Μια πιθανή ετυμολογία της τσάπας

Η σημερινή ανάρτηση είναι αφιερωμένη στην τσάπα, ένα γεωργικό εργαλείο που όλοι γνωρίζετε, του οποίου όμως η ετυμολογία παραμένει ανεξιχνίαστη.

Βαθιά νυχτωμένα τα λεξικά μας παρουσιάζουν την λέξη ως δάνεια εκ του ιταλικού zappa. Το βικιλεξικό, με τη σειρά του, ανάγει τον ιταλικό όρο στον ύστερο λατινικό sappa , όρο που θεωρεί «αγνώστου ετύμου». Τα ιταλικά λεξικά, με τη σειρά τους, απλώς αρκούνται στο να τονίσουν ότι ο όρος sap(p)a απαντά στα γραπτά του Ισιδώρου της Σεβίλλης (πρώτο μισό 7ου μ.Χ. αιώνα) και κάνουν ορισμένες ευφάνταστες εικασίες για την απώτερη καταγωγή.

sappa

Έγραψα βαθιά νυχτωμένα τα λεξικά μας διότι η τσάπα ως «τζαπίον» είναι ένα από τα πιο συχνά αναφερόμενα εργαλεία των βυζαντινών αγροτών. Δεν είναι η πρώτη φορά που πιάνω τα λεξικά μας βαθιά νυχτωμένα. Και το ματσούκι καταγράφεται σε αυτά ως ιταλο-βενετσιάνικο δάνειο, ενώ απαντά σε ένα σωρό βυζαντινά κείμενα, όπως τα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού:

[6.23] Ἐχέτω δὲ ἑκάστη τῶν ἀμαξῶν χειρομύλιν, ἀξίνην, πελέκιν, σκέπαρνον, πριόνιν, ὄρυγας δύο, σφῦραν, πτυάρια δύο, κόφινον, κιλίκια, φαλκίδιν, τζικούρια, βαρδούκια, ματζούκια -ἴσως κἄν τούτων χρεία γένηται τοῖς στρατιώταις- […]

[7.55] Οἱ μὲν ψιλοὶ τοξεύουσιν ὑψηλοτέρως, οἱ δὲ σκουτάτοι, οἱ εἰς τὸ μέτωπον τεταγμένοι, ἔτι ἐγγυτέρω γενομένων τῶν πολεμίων, εἰ μὲν ἔχωσι ματζούκια ἤ τζικούρια ἤ ρικτάρια, εἰς τὸ ἅμα ῥίπτουσιν αὐτά, […]

[14.75] Τοὺς δὲ ἁμαξηλάτας ἀκοντιστὰς δεῖ εἶναι ἤ σφενδοβόλων ἤ τζικουρίων ἤ ματζουκίων ἤ σαγιττῶν.

Αλλά ας πάμε στο βυζαντινό «τζαπίον».

tzapion

Τι μπορούμε να πούμε για την ετυμολογία αυτού του όρου; Όπως θα προσπαθήσω να δείξω, ο όρος μπορεί να θεωρηθεί υποστρωματικός της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής, δηλαδή Δακο-Μυσικός (= πρωτο-Αλβανικός). Υπάρχει η ΙΕ ρίζα *k’oph2os = «νύχι, οπλή»  και οι απόγονοι του όρου είναι:

– Το Αγγλικό hoof = «οπλή» (< πρωτο-γερμανικό *hōfaz)

– Το Αβεστικό safa = «οπλή»

– Το Σανσκριτικό śapháḥ = «οπλή, νύχι»

Οι Mallory-Adams θεωρούν συγγενή και το Ρωσικό kopyto = «οπλή» (< πρωτο-σλαβικό *kopĭto με ανώμαλο βέβαια /k/ αντί για το αναμενόμενο /s/ των γλωσσών satem) που μπορεί να είναι ή όχι συγγενής με το ρήμα kopati (το οποίο όμως μπορεί να κατάγεται από την ρίζα *(s)kap- που έδωσε το ελληνικό σκάπτω, που όμως μπορεί εν τέλει να έχει ίδια απώτερη καταγωγή με την *k’oph2os). Οι οπλές και τα νύχια των ζώων είναι τα όργανα που τους έδωσε η φύση για σκάψιμο. Στις πρωτόγονες κοινωνίες θα περιμέναμε την σημασιολογική μεταφορά του όρου «οπλή, νύχι» προς το «εργαλείο για σκάψιμο, σκάλισμα». Κάτι ανάλογο συμβαίνει στην σύγχρονη εποχή όταν μιλάμε για το «φτερό» του ποδηλάτου και του αυτοκινήτου και την «ουρά» του αεροσκάφους. Οι Ιταλοί τον λοστό τον ονομάζουν “Piede di Porco” = «πόδι του γουρουνιού», επειδή η «διχάλα» του λοστού θυμίζει την αρτιοδάκτυλη γουρουνίσια οπλή.

hoof

Επομένως, έχουμε κάθε λόγο να συνδέσουμε την τσάπα με την ΙΕ ρίζα *k’oph2os = «οπλή,νύχι». Το πρόβλημα είναι να βρούμε από ποια ΙΕ θυγατρική γλώσσα μπορεί η ρίζα *k’oph2os να δώσει την τσάπα. Η μόνη γλώσσα που μπορεί να δώσει κανονικά την τροπή *k’oph2os > *tsapa είναι η Δακο-Μυσική/πρωτο-αλβανική. Ενώ σε όλες τις άλλες θυγατρικές γλώσσες τύπου satem τα ΠΙΕ ουρανωμένα υπερωικά έκαναν γρήγορα την τροπή *k’>ts>s και *g’>dz>z ήδη κατά τους αρχαίους χρόνους (λ.χ. τα ινδο-ϊρανικά *k’oph2os > safa ~śapháḥ που ανέφερα παραπάνω, τα βαλτο-σλαβικά *dek’m.t- >dešimt και desętь), η Δακο-Μυσική γλώσσα διατήρησε το ενδιάμεσο προστριβόμενο στάδιο ts (και dz) μέχρι τον ~6° μ.Χ. αιώνα όταν η πρωτο-Αλβανική διαχωρίζεται φωνολογικά από το υπόστρωμα της Ρουμανικής. Ενώ το υπόστρωμα της Ρουμανικής διατηρεί το Δακο-Μυσικό/πρωτο-αλβανικό /ts/ (= ț) μέχρι σήμερα, η Αλβανική το έτρεψε σε /th/ (μία εξέλιξη παρόμοια με το ισπανικό /Barčelona/ > /Barθelona/, αλλά όχι ακριβώς ολόιδια). Για την χρονολογία της αλλαγής στην Αλβανική μας πληροφορεί ο παρακάτω ΙΕστής στο παρακάτω βίντεο όπου παρουσιάζει την εξέλιξη του πρωτο-αλβανικού IE *k’orH-kos > *tsarka = «μαντρί για νεαρά ζώα» στις δύο γλώσσες: αλβανικό thark και ρουμανικό țarc . To ουσιαστικό αυτό συγγενεύει με το αλβανικό ρήμα *k’r.H-jō > tsurja > thur = «πλέκω πρόχειρο φράκτη με κλαδιά ~ μαντρώνω». Η απώτερη ΙΕ ρίζα *k’er- «πλέκω, υφαίνω» έχει δώσει το ελληνικό *k’r.-jos > *karjos > καῖρος = «σειρά νημάτων στον αργαλειό» και το αρμενικό *k’r.-tis > sard = «αράχνη [= «υφάντρια»].

[11:00-11:45]

Στην Ρουμανική, το ρήμα înțărca (= κυριολεκτικά «βάζω μέσα στο μαντρί») απέκτησε τη σημασία «απογαλακτίζω» (παίρνω το αρνάκι απ΄τη μάνα του και το βάζω στο μαντρί).

Ανάλογο με το ζεύγος *k’orH-kos > *tsarka > thark ~ țarc είναι το IE *k’oipos > *tsaipa > *tsèpa > αλβ. thep ~ ρουμανικό țeapă (και οι δύο όροι περιγράφουν αιχμηρά αντικείμενα όπως αιχμές, μύτες, αγκάθια, δόντια και ακίδες).

Παραθέτω τη σελίδα του Orel όπου εξηγεί την εξέλιξη του ΙΕ ουρανωμένου υπερωικού *k’>ts>th στην Αλβανική:

palatal-velar

H Aλβανική έχει την σύνθετη λέξη këthap = «αγκίστρι, νύχι». Το πρώτο συνθετικό – ανάγεται στο πρωτο-αλβανικό πρόθημα *ka-, ενώ το δεύτερο συνθετικό thap ανάγεται στο πρωτο-αλβανικό *tsapa που μπορεί κάλλιστα, με τη σειρά του, να ανάγεται στην ΙΕ ρίζα *k’oph2os «οπλή, νύχι» που εξετάζω εδώ.  Παραθέτω τη σελίδα του Orel όπου εξηγεί το αλβανικό πρόθημα *ka-:

alb-ka

Με τα παραπάνω δεδομένα λοιπόν, αναρωτιέμαι κατά πόσο η ΙΕ ρίζα *k’oph2os = «οπλή, νύχι» έδωσε τον δακο-μυσικό/πρωτο-αλβανικό όρο *tsapa (αλβ. *ka-tsapa > thap) ο oποίος εξειδικεύτηκε σημασιολογικά σε «τσάπα» και εισήλθε στην Βαλκανική Λατινική και, από εκεί, στις υπόλοιπες Λατινικές ποικιλίες (υστερολατινικό sappa που ξαναεισήλθε ως αντιδάνειο στην ρουμανική ως sapă = «τσάπα» και săpa = «τσαπίζω») και, εν τέλει, και στην Ελληνική γλώσσα ως «τζαπίον» (/tsapion/) και «τσάπα».

Advertisements

2 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

2 responses to “Μια πιθανή ετυμολογία της τσάπας

  1. Γρηγόρης Κοτορτσινός

    Ο τσάρκος, με τη σημασία του ιδιαίτερα χωρισμένου τμήματος όπου βάζουμε τα αρνοκάτσικα, υπάρχει στα ηπειρωτικά ιδιώματα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s