Μεζεδάκια από την Αλεξιάδα

Στις προηγούμενες 5 αναρτήσεις (Α1-Α5) περιορίστηκα στις εθνολογικές παρατηρήσεις πάνω στα 8 πρώτα βιβλία της Αλεξιάδας. Θα αφιερώσω μια ανάλογη μελλοντική σειρά (Β) αναρτήσεων για τα υπόλοιπα 7 βιβλία. Στην σημερινή ανάρτηση θα παρουσιάσω ορισμένα «μεζεδάκια» (ας μου επιτρέψει ο Νίκος Σαραντάκος να δανειστώ τον όρο του) από τα 8 πρώτα βιβλία.

1) Κορυφώ = Κέρκυρα

Η Κομνηνή χρησιμοποιεί τον όρο «Κορυφώ» για την Κέρκυρα, που φαίνεται να είναι η ετυμολογική βάση του ξένου ονόματος του νησιού Corfù. Επειδή η Κομνηνή την χαρακτηρίζει «πόλιν οχυροτάτην», Κορυφώ πρέπει αρχικά να ήταν το όνομα της κύριας πόλης. Μαθαίνουμε λοιπόν ότι ο Νορμανδός Ρομπέρτος Guiscard κατέκτησε την πόλη και στη συνέχεια οι εγχώριοι κατάφεραν να ελευθερωθούν από τους Νορμανδούς.  Ο Ρομπέρτος ήθελε να αποπλεύσει από τον Υδρούντα (Otranto) και να αποβιβαστεί σε Ναύπακτο και Νικόπολη κατακτώντας τες και μετά, ανεβαίνοντας την ιόνια ακτή, να κατακτούσε όλα τα παράκτια μέρη μέχρι το Δυρράχιο. Τελικα άλλαξε γνώμη και απέπλευσε από το Βρεντήσιον (Brindisi) κατακτώντας την Κέρκυρα πριν κινηθεί προς το Δυρράχιο.

[1.16.1] Ὁ μέντοι Ῥομπέρτος πᾶσαν δύναμιν συναγηοχὼς κατὰ τὸ Βρεντήσιον τάς τε ναῦς αὐτῷ καὶ τοὺς στρατιώτας (αἱ μὲν γὰρ νῆες εἰς ἑκατὸν καὶ πεντήκοντα συνηρίθμηντο, οἱ δὲ στρατιῶται εἰς τριάκοντα χιλιάδας ξύμπαντες ἐτύγχανον συμποσούμενοι, ἑκάστης νηὸς ἄνδρας ἀπολαμβανούσης διακοσίους μεθ’ ὅπλων καὶ ἵππων) καὶ οὕτως ἐχόντων παρασκευῆς, ἐπειδὰν οἷς προσοκείλειαν, ὡπλισμένοις τούτοις καὶ ἱππόταις περι τύχοιεν, ἔμελλε διαφεῖναι πρὸς τὴν Ἐπίδαμνον πόλιν, ἣν Δυρράχιον κατὰ τὸ νῦν ἐπικρατῆσαν ἔθος προσονομάζομεν. Ἐδόκει μὲν γὰρ ἐξ Ὑδροῦντος πρὸς τὰς Νικοπόλεις διαπερᾶν καὶ τήν τε Ναύπακτον καὶ τὰ ξύμπαρα κείμενα χωρία καὶ φρούρια πάντα κύκλῳ περιλαβεῖν. Ἀλλ’ ἐπειδή περ εἰς πολὺ πλάτος ἠνέῳκτο τὸ ἐκεῖθεν ἐνθάδε πέλαγος ἢ τὸ ἀπὸ Βρεντησίου πρὸς τὸ Δυρράχιον, προείλετο μᾶλλον τοῦτον τὸν κατάπλουν ἐκείνου ἅμα μὲν καὶ τὴν ταχίστην κέλευθον προαιρούμενος, ἅμα δὲ καὶ τὴν ῥᾳστώνην τῷ στόλῳ περιποιούμενος. Καὶ γὰρ χειμέριος ἦν ἡ ὥρα καὶ ὁ ἥλιος πρὸς τοὺς νοτίους κύκλους ἀπελαυ νόμενος καὶ τῷ αἰγοκέρωτι πλησιάζων ὑπετέμνετο τὰ ἡμερήσια διαστήματα. Ἵν’ οὖν μὴ ἐξ Ὑδροῦντος ἀφεὶς ἀρχομένης ἡμέρας νυκτοπλοήσειε καὶ κλύδωσί τισι προσ πελάσειεν, ἐπὶ τὸ Δυρράχιον ἐκ Βρεντησίου ὅλοις ἱστίοις ἀπενεχθῆναι ἐβουλεύσατο. Τὰ μήκη γὰρ τοῦ διαστήματος τῆς ὁδοῦ συνετέμνετο ἐπιστενουμένου τοῦ Ἀδριαντικοῦ πελάγους ἐκεῖθι. Οὐ μέντοι οὐδὲ τὸν υἱὸν Ῥογέρην κατό πιν ἀπέλιπε, καθάπερ βεβούλητο πρότερον, Ἀπουληΐας αὐτὸν κεχειροτονηκὼς κύριον, ἀλλ’ οὐκ οἶδ’ ὅπως μετα δόξαν αὐτὸν πάλιν συνεφεπόμενον εἶχε.

[1.16.2] Μεταξὺ δὲ τοῦ πρὸς τὸ Δυρράχιον κατάπλου τήν τε Κορυφὼ πόλιν ὀχυρωτάτην καὶ ἄλλα τα ἡμέτερα φρούρια ἐξ ἀποστολῆς κατέσχε.

Καθώς έπλεε από την Κορυφώ προς το Δυρράχιο, έφτασε στον Βοθρεντόν (Βουθρωτόν, Butrint) και είχε σκοπό να αποβιβαστεί στην παραλία της Αυλώνας (Vlorë) όπου τον περίμενε ο γιος του Βαϊμούνδος με τις δικές του δυνάμεις, αλλά έχασε πολλά πλοία από έναν «κλύδωνα» (= τρικυμία, εκ του κλύδ-jω > κλύζω ~ κατακλυσμός) στο ακρωτήριο Γλώσσα (Capo Linguetta, Kepi i Gjuhëzës, γλώσσα = lingua = gjuhë):

[3.12.3] Ἐπεὶ δὲ κατὰ γνώμην αὐτῷ τὰ πάντα ἤδη τετέλεσται, λύσας τὰ πρυμνήσια τούς τε δρόμωνας καὶ τὰς τριήρεις νῆας καὶ μονήρεις κατὰ τὴν τῶν ναυτικῶν ἐμπειρίαν εἰς πολέμου σχῆμα διατυπώσας σὺν εὐταξίᾳ τοῦ πλοὸς ἀπεπειρᾶτο. Οὐρίου δὲ τυχὼν πνεύματος τὴν κατὰ τὸν Αὐλῶνα περαίαν κατέλαβε καὶ τὴν ἠϊόνα παραπλέων ἀπῆλθε μέχρι Βοθρεντοῦ. Κἀκεῖσε ἑνωθεὶς μετὰ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Βαϊμούντου προφθάσαντος περᾶσαι καὶ τὸν Αὐλῶνα ἐξ ἐφόδου κατασχεῖν, διχῆ τὸ ἅπαν διελὼν στράτευμα τὸ μὲν αὐτὸς κατεῖχε διὰ θαλάττης τὸν ἀπόπλουν ὡς πρὸς τὸ Δυρράχιον ἐθέλων ποιήσασθαι, τοῦ δὲ τὸν Βαϊμοῦντον ἄρχειν ἐπέτρεψε διὰ ξηρᾶς μέλλοντα πρὸς τὸ Δυρράχιον ὁδεῦσαι.

[3.12.4] Καὶ δὴ τὴν Κορυφὼ διελθὼν καὶ πρὸς τὸ Δυρράχιον ἀποκλίνας κατά τι ἀκρωτήριον Γλῶσσαν καλούμενον μεγίστῳ κλύδωνι αἴφνης περιπεπτώκει. Νιφετὸς γὰρ πολὺς καὶ ἄνεμοι τῶν ὀρῶν κινηθέντες τὴν θάλασσαν σφοδρῶς συνετάραττον.

glossa

Όσο για την μεταγενέστερη εξέγερση των εγχωρίων Κερκυραίων κατά των Νορμανδών, η Κομνηνή γράφει:

[6.5.3] Ὁ δέ γε Ῥομπέρτος, τὸ ναυτικὸν αὐτοῦ ἅπαν ἀναλαβόμενος καὶ τὴν ὡς πρὸς τὸ Βοθρεντὸν παραλίαν παραπλέων, κατέλαβε τὸ Βρεντήσιον ἐφ’ ᾧ πρὸς τὸ Ἰλλυρικὸν διαπερᾶσαι. Τὸν δ’ ἀπὸ τῆς Ὑδροῦντος πορθμὸν ἧττον διάστημα ἔχειν μεμαθηκὼς ἐκεῖθεν διεπέρασεν εἰς τὸν Αὐλῶνα. Καὶ οὕτω διὰ τῆς ἀναμεταξὺ τοῦ Αὐλῶνος καὶ τοῦ Βοθρεντοῦ παραλίας μετὰ τοῦ στόλου αὐτοῦ παντὸς διελθὼν ἡνώθη μετὰ τῶν υἱῶν αὐτοῦ. Ὡς δὲ ἡ Κορυφὼ προκατασχεθεῖσα παρ’ αὐτοῦ αὖθις ἀπεστάτησε, τοὺς υἱοὺς αὐτοῦ εἰς τὸ Βοθρεντὸν καταλιπὼν αὐτὸς μετὰ τοῦ ναυτικοῦ παντὸς ἀπέπλευσε πρὸς τὴν Κορυφώ.

2) Αδριανούπολη = Ορεστιάς

Το άλλο ενδιαφέρον όνομα που χρησιμοποιεί η Κομνηνή είναι το Ορεστιάδα για την Αδριανούπολη. Μεταγενέστεροι συγγραφείς όπως ο Χωνιάτης ακολουθούν το παράδειγμά της. Ενώ όλες οι κωμοπόλεις της περιοχής εφήμιζαν τον Αλέξιο ως «βασιλεά» κατά την αποστασία του, οι κάτοικοι της Ορεστιάδος/Αδριανουπόλεως πήγαν με το μέρος του αυτοκράτορα Βοτανειάτη, επειδή κρατούσαν μανιάτικο στον Αλέξιο που τύφλωσε τον Αδριανουπολίτη Νικηφόρο Βρυέννιο τον Πρεσβύτερο. Αλλού αναφέρει πως ο Γρηγόριος Πακουριανός έφυγε από την Ορεστιάδα με τα στρατεύματά του και τους εγχώριους αριστοκράτες για να ενωθεί με τον στρατό του Αλέξιου.

[2.6.10] Ἅπαντες οὖν οἱ κατὰ τὰς κωμοπόλεις αὐτόμολοι προσερχόμενοι ἐφήμιζον τοῦτον βασιλέα πλὴν τῶν κατὰ τὴν Ὀρεστιάδα· ἐκεῖνοι γὰρ ἐγκοτοῦντες πάλαι αὐτῷ διὰ τὴν τοῦ Βρυεννίου κατάσχεσιν τῷ μέρει τοῦ Βοτανειάτου προσέκειντο. Καταλαβόντες οὖν τὸν Ἀθύραν κἀκεῖσε διαναπαυσάμενοι τὴν μετ’ αὐτὴν ἐκεῖθεν ἀπάραντες τὰ Σχιζὰ κατέλαβον (κώμη δὲ καὶ τοῦτο Θρᾳκική) κεῖθι τὸν χάρακα πηξάμενοι.

[4.4.1] Τοιγαροῦν τὸ γράμμα ὁ Πακουριανὸς ἀνελίξας τηνικαῦτα ὑποστράτηγον προχειρίζεται Νικόλαον τὸν Βρανᾶν, ἄνδρα γενναῖον καὶ πολλὴν περὶ τὰ πολεμικὰ ἐμπειρίαν ἔχοντα. Ὁ δὲ μετὰ τοῦ ὁπλιτικοῦ παντὸς καὶ τῶν τῆς μείζονος τύχης τῆς Ὀρεστιάδος σπουδαίως ἔξεισιν ἑνωθῆναι τῷ βασιλεῖ ἐπειγόμενος.

Η σημερινή Ορεστίαδα του Έβρου ιδρύθηκε ως Νέα Ορεστιάδα επειδή πολλοί οικήτορες κατάγονταν από την γειτονική Αδριανούπολη. Στις δε ελληνικές διαλέκτους της Μακεδονίας «Ορεστιάδα» ονομάζεται παραδοσιακά η περιοχή της Καστοριάς (αρχαία Ορεστίς/Ορεστίδα).

3) Βαβαγορά = Baba Gora

Μετά την ήττα από τους Νορμανδούς στο Δυρράχιο, η Κομνηνή γράφει πως ο Αλέξιος διέσχισε τον ποταμό Χαρζάνη (Erzen, αρχαίος Αρδάξανος) υποχώρησε στην Αχρίδα (Ohrid) και αναφέρει ότι πέρασε από το δύσβατον «τέμπος» (=στενωπός) Βαβαγορά. Ο όρος Βαβαγορά προφανώς αποδίδει το σλαβικό Baba Gora = όρος Γριά (gora = βουνό/δάσος και baba = γριά > ελλην. μπάμπω). Ο σλαβικός όρος baba σημαίνει τόσο «γριά», αλλά στην σλαβική μυθολογία σημαίνει και «γριά μάγισσα» (λ.χ. ρωσικό Baba Yaga ~ σερβο-κροατικό Baba Roga κλπ). Στην Βουλγαρική, αυτό το μυθικό πλάσμα είναι γνωστό ως “Gorska Majka” (= Μάνα του Δάσους/Βουνού). Στην πρόσφατη ταινία του Keanu Reeves John Wick, “Baba Yaga” είναι το παρατσούκλι του Reeves επειδή ήταν εκτελεστής της Ρωσικής Μαφίας. Στα αγγλικά ο όρος μεταφράστηκε ως Bogeyman ~ μπαμπούλας).

[4.8.4] Ὁ δὲ βασιλεὺς τοὺς ἑλιγμοὺς τῶν παρακειμένων ὀρῶν καὶ πᾶσαν τὴν δύσβατον ἀτραπὸν ἐν δυσὶ νυχθημέροις διεξελθὼν καταλαμβάνει τὴν Ἀχρίδα. Ἐν δὲ τῷ μεταξὺ τὸν Χαρζάνην διελθὼν καὶ μικρὸν περὶ τὴν καλουμένην Βαβαγορὰν ἐγκαρτερήσας (τέμπος δ’ αὕτη δύσβατόν ἐστι),

Υπάρχουν πολλά βουνά Baba ανά τον σλαβικό κόσμο, αλλά το Πολωνικό Babia Gora ταιριάζει τέλεια στον όρο που η Κομνηνή απέδωσε ως «Βαβαγορά». Αυτό που μένει είναι να βρούμε ποιο είναι το δύσβατο τέμπος της Βαβαγοράς που πέρασε ο Αλέξιος. Για να πάει από το Δυρράχιο στην Οχριδά προφανώς πήρε την Εγνατία οδό. Στον δρόμο αυτό υπάρχουν δύο πιθανά σημεία. Το ένα είναι στα ανατολικά του Ελμπασάν (Babia) πριν την Οχρίδα και το άλλο είναι το πέρασμα Gjavat (< *Διαβατός/Διαβατόν, όπως διάβολος > σλαβομακ. gjavol ~ βουλγ. djavol) στο όρος Baba πάνω από την μεγάλη Πρέσπα, μετά την Οχρίδα. Αν η Κομνηνή δεν έχει μπερδευτεί τότε είναι μάλλον το πρώτο.

baba

4) Το εύρος των Νορμανδικών κατακτήσεων κατά τον πρώτο Νορμανδο-Βυζαντινό πόλεμο.

Στην προηγούμενη ανάρτηση ανέφερα το χωρίο της Κομνηνής στο οποίο γράφει ότι όταν ο Αλέξιος ανέβηκε στον θρόνο τα όρια εξουσίας της Κωνσταντινούπολης (ὅριον τῶν Ῥωμαϊκῶν σκήπτρων) ήταν η Αδριανούπολη δυτικά και ο Βόσπορος ανατολικά και ο αλέξιος, πολεμώντας τους βαρβάρους, κατάφερε να τα διευρύνει φτάνοντάς τα στην Αδριατική και στον Ευφράτη (ο Ευφράτης εδώ είναι υπερβολή):

[6.11.3] Ἀλλ’ ἐπ’ ἐκείνῳ γε τοῦ καιροῦ ἐκ μὲν ἀνατολῆς ὁ γείτων Βόσπορος ὅριον τῶν Ῥωμαϊκῶν σκήπτρων, ἐκ δὲ τῆς ἑσπέρας ἡ Ἀδριανοῦ καθίστατο πόλις. Ἀλλ’ ὅ γε βασιλεὺς Ἀλέξιος ἀμφοτέραις ὥσπερ παίων χερσὶ τοὺς ἑκατέρωθεν ἐπιτιθεμένους βαρβάρους καὶ καθάπερ ἀπὸ κέντρου τῆς Βυζαντίδος περιορχούμενος ηὐρύνετο τὸν κύκλον τῆς βασιλείας καὶ ἐκ μὲν ἑσπέρας τὸν Ἀδρίαντος πόντον ἔθετο ὅριον, ἐκ δὲ τῆς ἀνατολῆς Εὐφράτην καὶ Τίγρητα.

Γνωρίζουμε και το γιατί. Τα δυτικά μέρη είχαν αυτονομηθεί από τους αποστάτες Νικηφόρο Βρυέννιο τον Πρεσβύτερο και Νικηφόρο Βασιλάκη. Η άλλη σημαντική πληροφορία που μας παρέχει η Κομνηνή είναι πως πολλοί εσπέριοι Ρωμαίοι συμμάχησαν με τους Νορμανδούς εισβολείς. Λ.χ. οι Οχριδιώτες κάλεσαν τον Βαϊμούνδο  για να τους ελευθερώσει από τον Ρωμαϊκό ζυγό, αλλά ο Αρμένιος Αριέβης κατάφερε να κρατήσει το κάστρο της Οχρίδας, όταν η κάτω πόλη άνοιξε τις πύλες στους Νορμανδούς. Οι «κουφότεροι» νομίζοντας τον απατεώνα του Ρομπέρτου για τον αληθινό Μιχαήλ Δούκα «προσέρχονται τῷ Ῥομπέρτο»:

[4.2.1] Ὁ δὲ αὐτοκράτωρ πάντα διὰ γραμμάτων τοῦ Παλαιολόγου ἀναδιδαχθεὶς καὶ ὅτι κατὰ τὸν Ἰούνιον μῆνα διαπεράσας (ὡς ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσε) καὶ τοσούτῳ κλύδωνι καὶ ναυαγίῳ κατασχεθεὶς καὶ οἵᾳ θεομηνίᾳ περι πεσὼν οὐχ ὑπεστάλη, ἀλλὰ τὸν Αὐλῶνα μετὰ τῶν σὺν αὐτῷ συνελθόντων ἐξ ἐφόδου κατέσχε, καὶ ὅπως αὖθις ἁπανταχόθεν ἀπειροπληθεῖς δυνάμεις ἐς αὐτὸν συρρέουσι νιφάσιν ἐοικυῖαι χειμερίῃσι καὶ οἱ κουφότεροι τὸν ψευδώνυμον ἐπ’ ἀληθείας Μιχαὴλ εἶναι τὸν βασιλέα πιστεύοντες προσέρχονται τῷ Ῥομπέρτῳ

Ο στρατός του Βαϊμούνδου (που είχε κάνει ως αρχηγείο του τα Ιωάννινα αφού βελτίωσε την οχύρωση της πόλεως) περιείχε και εσπέριους Ρωμαίους (ηγεμόνες = τοπικούς διοικητές, ελλογιμότεροι και λογάδες = αριστοκράτες). Στο παρακάτω χωρίο αναφέρεται και η «Βαγενητία» = Θεσπρωτία (από το σλαβικό φύλο των Βαϊουνιτών που είχε εγκατασταθεί εκεί κατά τον 7° αιώνα).

[5.4.1] Μετ’ οὐ πολὺ δὲ καταλαμβάνει τοῦτον ὁ Βαϊμοῦντος τὴν ἀγγελίαν τῆς ἐπισυμβάσης αὐτῷ ἥττης ἐπὶ τοῦ προσώπου φέρων. Ὅπως δὲ ξυνέπεσε τὰ τῆς τύχης αὐτῷ, ὁ λόγος ἤδη δηλώσει. Καὶ γὰρ τῶν ἐκείνου μεμνημένος παραγγελμάτων καὶ ἄλλως δὲ ἀρηΐφιλος ὢν ἀνὴρ καὶ φιλοκινδυνότατος ἀπρὶξ τῆς κατὰ τοῦ βασιλέως μάχης εἴχετο. Καὶ τὰς ἰδίας δυνάμεις ἀναλαβόμενος συνεφεπομένους ἔχων καὶ ὁπόσοι ἐλλογιμώτεροι καὶ λογάδες Ῥωμαίων στρατιῶται καὶ ἡγεμόνες τῶν παρὰ τοῦ Ῥομπέρτου κατασχεθεισῶν χωρῶν καὶ πόλεων (ἀπεγνωκότες γὰρ καθάπαξ τοῦ αὐτοκράτορος ὅλοι τῆς τοῦ Βαϊμούντου γεγόνασι γνώμης) καταλαμβάνει διὰ τῆς Βαγενητίας τὰ Ἰωάννινα καὶ τάφρον κατὰ τοὺς ἔξωθεν διακειμένους ἀμπελῶνας ποιήσας πρότερον, ἅμα δὲ καὶ τὸ ὁπλιτικὸν ἅπαν ἐν ἐπικαίροις τόποις καταθέμενος αὐτὸς ἐντὸς τὰς σκηνὰς ἐπήξατο. Τὰ δὲ τείχη περιαθρήσας καὶ τὴν τοῦ κάστρου ἀκρόπολιν ἐπισφαλῆ διαγνοὺς οὐ μόνον αὐτὴν ἀνορθοῦν ὡς ἐνὸν ἠπείγετο, ἀλλὰ καὶ ἑτέραν ἐν ἄλλῳ μέρει τῶν τειχῶν οὗ μᾶλλον συνοῖσον αὐτῷ δέδοκτο ἐρυμνοτάτην ἀνῳκοδόμει, λῃζόμενος ἅμα καὶ τὰς παρακειμένας πόλεις καὶ χώρας.

Οι «κατακτήσεις» των Νορμανδών εκτείνονταν από την Βόνιτσα μέχρι τα Σκόπια και τους «δύο Πολοβούς» (Άνω και Κάτω Polog) και από το Δυρράχιο μέχρι τα Τρίκαλα και τον Βαρδάρη !!! Πόλεις που αναφέρονται ρητά στα χέρια των Νορμανδών είναι: Δυρράχιο, Αυλώνα, Κορυφώ, Βοθρεντόν, Κάνινα, «Ιεριχός» (= Ωρικός), Γλαβινίτσα (Glavenica= Ballsh), Ιωάννινα, Οχρίδα (η κάτω πόλη), ΟστροβόςΜογλενά, Βέροια, Σέρβια, Σoσκός (?), Καστοριά. Την τελευταία ο Αλέξιος την πολιόρκησε ταυτόχρονα και από τη στεριά και από τη λίμνη και την πήρε εξαγοράζοντας κάποιους νορμανδούς κόμητες και υποσχόμενος σε άλλους ασφαλή διάβαση μέχρι την Αυλώνα.

α) Πριν διαβεί ο Ρομπέρτος την Αδριατική, ο γιος του Βαϊμούνδος είχε ήδη κατακτήσει Βόνιτσα, Αυλώνα, Κάνινα και «Ιεριχό».

[1.14.4] Τὸν μέντοι Βαϊμοῦντον, τὸν νεώτερον τῶν υἱέων αὐτοῦ καὶ κατὰ πάντα παρεμφερῆ τῷ πατρὶ καὶ τόλμαν καὶ ῥώμην καὶ γενναιό τητα καὶ θυμὸν ἀκατάσχετον (ὅλως γὰρ οὗτος τοῦ πατρὸς ἀποσφράγισμα ἦν καὶ τῆς ἐκείνου φύσεως ἔμψυχον ἐκμα γεῖον) μετὰ βαρυτάτου στρατεύματος ἐν τοῖς καθ’ ἡμᾶς ἀποστέλλει χωρίοις τοῖς ἀμφὶ τὸν Αὐλῶνα τόποις ἐπιπηδήσοντα. Ὁ δὲ αὐτίκα ξὺν ἀπειλῇ καὶ ἀκατασχέτῳ ῥύμῃ καθάπερ τις ἐπιρρυεὶς κεραυνὸς τῶν τε Κανίνων καὶ Ἱεριχὼ καὶ τοῦ Αὐλῶνος παντὸς ἐπελάβετο καὶ ἀεί τι τὰ ξυμπαρακείμενα ᾕρει καὶ ἐπυρπόλει μαχόμενος.

Τα χωρία για την «Κορυφώ» και το «Βοθρεντόν» τα έχω δείξει παραπάνω μιλώντας για την Κέρκυρα, ενώ τα Ιωάννινα και η Βαγενητία έχουν αναφερθεί λίγο πιο πάνω.

β) Γλαβινίτσα (Glavenica = βουλγ. πρωτεύουσα περιοχής, glava = κεφάλι > glaven = κύριος, πρωταρχικός)

[5.1.1] Ὁ μέντοι Ῥομπέρτος ἀμεριμνήσας παντάπασι τὴν λείαν πᾶσαν καὶ τὴν βασιλικὴν σκηνὴν ἀφελόμενος τροπαιοφόρος καὶ γαυριῶν τὴν πεδιάδα κατέλαβεν, εἰς ἣν πρότερον ηὐλίζετο τὸ Δυρράχιον πολιορκῶν. Καὶ μικρὸν διαναπαυσάμενος ἐβουλεύετο, εἰ χρὴ αὖθις ἀποπειρᾶσθαι τῶν τούτου τειχῶν ἢ τὴν μὲν πολιορκίαν εἰς τὸ ἐπιὸν ἔαρ παραφυλάξασθαι, τὸ παρὸν δὲ τὴν Γλαβινίτζαν καταλαβεῖν καὶ τὰ Ἰωαννίνα κἀκεῖσε παραχειμάσαι καταθέμενον τὸ ὁπλιτικὸν ἅπαν εἰς τὰ ὑπερκείμενα τέμπη τῆς πεδιάδος Δυρραχίου.

γ) Ο Αλέξιος επιστρέφοντας από το Δυρράχιο, πέρασε από Στρούγκα και Οχρίδα για να πάει στον Βαρδάρη ποταμό όπου ηττήθηκε εκ νέου από τους «Κελτούς» με τους Ρωμαίους να το βάζουν στα πόδια (έδωσαν νώτα στους «Λατίνους»):

[5.4.4] Καὶ οὕτως ἀμετρήτους καὶ μεγίστους διεκφυγὼν κινδύνους αὖθις σῴζεται διὰ τῶν Στρουγῶν διελθὼν εἰς Ἀχρίδας κἀκεῖθι ἐγκαρτερήσας καὶ ἱκανοὺς τῶν πεφευγότων ἀνακαλεσάμενος αὐτοῦ που μετὰ τοῦ μεγάλου δομεστίκου πάντας καταλιπὼν καταλαμβάνει τὸν Βαρδάρην, οὐ ῥᾳστώνης χάριν· βασιλικὰς γὰρ ῥᾳθυμίας καὶ ἀναπαύλας οὐδαμῶς ἑαυτῷ ἀπεμέτρει. [5.4.5] Καὶ αὖθις συναγαγὼν τὰ στρατεύματα καὶ μισθοφορικὸν συλλεξάμενος κατὰ τοῦ Βαϊμούντου χωρεῖ ἕτερόν τι σκοπήσας, δι’ οὗ καταγωνίσαιτο τοὺς Κελτούς. Τριβόλους γὰρ σιδηρᾶς κατασκευάσας, ἐπεὶ τὴν μάχην ἐς νέωτα προσεδόκα, ἑσπέρας ταύτας ἐν τῷ μεσαιχμίῳ τῆς πεδιάδος κατέ στρωσεν οὗπερ σφοδροτέραν ἐστοχάζετο τοὺς Κελτοὺς τὴν ἱππασίαν ποιήσασθαι, μηχανώμενος τάχα τὴν πρώτην καὶ ἀνύποιστον τῶν Λατίνων ὁρμὴν διὰ τούτων ἀποθραῦ σαι τῶν τριβόλων περιπαρέντων τοῖς ποσὶ τῶν ἵππων καὶ τοὺς μὲν κατὰ μέτωπον ἱσταμένους τῶν Ῥωμαίων, ὁπόσοι δόρατα ἔφερον, μεμετρημένας τὰς ἱππασίας ποιεῖσθαι καὶ ὁπόσον μὴ ταῖς τριβόλοις περιπαρεῖεν, ἀλλ’ ἐφ’ ἑκάτερα σχιζομένους ὑποστρέφειν, τοὺς δὲ πελταστὰς πόρρωθεν κατὰ τῶν Κελτῶν σφοδροὺς ἐκπέμπειν τοὺς ὀϊστούς, τὸ δέ γε δεξιὸν καὶ εὐώνυμον κέρας ἐξ ἑκατέρου μέρους ἀσχέτῳ ῥύμῃ τοῖς Κελτοῖς ἐπεισπεσεῖν. [5.4.6] Τοιαῦτα μὲν τὰ τοὐμοῦ πατρὸς διανοήματα· τὸν δὲ Βαϊμοῦντον ταῦτα οὐ διέλαθε. Συνέβαινε γάρ τι τοιοῦτον. Ὅπερ γὰρ ὁ βασιλεὺς ἑσπέρας κατ’ ἐκείνου ἐβουλεύσατο, πρωΐας ὁ Κελτὸς μεμάθηκε. Καὶ πρὸς τὸ ἀκουσθὲν εὐφυῶς μεθαρμοσάμενος τὴν μάχην ἀνεδέχετο καὶ οὐκέθ’, ὡς ἔθος αὐτῷ, τὴν ὁρμὴν τῆς μάχης ἐποίει, ἀλλὰ προαρπάσας τὴν τοῦ αὐτοκράτορος βουλὴν αὐτὸς ἐξ ἑκατέρου μέρους τὸν μόθον μᾶλλον ἀνερρίπισε τὴν κατὰ μέτωπον φάλαγγα ἀτρεμεῖν τέως παρακελευσάμενος. Τῆς γοῦν μάχης ἀγχεμάχου γεγονυίας οἱ τοῦ ῥωμαϊκοῦ στρατεύματος τὰ νῶτα τοῖς Λατίνοις δεδώκασι μηδ’ ἀντωπῆσαι τούτοις τοῦ λοιποῦ ἰσχύοντες προκατεπτοημένοι ὄντες διὰ τὴν προηγησαμένην ἧτταν.

δ) Τα Σκόπια έπεσαν στον νορμανδό κόμη «Πουντέση» και οι δύο Πολοβοί στον «Πετραλίφα/Πέτρο του Αλίφα». Πήρε την κάτω Αχρίδα, αλλά όχι το κάστρο πυο φυλούσε ο Αριέβης, στη συνέχεια επέδραμε κατά των: Οστροβό, Σοσκό, Σέρβια, Βέροια, «Βοδινά» (= Vodena = Έδεσσα), Μογλενά κα, τέλος, τις Άσπρες Εκκλησιές στον Βαρδάρη.

[5.5.1] Ἐπεὶ δὲ τοῦ Ῥομπέρτου πρὸς Λογγιβαρδίαν παλινοστήσαντος τὴν μετὰ τοῦ αὐτοκράτορος μάχην ὁ Βαϊμοῦντος ἀνεδέξατο ταῖς ἐκείνου ὑποθημοσύναις χρώμενος καὶ διὰ παντὸς μάχας καὶ πολέμους ἀναρριπίζων, τὸν μὲν Πέτρον τοῦ Ἀλίφα μετὰ τοῦ Πουντέση εἰς πολιορκίαν ἐν διαφόροις χώραις ἐξέπεμψεν· ἔνθεν τοι καὶ τοὺς μὲν δύο Πολόβους εὐθὺς ὁ Πέτρος τοῦ Ἀλίφα κατέσχε, τὰ δὲ Σκόπια ὁ προρρηθεὶς Πουντέσης. Αὐτὸς δὲ μηνυθεὶς παρὰ τῶν Ἀχριδιωτῶν ταχὺ τὰς Ἀχρίδας καταλαμβάνει. Καὶ πρὸς μικρὸν ἐγκαρτερήσας τοῦ Ἀριέβη φρουροῦντος τὸ κάστρον ἄπρακτος ἀπῆλθεν εἰς τὸν Ὀστροβὸν κἀκεῖθεν κενὸς ἀποπεμφθεὶς διῆλθε διὰ τοῦ Σοσκοῦ καὶ διὰ τῶν Σερβίων ἀπῆλθεν εἰς Βέροιαν. Καὶ προσβαλὼν ἐν πολλοῖς καὶ πολλάκις τόποις καὶ μὴ ἀνύσας διὰ τῶν Βοδινῶν καταλαμβάνει τὰ Μόγλενα καὶ ἀνεγείρει καστέλιόν τι πρὸ χρόνου ἐρειπωθέν. Εἶτα καταλιπὼν μεθ’ ἱκανῶν ἐκεῖ κόμητά τινα Σαρακηνὸν ἐξ ἐπωνυμίας καλούμενον εἰς τὸν Βαρδάρην κατέλαβεν εἰς τὰς καλουμένας Ἄσπρας Ἐκκλησίας.

ε) Μετά τις Άσπρες Εκκλησίες ο Βαϊμούνδος πήρε «Πελαγονία», Καστοριά, Τρίκαλα και το πολίχνιον «Τζίβισκος» της Θεσσαλίας:

[5.5.1] Ὁ δέ γε Βαϊμοῦντος ἐξελθὼν τῆς Καστορίας ἔρχεται εἰς τὴν Λάρισσαν κεῖθι παραχειμάσαι βουλόμενος. [5.5.2] Καταλαβὼν δὲ τὴν μεγαλόπολιν ὁ αὐτοκράτωρ, καθάπερ εἴρηται, εὐθὺς ἔργου εἴχετο, ὁποῖος ἐκεῖνος θερμουργὸς καὶ μηδέποτε ῥᾳστώνης μετειληχώς, δυνάμεις τε ᾐτεῖτο τὸν σουλτάνον μετὰ ἡγεμόνων πεῖραν ἐκ μακροῦ ἐσχηκότων. Ὁ δὲ τηνικαῦτα πέμπει πρὸς αὐτὸν χιλιάδας ἑπτὰ μετὰ ἡγεμόνων λίαν ἐμπείρων καὶ αὐτὸν τὸν Καμύρην χρόνῳ καὶ πείρᾳ τῶν ἄλλων ὑπερέχοντα. Ἐν ὅσῳ δὲ ταῦτα ὁ βασιλεὺς ᾠκονόμει καὶ ἡτοιμάζετο, ὁ Βαϊμοῦντος μέρος τι τοῦ ἰδίου στρατεύματος ἀποδιελόμενος Κελτοὺς καταφράκτους ὅλους ἀπο στείλας ἐξ ἐπιδρομῆς κατέσχε τὴν Πελαγονίαν, τὰ Τρίκαλα καὶ τὴν Καστορίαν. Αὐτὸς δὲ ὁ Βαϊμοῦντος μετὰ ξύμπαντος τοῦ στρατεύματος καταλαβὼν τὰ Τρίκαλα ἀποσπάδα τοῦ ὅλου στρατεύματος ἀποστείλας γενναίους ὅλους ἐξ ἐφόδου κατέσχε τὸν Τζίβισκον.

Η ορμή του σταμάτησε στην Λάρισσα που την πολιόρκησε για 6 μήνες χωρίς να καταφέρει να την πάρει. Ο διοικητής της Λάρισσας Λέων Κεφαλάς έστειλε γράμμα στον Αλέξιο λέγοντας ότι δεν μπορεί να συνεχίσει άλλο την άμυνα και του ζήτησε να έρθει με τα στρατεύματα που κατάφερε να συλλέξει. Ο Αλέξιος ήρθε και κατάφερε για πρώτη φορά να νικήσει τους Νορμανδούς με δόλω στήνοντάς τους ενέδρα σε μία στεινωπό. Οι Νορμανδοί αποτραβήχθηκαν στην Καστοριά την οποία ο Αλέξιος πολιόρκησε στη συνέχεια, όπως ανέφερα παραπάνω.

στ) Η πληροφορία για την νορμανδική κατάκτηση της Βόνιτσας δεν προέρχεται από την Κομνηνή, αλλά από τον ιστορικό των Νορμανδών William της Απουλίας.

Ragusans-1081

Με άλλα λόγια, με έναν μικρό σχετικά αλλά αποτελεσματικό στρατό και με την βοήθεια πολλών εσπέριων Ρωμαίων που είχαν «νορμανδίσει», οι Νορμανδοί κατά τον 1° Νορμανδο-Βυζαντινό πόλεμο κατάφεραν να κατακτήσουν μία πολύ μεγάλη περιοχή.

Nor-Byz-1

Πριν από την Νορμανδική εισβολή του 1081 η παραπάνω περιοχή είχε δει:

1) Την αποστασία των Δουκών του Δυρραχίου Νικηφόρου Βρυέννιου του Πρεσβύτερου (1078) και του συνεχιστή του Νικηφόρου Βασιλάκη (1079) που είχε στον έλεγχό του όλα τα μέρη από το Δυρράχιο μέχρι την Θεσσαλονίκη.

2) Την εξέγερση του 1071 του Βούλγαρου Γεωργίου Βόιτεχ από τα Σκόπια που έφτασε μέχρι την Οχρίδα και την Καστοριά.

3) Την εξέγερση των Βλάχων της Θεσσαλίας και των Βουλγάρων συμμάχων τους του 1066 που περιγράφει ο Κεκαυμένος.

4) Την εξέγερση του Βούλγαρου Πέτρου Δελεάνου του 1040/1041, για την οποία ο Σκυλίτσης μας πληροφορεί ότι οι Νικοπολίτες (= κάτοικοι του θέματος Νικοπόλεως) πήγαν με τον Δελεάνο επειδή προτίμησαν την δική του υποφορολόγηση από την αφαιμακτική υπερφορολόγηση της Κων/πολεως.

Delyan

Όλες οι παραπάνω εξεγέρσεις και αποστασίες δείχνουν ότι κατά την περίοδο 1040-1081, ο έλεγχος της Κων/πόλεως δυτικά από τη Θεσσαλονίκη ήταν πρακτικά ανύπαρκτος. Αυτό εξηγεί γιατί οι Νορμανδοί μυρίστηκαν το αίμα των πληγών του πάλαι κραταιού αλλά νυν λαβωμένου λέοντα και αποφάσισαν να εισβάλλουν στα δυτικά Βαλκάνια. Όταν ο Αλέξιος ξαναέφερε το «ὅριον τῶν Ῥωμαϊκῶν σκήπτρων» στον «Ἀδρίαντος πόντον», έκλεισε μια πληγή 40 περίπου ετών.

Advertisements

2 Comments

Filed under Ιστορία, Μεσαίωνας

2 responses to “Μεζεδάκια από την Αλεξιάδα

  1. Ρομπέρτο λοιπον τον γράφει η Αννα η Κομνηνή; Και αν ναι, είναι μήπως η πρώτη μεταγραφή του b με μπ, τουάχιστον σε λόγιο κείμενο;

    • Ίσως είναι το πρώτο. Σημειώνω επίσης το Ουμπερτόπουλος (Ουμβέρτος, Humbert) πάντα της Κομνηνής.

      8.7.1] Οὐ πολλαὶ διῆλθον ἡμέραι τῆς τοῦ βασιλέως εἰς τὰ ἀνάκτορα εἰσελεύσεως, καὶ ὁ Ἀριέβης Ἀρμένιος καὶ ὁ Κελτὸς Οὐμπερτόπουλος (λογάδες οὗτοι ἄνδρες τῶν ἐπιφανῶν ἀρειμάνιοι)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s