Δρυός και πέτρας λόγοι

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αρχαία ρήση που οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν χωρίς να γνωρίζουν τι ακριβώς σήμαινε. Πρόκειται για ένα ΙΕ φράσημα που περιέχει τις έννοιες «δένδρο» και «πέτρα». Ότι πρόκειται για ΙΕ φράσημα ή, καλύτερα, για φράσημα του Ελληνο-Άριου κλάδου της ΙΕ οικογένειας, φαίνεται από την εμφάνιση του ίδιου δυσερμήνευτου φρασήματος στα Αβεστικά κείμενα.

Η φράση εμφανίζεται στα ομηρικά έπη, όπου ήδη εκεί χαρακτηρίζεται «παλαίφατος» = «ειρημένη από πολύ παλιά». Όπως εξηγεί ο Martin West στις σελίδες του Calvert Watkins (How to kill a dragon) που θα παραθέσω παρακάτω, λόγω της αρχαιότητας της φράσης πρέπει να δούμε πίσω από τον όρο «δρῦς» την γενική ΙΕ σημασία «δένδρο» (*doru-/druh2-) και όχι την μεταγενέστερη ειδική ελληνική σημασία «βελανιδιά».

tree-rock

tree-rock2

Στην Ιλιάδα, το φράσημα δρῦς-πέτρα εμφανίζεται σε έναν μονόλογο του Έκτορα λίγο πριν την μονομαχία με τον Αχιλλέα, στον οποίο ο πρώτος λέει πως τώρα πια (που ο Έκτορας έχει σκοτώσει τον Πάτροκλο) δεν υπάρχει περίπτωση ούτε μια στο εκατομμύριο να υπάρξει συμβιβαστικός διάλογος (ὀαριζέμεναι) με τον Αχιλλέα, αλλά μονομαχία. Εκεί που εγώ έχω χρησιμοποιήσει τον όρο «ούτε μια στο εκατομμύριο», ο Όμηρος χρησιμοποιεί τον όρο «οὐ μὲν ἀπὸ δρυός οὐδ΄ ἀπὸ πέτρης» = «ούτε από ξύλο ούτε κι από πέτρα»:

[Ιλ. 22.126]

ἀλλὰ τί ἤ μοι ταῦτα φίλος διελέξατο θυμός;
μή μιν ἐγὼ μὲν ἵκωμαι ἰών, ὃ δέ μ᾽ οὐκ ἐλεήσει
οὐδέ τί μ᾽ αἰδέσεται, κτενέει δέ με γυμνὸν ἐόντα
αὔτως ὥς τε γυναῖκα, ἐπεί κ᾽ ἀπὸ τεύχεα δύω.
οὐ μέν πως νῦν ἔστιν ἀπὸ δρυὸς οὐδ᾽ ἀπὸ πέτρης
τῷ ὀαριζέμεναι, ἅ τε παρθένος ἠΐθεός τε
παρθένος ἠΐθεός τ᾽ ὀαρίζετον ἀλλήλοιιν.

Στην Οδύσσεια, η ίδια φράση χρησιμοποιείται με διαφορετική σημασία, όταν η Πηνελόπη ζητά από τον μεταμφιεσμένο σε ζητιάνο Οδυσσέα να της πει για την καταγωγή του και τους προγόνους, γιατί σίγουρα δεν γεννήθηκε απ΄ευθείας «οὐ γὰρ ἀπὸ δρυός οὐδ΄ ἀπὸ πέτρης» όπως έλεγαν οι παλιοί (παλαίφατος):

[Οδ. 19.163]

ἀλλὰ καὶ ὥς μοι εἰπὲ τεὸν γένος, ὁππόθεν ἐσσί.
οὐ γὰρ ἀπὸ δρυός ἐσσι παλαιφάτου οὐδ᾽ ἀπὸ πέτρης.

Η μετάφραση Κακριδή-Καζαντζάκη απιδίδει αυτό το χωρίο ως:

Μα κι έτσι, πες μου ποια η πατρίδα σου και ποια η γενιά σου; βράχου
μαθές για δρυ δεν είσαι γέννημα, που λεν τα παραμύθια!

Η μετάφραση των Κακριδή-Καζαντζάκη αποδίδει στο φράσημα την ίδια περίπου σημασία που αποδίδει και ο Μακάριος (δεν γνωρίζουμε αν είναι αυτός ή αυτός) στις παροιμίες του, όταν γράφει «δρυός καὶ πέτρας λόγοι» = φράση που λέγεται «ἐπὶ τῶν ἀδολεσχούντων καὶ μυθολογούντων παράδοξα». Βέβαια όταν γράφτηκε η Οδύσσεια είναι δύσκολο το φράσημα να είχε αυτήν την μακάρειο σημασία. Η μακάρειος σημασία του αποφθέγματος έχει εμπλουτίσει την κριτική του «προοδευτικού» Πλάτωνα προς τους απλοϊκότερους προγενέστερούς του Έλληνες με την νέα χριστιανική κριτική προς το «ἑλληνικὸ» παρελθόν (~ «τα παραμύθια της Χαλιμάς» της εποχής μας).

Macarius

Ο Πλάτωνας στον Φαίδρο βάζει τον Σωκράτη να πει ότι οι πρωτόγονοι και απλοϊκοί (εὐήθεια = «καλοπροαίρεση, απονηρευσιά» ~ «δεν τους έκοβε για κάτι περισσότερο») ιερείς του Δωδωναίου Διός, «που δεν ήταν το ίδιο σοφοί όπως εμείς οι νέοι», άκουγαν τα λόγια «δρυός καὶ πέτρας» νομίζοντας ότι αυτά τα δύο λένε πάντα μόνο την αλήθεια:

[Φαίδρος, 275b-c]

Σωκράτης
Οἱ δέ γ᾽, ὦ φίλε, ἐν τῷ τοῦ Διὸς τοῦ Δωδωναίου ἱερῷ δρυὸς λόγους ἔφησαν μαντικοὺς πρώτους γενέσθαι. τοῖς μὲν οὖν τότε, ἅτε οὐκ οὖσι σοφοῖς ὥσπερ ὑμεῖς οἱ νέοι, ἀπέχρη δρυὸς καὶ πέτρας ἀκούειν ὑπ᾽ εὐηθείας, εἰ μόνον ἀληθῆ λέγοιεν: σοὶ δ᾽ ἴσως διαφέρει τίς ὁ λέγων καὶ ποδαπός. οὐ γὰρ ἐκεῖνο μόνον σκοπεῖς, εἴτε οὕτως εἴτε ἄλλως ἔχει;

Η ρήση αυτή αποτελείται από δύο στρώματα: το πρώτο στρώμα είναι η πληροφορία ότι οι παλαιοί έψαχναν την αλήθεια σε «δρυ και πέτρα», ενώ το δεύτερο είναι η κριτική του «προοδευτικού» Πλάτωνα που θεωρεί τους παλαιούς ως «εὐηθεῖς» (απλοϊκούς ~ απονήρευτους) γι΄αυτά τους τα έθιμα. Οι Χριστιανοί αργότερα ενίσχυσαν περισσότερο αυτήν την κριτική του Πλάτωνα, θεωρώντας με την σειρά τους ως «ἐυηθεῖς» τους «ἕλληνες»/παγανιστές που ζούσαν πριν από αυτούς.

Αν όμως εστιάσουμε την προσοχή μας στο πρώτο στρώμα τότε βρίσκουμε μια Ελληνο-Ιρανική συσχέτιση. Αυτή η αναζήτηση της αλήθειας σε «δρυ και πέτρα» εμφανίζεται και στα Αβεστικά κείμενα. Εδώ η αλήθεια είναι η Αša/R.ta = «η αλήθεια της κοσμικής τάξης/ισορροπίας» της Ινδο-Ιρανικής θρησκείας. Τα σύνθετα ιρανικά ονόματα όπως ο Αρταξέρξης (Artaχšaça) και ο Αρταφέρνης (Rtafarnah) περιέχουν ως πρώτο συνθετικό αυτόν τον σημαντικό όρο. Η αβεστική ποικιλία Aša προέκυψε επειδή στην συγκεκριμένη γλώσσα έγινε η φωνολογική εξέλιξη rt>rs>š. Η απώτερη ΙΕ ρίζα *h2er(t)- έχει δώσει τα ελληνικά ἀρτύς = «σύνταξις» και «φιλία, σύμβασις» και ἁρμονία (με μη ετυμολογική δασεία).

h2er

Στο Αβεστικό κείμενο λοιπόν που αναφέρει ο Watkins, αυτή η Aša/R.ra αναζητάται και βρίσκεται “draoca pauruuąnca” = «σε δένδρο και σε πέτρα». Το επίθημα -ca στις δύο λέξεις είναι το ΙΕ *-kwe «και» που έχει δώσει το ελληνικό τε και το λατινικό que (λ.χ. Οδ. [2.75] ἐμοὶ δέ κε κέρδιον εἴη ὑμέας ἐσθέμεναι κειμήλιά τε πρόβασίν τε = “goods and chattels” = ακίνητη και κινητή περιουσία). Το θέμα drao- είναι τοπική πτώση του θέματος dru- «δένδρο», ενώ η λέξη για την «πέτρα» ανάγεται εν τέλει στο ΙΕ *perw-en- (*peru- «πέτρα» που υπάρχει μέσα στα ΙΕης καταγωγής ανατολιακά προελληνικά τοπωνύμια Πάρνων, Παρνασσός, Πάρνηθα κλπ).

peru

Ο Watkins τελειώνει την ανάλυση αυτού του δυσερμήνευτου φρασήματος πιστεύοντας ότι μπορεί να ήταν γενικό ΙΕ φράσημα και όχι μόνο Ελληνο-Άριο, διότι οι Αλβανοί Γκέγκηδες στο Pult ορκίζονται “për guri e për kryqi” = «σε πέτρα και σταυρό». Επειδή ο σταυρός είναι το χριστιανικό «ιερό ξύλο», ενδεχομένως, πριν από τον εκχριστιανισμό τους να ορκίζονταν σε «πέτρα και δένδρο (dru)».

Τελειώνω παραθέτοντας τα συμπερασματικά λόγια του Watkins: Δυστυχώς, η ακριβής αρχική σημασία του φράσηματος «δρῦς-πέτρα» παραμένει άγνωστη. Ούτε οι αρχαίοι Έλληνες όταν άρχισαν να καταγράφουν την γλώσσα τους γνώριζαν τι ακριβώς σήμαινε το φράσημα που κληρονόμησαν από τους γλωσσικούς τους προγόνους. Αυτό που καταφέραμε να κάνουμε είναι να ανάγουμε ένα ελληνικό πρόβλημα ερμηνείας σε ινδο-ευρωπαϊκό πρόβλημα ερμηνείας.

Advertisements

4 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

4 responses to “Δρυός και πέτρας λόγοι

  1. Χρήστος

    Ωραία ανάρτηση αυτή, γιατί εκεί που περιμένεις να μάθεις τον δολοφόνο σου πετάει ένα -to be contınued-.
    Παρατήρησα τις εξής μετατοπίσεις της σημασίας στα αποσπάσματα που δίνεις.
    1. Στην Ιλιάδα να σημαίνει το ανύπαρκτο. Αυτό που δεν υπάρχει (γενικώς). Με την έννοια ότι ό,τι υπάρχει είναι φτιαγμένο είτε από ξύλο, είτε από πέτρα. Ότι ο υπαρκτός κόσμος είναι φτιαγμένο από ξύλο ή πέτρα. Άρα κάτι που δεν είναι φτιαγμένο από αυτά τα υλικά, απλώς δεν υπάρχει.
    2. Στην Οδύσσεια μετατοπίζεται λίγο η σημασία του και δηλώνει αυτό που δεν υπάρχει στον κτιστό, αντικείμενο κόσμο (ή κάτι παρόμοιο) , αλλά υπάρχει είναι ανθρώπινο δημιούργημα.
    3. Και μετά στον Πλάτωνα μετατοπίζεται ότι δεν υπάρχει στον λογικό κόσμο αλλά στον παράλογο ή μεταφυσικό κόσμο.

    Δηλαδή ότι δρυς και πέτρα είναι η πραγματικότητα και η έννοια της μετατοπίζεται κάθε φορά στην πραγματικότητα του κόσμου ή την ανθρώπινη ή την λογική.

    *Η Άρτα μήπως βγαίνει από την ρίζα που βάζεις εδώ που δίνει το άρτυς? Μου χες πει θυμάμαι ότι δεν βγαίνει από το αρδέυω κι ότι δεν έχει βρεθεί ακόμα από που βγαίνει.

    (Δεν μου απάντησες ακόμη για κείνο που σου χα στείλει για την θεωρία παλαιολιθικής συνέχειας για τις στέππες σχετικά με τα τουρκικά και ιρανικά φύλα).

    • Καλώς τον Χρήστο!

      Δεν σου απάντησα ε; Σόρρυ το ξέχασα.

      Για την Άρτα που ρωτάς, μία πιθανότητα είναι να είναι σλαβική εξέλιξη του Αράχθου. Επειδή στις σλαβικές γλώσσες το ποτάμι είναι γένους θηλυκού (reka) πολλά από τα αρσενικά αρχαία υδρωνύμια που παρέλαβαν οι Σλάβοι τα έκαναν θηλυκά λ.χ.

      Σάβος/Savus > Sava
      Νέστος > Mesta
      Δράβος/Dravus > Drava
      Στρυμών > Struma

      Επομένως, μπορεί ο Άραχθος να έγινε **’Arakta και το /k/ να χάθηκε λόγω του νόμου των ανοιχτών συλλαβών της σλαβικής, όπως λ.χ. στο σλαβικό «πέντε» *penkw-tis > *pęktĭ > pętĭ και *penkw-tos > penktas > pęktŭ > pętŭ = «πέμπτος» Αυτό μας φέρνει στο **’Arata γύρω στο 750 μ.Χ. που μπορεί να είναι ο πρόδρομος της Άρτας που πρωτοαπαντά σε κείμενο τον 11ο αιώνα.

      Δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι άλλο για την Άρτα.

  2. Γιώργος Θαλάσσης

    Καλησπέρα. Ο Μαλιγκούδης ετυμολογεί από τα σλαβικά (rъtъ λόφος , βουνοκορφή, δυικός αριθμός, όπως η Πρέβεζα και η Πάργα). Μαλιγκούδης, Σλάβοι στη Μεσαιωνική Ελλάδα, Κυριακίδη, σ.114.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s