκε ο βαθμός του άνακτα αφού δεν θα υπήρχε πια κεντρική εξουσία. Οι δε βασιλείς θα έγιναν κύριοι των περιοχών που πριν διοικούσαν για λογαριασμό του ανακτόρου. (Οι λαwαγέτες που είχαν στρατιωτική εξουσία θα βρέθηκαν ξεκρέμαστοι μετά) Κάτι αντίστοιχο που έγινε με την κατάρευση της ΕΣΣΔ που οι διευθυντές των εργοστασίων πήραν και την τυπική κυριότητα στο όνομα τους και γίναν οι μεγιστάνες.

    Έχουμε μια φεουδαρχικοποίηση λοιπόν. Από την κεντρική εξουσία του άνακτα, σε μικρότερα φέουδα των βασιλιάδων, ίσως και με ακόμα μικρότερη εξουσία έως ενός απλού πλούσιου αριστοκράτη.

    Άρα ο Όμηρος ίσως να προβάλει αυτήν την βασιλική σχέση της εποχής του ποιυ γνωρίζει, στην μυκηναϊκή περίοδο.

    Επίσης η μη κληρονομική διαδοχή είναι χαρακτηριστικό της φυλετικής οργάνωσης που προηγείται της μυκηναϊκής. Η κληρονομική διαδοχή παγιώνεται σιγά σιγά. Βέβαια ως χαρακτηριστικό δεν είναι αναγκαίο για την διατήρηση μιας εξουσίας. Και σήμερα αναπαράγεται η εξουσία χωρίς να έχουμε τον ίδιο προθυπουργό ή πρόεδρο.

    • Έτσι είναι όπως τα περιέγραψες.

      Το μόνο που έχω να προσθέσω είναι γιατί οι βασιλείς, όταν εξελίχθηκαν σε ανώτατους άρχοντες δεν υιοθέτησαν τον τίτλο άνακτες που επιβίωσε στον Όμηρο σαν επίθετο των θεών.

      Ίσως η απόρριψη του όρου «ἄναξ» να δείχνει απόρριψη του προηγούμενου status quo. Ίσως ο κόσμος δεν ήθελε πια να θυμάται την «εποχή των ανάκτων»,επομένως δεν ήταν κοινωνικά θεμιτό για τους βασιλείς να υιοθετήσουν τον τίτλο άνακτες. Λ.χ. Στην Σοβιετική Ένωση, ο ανώτατος ηγέτης ήταν «Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης».

      Αυτός ο «ταπεινός» τίτλος ήταν για να δείξει ότι δεν υπήρχε πια [καταπιεστικός]Τσάρος μετά από την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s