Εθνολογικές παρατηρήσεις στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής #Α4: οι αλλόγλωσσοι πολιτικοί Ρωμαίοι

Όπως ανέφερα στο τέλος της προηγούμενης ανάρτησης, το θέμα αυτής της ανάρτησης θα είναι ο τρόπος με τον οποίο η Κομνηνή παρουσιάζει τους Ρωμαίους υπηκόους που κατάγονταν από τις αλλόγλωσσες ομάδες της Ρωμαΐδος. Εδώ πρέπει να πω ότι κάθε βυζαντινός συγγραφέας έχει τον δικό του χαρακτηριστικό τρόπο για να δηλώνει την καταγωγή των ανθρώπων. Έτσι, ο Ατταλειάτης λ.χ. προτιμά την έκφραση «ἐκ Χ τὸ γένος ἕλκων», δηλαδή η καταγωγή συμβολίζεται με ένα «σχοινί» (ρίζα καλύτερα) που συνδέει τον άνθρωπο με τους προγόνους του, το οποίο ο πρώτος «ἕλκει» (ορισμός #4) καθώς απομακρύνεται γενεαλογικά από τους δεύτερους. Λ.χ.

Ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὕτως· ἐπανελθὼν δὁ βασιλεὺς εἰς τὸν χάρακα μετὰ τὴν τῶν ἐχθρῶν ἀποσόβησιν, ἔγνω τὴν ἀκρόπολιν τῆς Ἱεραπόλεως ἐνοικίσαι καὶ στρατηγὸν ἀποδεῖξαι ταύτης, ἐφᾧ κατὰ μικρὸν καὶ τὴν ἄλλην πόλιν Ῥωμαίων γενέσθαι καὶ Ἀρμενίων κατοικητήριον, καὶ διὰ τοῦτο χρονίσας ἐκεῖσε, καὶ φρουράν, ὅση τις ἐδόκει πρὸς φυλακὴν αὐτάρκης, καὶ στρατηγὸν ἐπιστήσας Φαρασμάτιον ἐκεῖνον βέστην τὸν Ἀποκάπην, ἐξ Ἀρμενίων τὸ γένος ἕλκοντα,

ἐπεὶ δὲ παρὰ τοῦ τὴν Βύζαντος βασιλεύοντος μετεπέμφθη ὁ τῆς μεγάλης Ἀντιοχείας κατεπάνω, Χατατούριος ἐπονομαζόμενος, ἐξ Ἀρμενίων δἕλκων τὸ γένος, καὶ προσετάγη πόλεμον τῷ Διογένῃ ἐπενεγκεῖν

ἦν γάρ τις εὐνοῦχος ὀνόματι Νικηφόρος, ἐκ Βουκελλαρίων ἕλκων τὸ γένος, δεινὸς ἐπινοῆσαι καὶ ῥάψαι πράγματα καὶ πολλὴν τῇ καταστάσει τὴν τρικυμίαν ἐπενεγκεῖν,

Η Κομνηνή χρησιμοποιεί τον τύπο «ἐκ Χ ὁρμώμενος» χρησιμοποιώντας την μεσοπαθητική μετοχή του ρήματος ὁρμάω (= ξεκινάω) με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο ο Πλάτωνας στους Νόμους γράφει:

[682b] κατῳκίσθη δή, φαμέν, ἐκ τῶν ὑψηλῶν εἰς μέγα τε καὶ καλὸν πεδίον Ἴλιον, ἐπὶ λόφον τινὰ οὐχ ὑψηλὸν καὶ ἔχοντα ποταμοὺς πολλοὺς ἄνωθεν ἐκ τῆς Ἴδης ὡρμημένους.

Ο κάμπος της Τροίας διαβρέχεται από πολλούς ποταμούς «ἄνωθεν ἐκ τῆς Ἴδης ὥρμημένους» = «που ξεκινούν/πηγάζουν από τα πάνω μέρη της Ίδης».

Όταν η Κομνηνή μας βάζει στον τύπο της την περιοχή/πόλη πολλές φορές δεν γνωρίζουμε την καταγωγή:

Ο (απώτερης αρμενικής καταγωγής) Αδριανουπολίτης Βασίλειος Κουρτίκιος γνωστός και ως «Ιωαννάκης»:

[5.5.7] προεξάρχοντα δὲ τὸν Μελισσηνὸν Νικηφόρον ἐφίστησι καὶ τὸν Κουρτίκιον Βασίλειον, τὸν καὶ Ἰωαννάκην καλούμενον· ἀνὴρ δὲ οὗτος τῶν ἐπιφανῶν, περιβόητος ἐπ’ ἀνδρείᾳ καὶ στρατιωτικῇ ἐπιστήμῃ, ἐξ Ἀδριανουπόλεως ὁρμώμενος.

Ο μικρασιάτης συγγενής του Νικηφόρου Βοτανειάτη Συναδηνός (= από τα Σύ(ν)ναδα) που προοριζόταν από τον πρώτο για διάδοχός του:

[2.2.1] Ἐπεὶ γὰρ ὁ βασιλεὺς τεκνογονεῖν διὰ τὸ γῆρας οὐκ ἐπεφύκει, δεδιὼς δὲ καὶ τὸ ἄφυκτον τῆς τοῦ θανάτου τομῆς περὶ τοῦ διαδεξομένου διεσκοπεῖτο. Ἦν δὲ τηνι καῦτα Συναδηνός τις ἐξ ἀνατολῶν ὁρμώμενος, ἐκ γένους λαμπροῦ, τὸ εἶδος ὡραῖος, τὴν φρένα βαθύς, ῥωμαλέος τὴν χεῖρα, τὴν ἡλικίαν ἐς μειράκιον παραγγέλλων καὶ ἄλλως δὲ προσήκων αὐτῷ κατὰ γένος.

Ο Θεόδωρος Γαβράς από τα άνω μέρη του θέματος της Χαλδίας που ελευθέρωσε την Τραπεζούντα από τους Τούρκους, αλλά την κράτησε για τον εαυτό του:

[8.9.1] Οὐ μέχρι δὲ τούτου τὰ κατὰ τὸν αὐτοκράτορα ἔστη. Ἀλλ’ ἐπεὶ Θεόδωρος ὁ Γαβρᾶς ἐνδημήσας ἦν ἐν τῇ βασιλευούσῃ, γινώσκων τὸ τούτου ὀμβριμοεργὸν καὶ περὶ τὰς πράξεις ὀξύ, βουλόμενος τοῦτον ἀπελάσαι τῆς πόλεως, δοῦκα Τραπεζοῦντος προὐβάλλετο πάλαι ταύτην ἀπὸ τῶν Τούρκων ἀφελόμενον. Ὥρμητο μὲν γὰρ οὗτος ἐκ Χαλδαίας καὶ τῶν ἀνωτέρω μερῶν, στρατιώτης δὲ περιφανὴς γενόμενος ἐπί τε φρονήσει καὶ ἀνδρείᾳ ὑπερέχων ἁπάντων, μικροῦ καὶ μηδέποτε ἔργου ἁψάμενος καὶ ἀτυχήσας, ἀλλὰ πάντων ἀεὶ τῶν πολεμίων κρατῶν. Καὶ αὐτὴν δὴ τὴν Τραπεζοῦντα ἑλὼν καὶ ὡς ἴδιον λάχος ἑαυτῷ ἀποκληρωσάμενος ἄμαχος ἦν.

Πάμε τώρα στα άτομα που κατάγονταν από αλλόγλωσσους υπήκοους:

1) Αρμένιοι:

Ο Γρηγόριος Πακουριανός (γι΄αυτόν υπάρχει διαφωνία για το άν ήταν Αρμένιος, Γεωργιανός ή Αρμενο-Γεωργιανός, ίδρυσε ένα μοναστήρι στο Bačkovo της σημερινής Βουλγαρίας που είχε «Ίβηρες»/Γεωργιανούς μοναχούς). Συμμετείχε στην αποστασία των Κομνηνών και τιμήθηκε παίρνοντας την θέση του Αλέξιου ως Δομέστικος της Εσπέρας:

[2.6.4] ὁ δομέστικος περὶ πρώτην φυλακὴν τῆς νυκτὸς φοιτᾷ πρὸς τὸν Πακουριανόν (ἀνὴρ δὲ οὗτος μικρὸς μὲν ἔην δέμας κατὰ τὸν ποιητήν, πλὴν ἀλλὰ μαχητής, γένους λαμπροῦ ἐξ Ἀρμενίων ὁρμώμενος)

Ο επί Ρωμανού Διογένη Μέγας Δομέστικος Φιλάρετος Βραχάμιος που αυτονόμησε αποστατώντας την Αντιόχεια και ,αργότερα, συμμάχησε με τους Τούρκους και εξισλαμίστηκε διαπράττοντας περιτομή:

[9.6.2] Ἀνήρ τις ἐξ Ἀρμενίας ὁρμώμενος Φιλάρετος τὴν ἐπωνυμίαν, περίβλεπτος ἐπ’ ἀνδρείᾳ καὶ φρονήσει, εἰς τὴν τοῦ δομεστικάτου ἀξίαν παρὰ τοῦ προβεβασιλευκότος Ῥωμανοῦ τοῦ Διογένους ἀνενεχθεὶς καὶ τὰ συμβάντα τῷ Διογένει θεασάμενος καὶ τὴν τῶν ὀμμάτων αὐτοῦ στέρησιν βεβαιωθεὶς διαφερόντως τοῦτον ποθῶν οὐκ ἔφερεν, ἀλλ’ ἀποστασίαν μελετήσας τὴν τῆς Ἀντιόχου ἐξουσίαν ἑαυτῷ περιεποιήσατο. Καθ’ ἑκάστην δὲ τῶν Τούρκων λῃζομένων τὰ πέριξ, ἐπεὶ μὴ ἄνεσις τούτῳ ἐδίδοτο, ἐσκέψατο προσελθεῖν τοῖς Τούρκοις καὶ περιτμηθῆναι, ὡς ἔθος αὐτοῖς.

Ο Αριέβης που υπερασπίστηκε επιτυχώς το κάστρο της Οχρίδος όταν οι Οχριδιώτες άνοιξαν τις πύλες της κάτω πόλης στον Νορμανδό Βαϊμούνδο. Αργότερα κατηγορήθηκε για προδοσία μαζί με τον «Κελτό» Ουμπερτόπουλο.

[8.7.1] Οὐ πολλαὶ διῆλθον ἡμέραι τῆς τοῦ βασιλέως εἰς τὰ ἀνάκτορα εἰσελεύσεως, καὶ ὁ Ἀριέβης Ἀρμένιος καὶ ὁ Κελτὸς Οὐμπερτόπουλος (λογάδες οὗτοι ἄνδρες τῶν ἐπιφανῶν ἀρειμάνιοι) κατὰ τοῦ αὐτοκράτορος μελετήσαντες ἐφωράθησαν πλῆθος οὐκ ἀγεννὲς πρὸς ταυτηνὶ τὴν βουλὴν ἐπισυρόμενοι.

[5.5.1] Ἐπεὶ δὲ τοῦ Ῥομπέρτου πρὸς Λογγιβαρδίαν παλινοστήσαντος τὴν μετὰ τοῦ αὐτοκράτορος μάχην ὁ Βαϊμοῦντος ἀνεδέξατο ταῖς ἐκείνου ὑποθημοσύναις χρώμενος καὶ διὰ παντὸς μάχας καὶ πολέμους ἀναρριπίζων, τὸν μὲν Πέτρον τοῦ Ἀλίφα μετὰ τοῦ Πουντέση εἰς πολιορκίαν ἐν διαφόροις χώραις ἐξέπεμψεν· ἔνθεν τοι καὶ τοὺς μὲν δύο Πολόβους εὐθὺς ὁ Πέτρος τοῦ Ἀλίφα κατέσχε, τὰ δὲ Σκόπια ὁ προρρηθεὶς Πουντέσης. Αὐτὸς δὲ μηνυθεὶς παρὰ τῶν Ἀχριδιωτῶν ταχὺ τὰς Ἀχρίδας καταλαμβάνει. Καὶ πρὸς μικρὸν ἐγκαρτερήσας τοῦ Ἀριέβη φρουροῦντος τὸ κάστρον ἄπρακτος ἀπῆλθεν εἰς τὸν Ὀστροβὸν κἀκεῖθεν κενὸς ἀποπεμφθεὶς διῆλθε διὰ τοῦ Σοσκοῦ καὶ διὰ τῶν Σερβίων ἀπῆλθεν εἰς Βέροιαν.

2) Αρβανίτες

Μετά την ήττα στην μάχη του Δυρραχίου από τους Νορμανδούς ο Αλέξιος υποχώρησε με τον στρατό στην Οχρίδα παίρνοντας μαζί του και το μπατζανάκι του Γεώργιο Παλαιολόγο που τον είχε διορίσει Δούκα Δυρραχίου. Πριν φύγει διόρισε προσωρινό διοικητή του κάτω Δυρραχίου τον Αρβανίτη Κομισκόρτη (στην ακρόπολη άφησε Βενετούς αποίκους της πόλης) με γραπτές οδηγίες για το πως να χειριστεί τα πράγματα. Το όνομα «Κομισκόρτης» είναι μάλλον παραφθορά του αξιώματος του «Κόμης τῆς Κόρτης», κάτι που η Κομνηνή συνηθίζει να κάνει όταν γνωρίζει το αξίωμα αλλά όχι το όνομα ενός προσώπου (λ.χ. ο Τούρκος «Ἐλχάνης» = Ilkhan = «ύπαρχος του Khan» = «ἀρχισατράπης Σουλτάνου»). Ας τα πάρουμε με τη σειρά:

Ο Τούρκος «Ἐλχάνης» της Κομνηνής:

[6.13.1-4] Ἀλλὰ τοιαῦτα μὲν τὰ περὶ τῶν σουλτάνων· ὁ δὲ Ἐλχάνης ἀρχισατράπης μετὰ τῶν ὑπ’ αὐτὸν καταλαβὼν τὴν Ἀπολλωνιάδα καὶ Κύζικον (πόλεις δὲ αὗται καὶ ἄμφω παράλιοι) τὰ παρὰ θάλατταν ἐλῄζετο ἅπαντα. Τοῦτο μεμαθηκὼς ὁ αὐτοκράτωρ ἀπὸ τῶν παρατυχόντων ἀκατίων (οὐδέπω γὰρ στόλος ηὐτρέπιστο) ἱκανὰ παρασκευασάμενος καὶ ἑλεπόλεις ἐν αὐτοῖς μετὰ στρατιωτῶν γενναίων εἰσα γαγὼν τὸν Εὐφορβηνὸν Ἀλέξανδρον, ἄνδρα τῶν ἐπιφανῶν μὲν κατὰ γένος καὶ κατὰ ἀνδρείαν περίφημον, τὴν ἡγεμο νίαν τούτων αὐτῷ ἀναθέμενος κατὰ τοῦ Ἐλχάνη ἐξέπεμψε. Καταλαβὼν δὲ τὴν Ἀπολλωνιάδα παραχρῆμα ἐπολιόρκει. Δι’ ἓξ δὲ ἡμερῶν μηδ’ ἐν νυξὶ τῆς τειχομαχίας ὅλως ἀφιστάμενος κατέσχε τὸν ἔξωθεν τοῦ κάστρου κύκλον, ὅνπερ ἐξώπολον ἡ συνήθεια νῦν καλεῖν εἴωθεν. Ὁ δὲ Ἐλχάνης καρτερῶς ἀντεποιεῖτο τῆς ἀκροπόλεως δυνάμεις ἐλπίζων ἔξωθεν.

Η σημείωση #59 στην σελίδα 505 του Pete Frankopan:

59. Elkhanes: A generic term, a contraction of the Arabic word for leader. Anna uses blanket terms for individuals, either because she did not know their real names or as a form of Xenophobia and-or snobbery towards these (Muslim) foreigners.

Ο ορισμός του «Κόμητος τῆς κόρτης» στα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού:

[4.32] Ἔστι δὲ καὶ ἡ τοῦ στρατηγοῦ προέλευσις εἴς τινας ἄρχοντας διαιρουμένη, οἶον τόν τε Κόμητα τῆς κόρτης αὐτοῦ καὶ τὸν τοῦ θέματος δομέστικον […]

Άρα ο Κόμης της κόρτης ήταν υπεύθυνος για την σκηνή (=κόρτη) του Θεματικού Στρατηγού, στην συγκεκριμένη περίπτωση του Θέματος Δυρραχίου που η Κομνηνή ονομάζει «Ἰλλυρικὸν» και του οποίου ο θεματικός στρατηγός εξελίχθηκε σε «Δούκα Δυρραχίου». Με άλλα λόγια, ο «Κομισκόρτης» ήταν ο Κόμης της Κόρτης του Γεωργίου Παλαιολόγου.

Το θέμα Δυρραχίου ως «Ἰλλυρικόν» με μητρόπολη την «Ἐπίδαμνο» (ο Ατταλειάτης χρησιμοποιεί τον όρο «Ἰλλυρικόν» για το τεράστιο θέμα Βουλγαρίας με πρωτεύουσα τα Σκόπια): Ο αποστάτης Δούκας του Δυρραχίου Βασιλάκης, ακολουθώντας την Εγνατία οδό, κατέστρεψε τα πάντα από την «Ἐπίδαμνο» μέχρι την «τῶν Θετταλῶν» πόλη (Θεσσαλονίκη).

[1.7.2]  Τοῦ γὰρ Βρυεννίου καθαιρεθέντος οὗτος καθάπερ ἐκείνου διάδοχος γεγονὼς τὴν πᾶσαν εἰς ἑαυτὸν ἀνεδέξατο τῆς τυραννίδος ὑπόθεσιν. Καὶ ἀπὸ τῆς Ἐπιδάμνου ἀρξάμενος (μητρόπολις δὲ αὕτη προκαθημένη τοῦ Ἰλλυρικοῦ) μέχρι τῆς τῶν Θετταλῶν πόλεως ἧκε πάντα καταστρεψάμενος […]

Πάμε επιτέλους στον καταγόμενο «ἐξ Ἀρβάνων» (= «από τα Άρβανα (= Άρβανον) ~ περιοχή γύρω από την Krujë) Κομισκόρτη:

[4.8.4] Ὁ δὲ βασιλεὺς τοὺς ἑλιγμοὺς τῶν παρακειμένων ὀρῶν καὶ πᾶσαν τὴν δύσβατον ἀτραπὸν ἐν δυσὶ νυχθημέροις διεξελθὼν καταλαμβάνει τὴν Ἀχρίδα. Ἐν δὲ τῷ μεταξὺ τὸν Χαρζάνην διελθὼν καὶ μικρὸν περὶ τὴν καλουμένην Βαβαγορὰν ἐγκαρτερήσας (τέμπος δ’ αὕτη δύσβατόν ἐστι), μήθ’ ὑπὸ τῆς ἥττης μήθ’ ὑπὸ τῶν ἄλλων τοῦ μόθου κακῶν τὸν νοῦν συγχυθεὶς μήθ’ ὑπὸ τῆς κατὰ τὸ μέτωπον τοῦ τραύματος ὀδύνης ὑποχαλάσας, κἂν τὰ ἐντὸς ὑπὸ τῆς λύπης τῶν ἐν τῇ μάχῃ πεπτωκότων καὶ μᾶλλον τῶν γενναίως ἀγωνισαμένων ἀνδρῶν ἐξεφλέγετο. Ἀλλ’ ὅμως τῆς πόλεως ὅλος ἦν Δυρραχίου καὶ ταύτης ἐμέμνητο ἀχθόμενος ὅτι ἄτερ ἡγεμόνος καταλέλειπτο τοῦ Παλαιολόγου διὰ τὴν ὀξεῖαν συμβολὴν τοῦ πολέμου μὴ δυνηθέντος ἐπαναστρέψαι. Καὶ ὡς ἐνὸν τοὺς κατ’ αὐτὴν ἠσφαλίσατο καὶ τὴν τῆς ἀκροπόλεως φρουρὰν τοῖς ἐκκρίτοις Βενετίκοις τῶν ἐκεῖσε ἀποίκων ἀνέθετο, τὴν δέ γε ἐπίλοιπον πᾶσαν πόλιν τῷ ἐξ Ἀρβάνων ὁρμωμένῳ Κομισκόρτῃ τὰ συνοίσοντα, διὰ γραμμάτων ὑποθέμενος.

Μετά την ήττα στο Δυρράχιο ορισμένοι επέκριναν τον Αλέξιο που αντιμετώπισε τον Ρομπέρτο τόσο πρόωρα λέγοντας πως η ανάσχεση του δευτέρου θα ήταν ευκολότερη αργότερα, αφού πρώτα τον αποδυνάμωναν οι καλούμενοι Αρβανίτες και οι Δαλματοί του Βοδίνου.

[6.7.7] Κακίζουσι δέ τινες τὸν αὐτοκράτορα ὡς μικροψυχήσαντα καὶ τὸν μετ’ αὐτοῦ πόλεμον τότε προαρπάσαντα. Εἰ μὴ γὰρ πρὸ τοῦ προσήκοντος καιροῦ τοῦτον ἀνεζήτησεν, ὥς φασιν, ἄλλως ἂν ῥᾳδίως κατίσχυσεν αὐτοῦ βαλλομένου ἁπανταχόθεν παρά τε τῶν καλουμένων Ἀρβανιτῶν παρά τε τῶν ἀπὸ Δαλματίας παρὰ τοῦ Βοδίνου πεμπομένων.

3) Βούλγαροι και Βλάχοι

Η γιαγιά της Άννας Κομνηνής από την μεριά της μητέρας της ήταν η πρωτοβεστιάρια Μαρία της Βουλγαρίας, εγγονή του τελευταίου Βούλγαρου τσάρου Ιβάν Βλάντισλαβ. Ήταν πεθερά τόσο του Αλέξιου Κομνηνού όσο και του Γεωργίου Παλαιολόγου. Η Κομνηνή λέει για την γιαγιά της πως ήταν απώτερης βουλγαρικής καταγωγής και η ωραιότερη γυναίκα της εποχής.

[2.6.2-3] Ἐπεὶ δὲ καὶ ἡ πρωτοβεστιαρία ἡ τοῦ Παλαιολόγου πενθερὰ βαρεῖα ἐνέκειτο τούτῳ συνεξελθεῖν καὶ ἀπειλοῦσα αὐτῷ τὰ δεινότατα, μαλακώτερος γίνεται. Φροντίζει δὲ τὸ ἐντεῦθεν περὶ τῶν γυναικῶν, τῆς τε αὐτοῦ γαμετῆς Ἄννης καὶ Μαρίας τῆς πενθερᾶς αὐτοῦ, τὰ πρῶτα τοῦ γένους ἐκ τῶν Βουλγάρων ἐχούσης, κάλλους δὲ τοσοῦτον ἐπισυρομένης καὶ εὐαρμοστίας μελῶν καὶ μερῶν, ὥστε μηδεμίαν φανῆναι κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ τὴν ταύτης ὡραιοτέραν. Οὐκ ἄνευ οὖν φροντίδος ἦσαν τὰ κατ’ αὐτὴν τῷ Παλαιολόγῳ καὶ Ἀλεξίῳ.

Ο  ευγενής «ἐκ Βουλγάρων ὁρμώμενος» συγγενής της Μαρίας Ροδομηρός πολέμησε στην μάχη του Λεβουνίου καταλαβαίνοντας ότι οι νεόλεκτοι Βούλγαροι και Βλάχοι (= αυτοί που ασκούν νομαδικό βίο = μετακινούν εποχιακά ποίμνια) που στρατολόγησε ο Νικηφόρος Μελισσηνός στην Αίνο (~ δέλτα του Έβρου) δεν ήταν «Σκύθαι» εχθροί, όπως νόμιζαν οι άλλοι, αλλά ενισχύσεις που ενώθηκαν με το υπόλοιπο στράτευμα.

[8.3.4] Παραχρῆμα τοίνυν τὸν καίσαρα Νικηφόρον τὸν Μελισσηνὸν ἀποστείλας μετεκαλεῖτο θᾶττον ἢ λόγος τὴν Αἶνον καταλαβεῖν. Ἔφθασε γὰρ διὰ γραμμάτων δηλώσας συλλέξασθαι ὁπόσους ἂν δυνηθείη οὐκ ἀπὸ τῶν ἤδη ἐστρατευμένων (ἐκείνους γὰρ φθάσας εἰς τὰς πόλεις ἁπανταχῇ τῆς ἑσπέρας διέσπειρεν ἐφ’ ᾧ φρουρεῖν τὰ κυριώτερα τῶν πολιχνίων), ἀλλὰ κατὰ μέρος νεολέκτους καταλέγων, ὁπό σοι τε ἐκ Βουλγάρων καὶ ὁπόσοι τὸν νομάδα βίον εἵλοντο (Βλάχους τούτους ἡ κοινὴ καλεῖν οἶδε διάλεκτος) καὶ τοὺς ἄλλοθεν ἐξ ἁπασῶν τῶν χωρῶν ἐρχομένους ἱππέας τε καὶ πεζούς.

[8.4.5] Ὁ δὲ Μελισσηνὸς καθ’ ἣν φθάσας ἐδέξατο γραφὴν τοῦ αὐτοκράτορος πεποιηκὼς καὶ συλλεξάμενος δυνάμεις ἁπανταχόθεν, ἀπὸ δὲ τῶν ἐγγὺς καὶ πεζοὺς ἐξελάσας ἐπισάξαντας ἐν ἁμάξαις ὑπὸ βοῶν ἑλκομέναις τὰς ἰδίας σκευὰς καὶ τὰ πρὸς χρείαν ἅπαντα σπουδαίως πρὸς τὸν αὐτοκράτορα ἐξέπεμψεν. Οἱ δὲ φθάσαντες ἤδη ἐκ διαστήματος, καθ’ ὅσον ὀφθαλμὸς ἐξικνεῖται περιαθρεῖν τὸ ὁρώμενον, ἀποσπὰς τῶν Σκυθῶν ἐδόκουν τοῖς πλείστοις κατὰ τοῦ αὐτοκράτορος ἰέναι. Ἤδη δὲ καί τις τεθαρρηκὼς καὶ τῷ δακτύλῳ ὑποδεικνὺς τῷ αὐτοκράτορι Σκύθας διενίστατο εἶναι. Ὁ δ’ ἀληθὲς τὸ ῥηθὲν οἰηθεὶς καὶ πρὸς τοσούτους μὴ ἐξισχύων ἐν ἀμηχανίᾳ καθειστήκει. Μεταπεμψάμενος οὖν τὸν Ῥοδομηρὸν τηνικαῦτα (ἀνὴρ δὲ οὗτος ἐκ Βουλγάρων ὁρμώμενος εὐγενὴς καὶ μητρόθεν συγγενὴς τῆς Αὐγούστης καὶ μητρὸς ἡμετέρας) τοῦτον ἀποστείλας ἐπέσκηψε κατασκοπῆσαι τοὺς ἐρχομένους. Ὁ δὲ ταχὺ τὸ κελευσθὲν διηνυκὼς ὑποστρέψας τοὺς ἐκ τοῦ Μελισσηνοῦ πεμφθέντας εἶναι ἔλεγεν. Ὁ δέ γε αὐτοκράτωρ περιχαρὴς γεγονὼς καὶ μικρὸν ἐγκαρτερήσας φθασάντων διαπερᾷ σὺν αὐτοῖς καὶ παραχρῆμα τὴν γενομένην ταφρείαν ἐπὶ πλέον ἐπαυξήσας ἥνωσε τούτους μετὰ τοῦ λοιποῦ στρατεύματος.

Το όνομα Ῥοδομηρός έχει ενδιαφέρον. Είναι πολύ πιθανόν να είναι λάθος απόδοση της Κομνηνής του συχνού σλαβικού ονόματος Radomir που ήταν και το όνομα ενός γιου του τσάρου Σαμουήλ. Το όνομα αυτό σημαίνει «περίτρανα χαρούμενος» λ.χ. Vladiměrŭ = «τρανός άρχων» ~ Ἀλκιμέδων  (ἀλκή, μεδέων) με το δεύτερο συνθετικό του Βλαδίμηρου να είναι ΙΕος συγγενής του ελληνικού ἐγχεσί-μωρος = «τρανός με το έγχος=δόρυ».

Alkimedon

Υπάρχει όμως η πιθανότητα η Κομνηνή να απέδωσε σωστά το όνομα Ῥοδομηρός = Rodomir. Το όνομα αυτό υπάρχει αν και είναι κάπως σπάνιο  και σημαίνει «από τρανό γένος = rodŭ», δηλαδή έχει την ίδια σημασία με τα ελληνικά Ἰφιγένεια/Ἰφιγόνη = «που ανήκει σε γένος με δύναμη».

Αυτοί οι Βούλγαροι και Βλάχοι νεόλεκτοι έχουν ενδιαφέρον, γιατί με το που ενώνονται με τα προϋπάρχοντα στρατεύματα παύουν να υφίστανται ως διακριτές οντότητες. Όταν η Κομνηνή αρχίζει να περιγράφει την μάχη του Λεβουνίου μιλάει μόνο για ρωμαϊκές φάλαγγες, «Κελτούς» και «Σαυρομάτες» (Ούζους υπό τις διαταγές του Μοναστρά και του Ουζά) μισθοφόρους και Κουμάνους συμμάχους! Με άλλα λόγια, οι Βλάχοι και οι Βούλγαροι θεωρούνται Ρωμαίοι από την Κομνηνή. Στην προηγούμενη ανάρτηση εξήγησα το γιατί: η Κομνηνή ΔΕΝ χρησιμοποιεί την εθνοτική Ρωμαϊκή ταυτότητα, αλλά την πολιτική. Ρωμαίος είναι κάθε «αὐτόχθων/ἐξ ἡμεδαπῆς» ορθόδοξος Χριστιανός.

[8.5.5] Καὶ κάτωθεν τοῦ καλουμένου Λεβουνίου (τόπος δὲ οὗτος) τὸ στράτευμα διελὼν τὰς φάλαγγας ἰλαδὸν ἵστησιν. Αὐτὸς δὲ ὁ αὐτοκράτωρ προμετώπιος ἵστατο δριμὺ μένος πνέων. Τοῦ μέντοι δεξιοῦ καὶ εὐωνύμου κέρως ὁ Παλαιολόγος Γεώργιος καὶ Κωνσταντῖνος ὁ Δαλασσηνὸς κατῆρχον. Ἐξ ὑπερδεξίων δὲ τῶν Κομάνων ὁ Μοναστρᾶς ὁπλισάμενος μετὰ τῶν ὑπ’ αὐτὸν ἵστατο. Ἤδη γὰρ κἀκεῖνοι τὰς ῥωμαϊκὰς φάλαγγας καθιστῶντα τὸν αὐτοκράτορα ὁρῶντες τὰς σφῶν ὥπλιζον δυνάμεις καὶ κατὰ τὸ δοκοῦν πολέμου διετύπουν σχῆμα. Ἐξ εὐωνύμου δὲ τούτων ὁ Οὐζᾶς καλούμενος, τὸ δέ γε πρὸς δύσιν ὁρῶν ὁ Οὐμπερτόπουλος μετὰ τῶν Κελτῶν. Οὕτω γοῦν ὁ αὐτοκράτωρ ταῖς φάλαγξι πυργώσας οἷον τὸ στράτευμα καὶ ταῖς ἴλαις περισφίγξας τὴν ἐνυάλιον αὖθις ἐκέλευσεν ἠχῆσαι σάλπιγγα.

4) Ο «Σαυρομάτης» Ουζᾶς, ο «Σαυρομάτης/Σκύθης» Ἀργυρός Καρατζᾶς και ο «μιξοβάρβαρος» Μοναστρᾶς

Όλοι τους διοικητές «ἐθνικῶν» (= μη χριστιανών) Ουζών και Πατζινάκων μισθοφόρων. Ο Μοναστράς ονομάζεται «μιξοβάρβαρος» επειδή καταγόταν από το Παρίστριον («ἐξ ἡμεδαπῆς») που όμως είχε γίνει «μιξοβάρβαρη» χώρα μετά την εγκατάσταση των «Γετών» Πατζινάκων. Αλλού η Κομνηνή αναφέρει έναν πολύγλωσσο «μιξοβάρβαρο» που γνώριζε την γλώσσα των Πατζινάκων και μαρτύρησε στον Αλέξιο την προδοσία του Νεαντζή (= «Σκύθης» μισθοφόρος αξιωματικός που εγκατέλειψε τους Βυζαντινούς για τους Πατζινάκους «ὁμογενεῖς» του), ο οποίος του έκοψε το κεφάλι.

Ξεκινάω από τον ορισμό του Ατταλειάτη για το Παρίστριον ως «μιξοβάρβαρη» χώρα μετά την εγκατάσταση των «Σκυθών»:

Ἐθρυλλεῖτο δὲ καὶ τὸ παρὰ τὸν Ἴστρον κατοικοῦν μιξοβάρβαρον. παράκεινται γὰρ τῇ ὄχθῃ τούτου πολλαὶ καὶ μεγάλαι πόλεις, ἐκ πάσης γλώσσης συνηγμένον ἔχουσαι πλῆθος, καὶ ὁπλιτικὸν οὐ μικρὸν ἀποτρέφουσαι. πρὸς αἷς οἱ περαιωθέντες Σκύθαι τὸ πρότερον τὸν Σκυθικὸν ἐπιφέρουσι βίον.

Ο Ουζάς που το παρατσούκλι του προέρχεται από το όνομα του γένους του:

[5.7.3] Οὐζᾶς δὲ τὴν κλῆσιν φερώνυμον ἐκ τοῦ γένους λαχών, ἐπ’ ἀνδρείᾳ διαβεβοημένος, εἰδὼς ἠδ’ «ἐπὶ δεξιὰ ἠδ’ ἐπ’ ἀριστερὰ νωμῆσαι βῶν ἀζαλέην» καθ’ Ὅμηρον ἐν τῷ τοῦ στομίου ἐξέρχεσθαι δεξιὰ παρεκκλίνας γοργῶς ἐπιστραφεὶς παίει τὸν αὐτῷ ὑπαντιάσαντα Λατῖνον·

[7.3.6] Ὁ δὲ βασιλεὺς φιλοκινδυνότατος ὢν καὶ προαρπάζειν πεφυκὼς τὰς μάχας οὐδ’ εἰς νοῦν ὅλως τῶν ἀπειργόντων αὐτὸν τοὺς λόγους ἐβάλετο, ἀλλὰ τὴν βασιλικὴν σκηνὴν καὶ τὰς σκευὰς ἁπάσας ἀναθέμενος τῷ Κουτζομίτῃ Γεωργίῳ πρὸς τὸ Βέτρινον ἐξέπεμψε, τὸ δὲ στράτευμα ἐπέταξε μὴ λύχνον μηδὲ πῦρ ἀνάψαι τὸ παράπαν κατὰ τὴν ἑσπέραν ἐκείνην, ἀλλὰ τοὺς ἵππους κατέχοντας ἐγρηγορέναι μέχρις ἡλίου ἀνατολῆς. Αὐτὸς δὲ κατὰ τὸ περίορθρον ἔξεισι τῆς παρεμβολῆς καὶ τὰς δυνάμεις διελὼν καὶ τὰς φάλαγγας εἰς πολέμου καταστησάμενος σχῆμα παραθέων ἐθεᾶτο τὸ στράτευμα. Εἶτα τὴν μέσην τῆς παρατάξεως χώραν εἶχεν αὐτὸς συμπληρουμένην ἀπό τε τῶν ἐξ αἵματος καὶ ἀγχιστείας προσηκόντων αὐτῷ συγγενῶν καὶ τἀδελφοῦ Ἀδριανοῦ τῶν Λατίνων τῷ τότε ἡγεμονεύοντος καὶ ἑτέρων γενναίων ἀνδρῶν. Τοῦ δέ γε ἀριστεροῦ κέρως κατῆρχε Νικηφόρος Καῖσαρ ὁ Μελισσηνὸς ὁ ἐπ’ ἀδελφῇ γαμβρὸς αὐτοῦ. Κατὰ δὲ τὸ δεξιὸν ἡγεμόνες ἵσταντο ὅ τε Κασταμονίτης καὶ ὁ Τατίκιος· Τῶν δὲ ἐθνικῶν ὅ τε Οὐζᾶς καὶ ὁ Καρατζᾶς οἱ Σαυρομάται.

Όταν ο Αλέξιος στέλνει στο Δυρράχιο τον έμπιστό του μέγα εταιρειάρχη Αργυρό Καρατζά, για να δει αν ο Ιωάννης Κομνηνός έχει προδώσει τον Αλέξιο, η Κομνηνή τον παρουσιάζει ως «Σκύθη» και όχι «Σαυρομάτη»:

[8.7.4] Μεταπεμψάμενος οὖν τὸν τότε μέγαν ἑταιρειάρχην Ἀργυρὸν τὸν Καρατζάν, Σκύθην μὲν ὄντα, φρονιμώτατον δὲ καὶ ἀρετῆς καὶ ἀληθείας ἐπιμελούμενον, διττὰς ἐπιδί δωσιν αὐτῷ γραφάς, τὴν μὲν πρὸς τὸν Ἰωάννην τοιαῦτα διαλαμβάνουσαν·

Ο «μιξοβάρβαρος» Μοναστράς και ο πολύγλωσσος «μιξοβάρβαρος»:

[7.9.3] Οὔπω δὲ τῆς συμβολῆς τοῦ πολέμου γενομένης, ἀλλ’ ἑκάστου τῶν ταγμάτων ἔτι καθισταμένου ὁ Νεάντζης κατά τινα παρακειμένην ἀκρολοφίαν ἀνελθὼν ἐφ’ ᾧ κατασκοπῆσαι μὲν τὰς Σκυθικὰς παρατάξεις, ὡς ἔλεγεν, ἀγγελίαν δὲ τῷ αὐτοκράτορι τῆς αὐτῶν καταστάσεως συγκομίσαι, ἅπαν τοὐναντίον ἐποίει. Καὶ τῇ ἰδίᾳ διαλέκτῳ τοῖς Σκύθαις τηνικαῦτα συνεβούλευε τὰς ἁμάξας μὲν στοιχηδὸν καταστῆσαι, αὐτοὺς δὲ μὴ δεδιέναι τὸν αὐτοκράτορα τετραμμένον τε ὄντα ἤδη ἐκ τῆς προτεραίας ἥττης καὶ πρὸς φυγὴν ἕτοιμον σπάνιν τῶν στρατευμάτων καὶ τῶν συμμάχων ἔχοντα. Ταῦτ’ εἰπὼν κάτεισι πρὸς τὸν αὐτοκράτορα. Μιξοβάρβαρος δέ τις εἰδήμων τῆς Σκυθικῆς διαλέκτου συνεὶς τὰ πρὸς τοὺς Σκύθας παρὰ τοῦ Νεάντζη λεχθέντα ἀπαγγέλλει πάντα τῷ βασιλεῖ. Ἐν αἰσθήσει δὲ τούτου γενόμενος ὁ Νεάντζης ἀνεζήτει τὸν ἔλεγχον· ἀναισχύντως δ’ ὁ μιξοβάρβαρος ἐς μέσον ἐλθὼν ἤλεγχεν. Ἐκεῖνος δὲ ἀθρόον τὸ ξίφος σπασάμενος ἀπέκοψε τἀνθρώπου τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ τε τοῦ βασιλέως ὁρῶντος καὶ ἑκατέρωθεν τῶν φαλάγγων ἱσταμένων.

[10.2.7] Τῷ δέ γε Κατακαλὼν τῷ Εὐφορβηνῷ Κωνσταντίνῳ διὰ γραμμάτων προσέταξεν ἀναλαβέσθαι τὸν καλούμενον Μοναστρᾶν (μιξοβάρβαρος δὲ οὗτος ἀνὴρ πολλὴν τὴν περὶ τὰ στρατιωτικὰ ἐμπειρίαν κεκτημένος) καὶ Μιχαὴλ τὸν Ἀνεμᾶν μετὰ τῶν ὑπ’ αὐτοὺς τεταγμένων στρατιωτῶν, καὶ ἐπὰν τοὺς Κομάνους τὰς κλεισούρας διελθόντας μάθοιεν, παρέσπεσθαι ὄπισθεν αὐτῶν καὶ ἀξυμφα νῶς αὐτῶν ἀποπειρᾶσθαι.

5) Η ενδιαφέρουσα εξαίρεση: οι Βορίλος και Γερμανός

Υπάρχει μόνο μία περίπτωση (στα 8 πρώτα βιβλία που έχω διαβάσει μέχρι τώρα) όπου η Κομνηνή αποφασίζει να χρησιμοποιήσει την εθνοτική Ρωμαϊκή ταυτότητα, για να χαρακτηρίσει αλλόγλωσσους Ρωμαίους πολίτες ως «βάρβαρους» (ούτε καν «μιξοβάρβαρους» !) και μάλιστα «δούλους». Είναι η περίπτωση των «παραδυναστευόντων» Βορίλου (=Boril) και Γερμανού. Η Κομνηνή τους ονομάζει «παραδυναστεύοντες» επειδή ήταν έμπιστοι ακόλουθοι/σύμβουλοι του αυτοκράτορα Νικηφόρου Βοτανειάτη. Περιέργως, η Κομνηνή δεν αναφέρει ποτέ την ακριβή τους ταυτότητα, αλλά οι μειωτικοί χαρακτηρισμοί («Σθλαβογενεῖς Σκύθαι», «δοῦλοι») που τους προσάπτει δείχνουν ότι μάλλον ήταν Βούλγαροι. Οι παλαιότεροι βυζαντινοί συγγραφείς χαρακτήριζαν τους Βούλγαρους «Σκύθες» (επειδή είχαν κληρονομήσει το κράτος και το όνομα των στεπικών Πρωτο-Βουλγάρων, αν και ο όρος ήταν ήδη ντεμοντέ από το 950 μ.Χ. , όπως φαίνεται από τα λόγια του Δαφνοπάτη παρακάτω), ενώ οι «πέρπεροι» Βυζαντινοί της εποχής της Κομνηνής χρησιμοποιούν τον όρο «δοῦλοι» για τους Βούλγαρους επειδή είχαν κατακτηθεί από τον «Βουλγαροκτόνο». Ο σύζυγος της Κομνηνής, Νικηφόρος Βρυέννιος ο Νεότερος, στην δική του Ὑλη Ἱστορίας χαρακτηρίζει τους Βορίλο και Γερμανό «δούλους» και «ἀργυρώνητους» και, όπως θα φανεί παρακάτω, είχε κάθε λόγο να τους μισεί.

Borilos

Χρήση του όρου«βάρβαροι δοῦλοι» για τους Βούλγαρους κάνει ο αρχιεπίσκοπος Οχρίδος και πάσης Βουλγαρίας Θεοφύλακτος, ο οποίος αλλού γράφει ότι στους δρόμους της Οχρίδας οι Βούλγαροι τραγούδησαν «παιᾶνα τινα ἐπινίκιον» (τραγούδι με θέμα τις Βουλγαρικές νίκες κατά των Βυζαντινών).

Ιn one of his letters he complains that the people of Ohrid, evidently to spite their Greek archbishop, sang a victory song (παιᾶνά τινα ἐπινίκιον) in the streets of the city, in rememberance no doubt of the past glories of the Bulgarian nation(19).

Dimitri Obolensky The Byzantine Impact on Eastern Europe The Byzantine Inheritance of Eastern Europe. Variorum Reprints, London 1982.

Αλλά ας πάμε στην φράση «βάρβαροι δοῦλοι» του Θεοφύλακτου:

[Επιστολή 5] πλῆν ὅσον οὐ βασιλίδι δουλεύω πλουσίᾳ, καθαρίῳ τε καὶ καλῇ καὶ συνόλως Ἀφροδίτῃ χρυσῇ, ἀλλὰ δούλοις βαρβάροις ἀκαθάρτοις κινάβρας κωδίων ἀπόζουσιν καὶ πενεστέροις τὸν βίον, ἧ ὅσον τὴν κακοήθειαν πλούσιοι … λύσατε με τῆς αἰσχρᾶ ταύτης δουλείας οἱ τοῦτο δυνάμενοι.

«Αντί να είμαι υπηρέτης σε πλούσια, καθαρή και καλή βασίλισσα, Χρυσή Αφροδίτη σε όλα της, βρέθηκα μεταξύ υπόδουλων και ακάθαρτων βαρβάρων που βρομάνε τραγίλα  και προβατοτομαρίλα (κινάβρας κωδίων ἀπόζουσιν) και ζουν πάμπτωχο βίο, όντας πλούσιοι μόνο σε κακοήθεια … ελευθερώστε με από αυτήν την δουλεία αυτοί που μπορείτε»!

Laiou Theophylact

Η χρήση του όρου «δοῦλοι» για τους «Παίονες» Βούλγαρους από τον Ιωάννη Τζέτζη που σύχναζε στα ίδια θέατρα λογίων με την Κομνηνή.

Tzetzes Paiones

Οι «Παίονες» Βούλγαροι κάποτε εξουσίαζαν όλα τα μέρη πάνω από την Πίνδο και την Λάρισσα, από το Δυρράχιο σχεδόν μέχρι έξω από την Κων/πολη, μέχρι που ο κράτιστος αυτοκράτορας Βασίλειος τους έσπασε παντελώς τον αυχένα «καὶ δούλους τούτους τέθεικε τῷ τῶν Ῥωμαίων κράτει».

Αυτές λοιπόν είναι οι παραδόσεις που τροφοδοτούν το άλλο πρόσωπο της Κομνηνής, αυτό που δείχνει όταν μιλάει ειδικά για τους Βορίλο και Γερμανό. Ας δούμε λοιπόν τα λόγια της.

– Ο «ἀναίτιος» Αλέξιος παρέδωσε αβλαβή τον αποστάτη Νικηφόρο Βρυέννιο τον Πρεσβύτερο στον βάρβαρο οικείο του Βοτανειάτη Βορίλο, που έκανε αυτό που έκανε (η Κομνηνή υπονοεί ότι ήταν ο Βορίλος που τον τύφλωσε κάτι που εξηγεί γιατί ο άνδρας της -ο γιος του τυφλωθέντος, Καίσαρ Νικηφόρος Βρυέννιος ο Νεότερος- τον μισούσε):

[1.6.7-1.7.1] Οὕτω μὲν οὖν τὸν Βρυέννιον εἰς χεῖρας ἔχων ὁ Κομνηνὸς Ἀλέξιος δορύκτητον τῷ βασιλεῖ ἐκπέμπει Βοτανειάτῃ μηδὲν μέντοι λυμηνάμενος αὐτοῦ τὰ ὄμματα ὅλως ὁ ἀνήρ. […] Εἰ δέ τι μετὰ ταῦτα συμβέβηκε τῷ Βρυεννίῳ τῶν ἀβουλήτων, αἰτία τῶν ἀμφὶ τὸν βασιλέα τινῶν, ὁ ἐμὸς πατὴρ ἀναίτιος. Τὰ μὲν οὖν κατὰ τὸν Βρυέννιον οὕτω διήνυστο· ὁ δὲ μέγας δομέστικος Ἀλέξιος καὶ ἐμὸς πατὴρ οὐκ ἔμελλεν ἀτρεμήσειν, ἀλλ’ ἐξ ἀγώνων εἰς ἀγῶνας μεταχωρεῖν. Ὁ γὰρ Βορῖλος τῶν ἀμφὶ τὸν Βοτανειάτην οἰκειότατος βάρβαρος ἐξελθὼν τῆς πόλεως καὶ ὑπαντήσας τῷ μεγάλῳ δομεστίκῳ καὶ ἐμῷ πατρὶ τὸν Βρυέννιον ἐκ τῶν χειρῶν αὐτοῦ παραλαβὼν ἔδρασεν ὅ τι δὴ καὶ ἔδρασεν.

[7.2.5] Ὅπως δὲ τῶν ὀμμάτων ὁ προμνημονευθεὶς Βρυέννιος ἀπεστέρητο δι’ ἀποστασίαν ἢ ἐπανάστασιν κατὰ τοῦ αὐτοκράτορος Βοτανειάτου καὶ ὅτι παρὰ τοῦ Κομνηνοῦ Ἀλεξίου τότε μεγάλου δομεστίκου τυγχάνοντος τῶν δυτικῶν τε καὶ ἀνατολικῶν στρατευμάτων κατασχεθεὶς τῷ Βορίλῳ παρεδόθη τὰς ὄψεις ἀβλαβεῖς ἔχων, τοὺς ἐθέλοντας λεπτομερέστε ρον μαθεῖν παραπέμπομεν εἰς τὸν μέγιστον Καίσαρα.

– Οι «Σκύθαι βάρβαροι δοῦλοι» που φθονούσαν τον Γεώργιο Μονομαχάτο, ο οποίος δέχτηκε την θέση Δουκός Δυρραχίου για να γλιτώσει από δαύτους:

[1.16.2] Δοὺξ δὲ τηνικαῦτα ἐτύγχανε παντὸς τοῦ Ἰλλυρικοῦ Γεώργιος ὁ Μονομαχάτος παρὰ τοῦ αὐτοκράτορος Βοτανειάτου ἀποσταλείς. Καίτοι γε πρότερον τὴν ἀποστολὴν ἀπεπέμπετο καὶ οὐδ’ ὅλως ἦν εὐπειθὴς πρὸς τὴν λει τουργίαν ταύτην, ἀλλ’ οἵ γε βάρβαροι δοῦλοι τοῦ αὐτοκράτορος (Σκύθαι γὰρ ἦσαν Βορῖλός τε καὶ Γερμανός) ἐνεκότουν τε τῷ Μονομαχάτῳ καὶ ἀεί τι δεινότερον κατ’ αὐτοῦ ἐννοοῦντες κατεῖπον αὐτοῦ πρὸς τὸν αὐτοκράτορα. Συρράψαντες ὁπόσα γε καὶ βεβούλοιντο, καὶ τοσοῦτον ἀνέφλεξαν τὸν τοῦ βασιλέως κατ’ αὐτοῦ θυμόν […]

– Οι «Σθλαβογενεῖς βάρβαροι δοῦλοι» Βορίλος και Γερμανός που «φθονούσαν» τους αδελφούς Κομνηνούς για τις επιτυχίες τους και τους διέβαλλαν στον Βοτανειάτη:

 [2.1.3] Ἀνέφλεγε τοῦτο τὸν κατ’ αὐτῶν φθόνον καὶ μᾶλλον τῶν εἰρημένων δύο βαρβάρων Σθλαβογενῶν, τοῦ τε Βορίλου φημὶ καὶ τοῦ Γερμανοῦ. […] Ἀλλὰ ταῦτα τοῖς δούλοις οὐκ ἤρεσκεν, ἐξέκαε δὲ μᾶλλον αὐτῶν ἀναφλέγοντα τὸν φθόνον. Οἳ καὶ πολλὰ μὲν ὑπετονθόρυζον βυσσοδομοῦντες κατ’ αὐτῶν, πολλὰ δὲ καὶ κρύφια λέγοντες τῷ βασιλεῖ […]

– Οι «παραδυναστεύοντες βάρβαροι Σκύθαι δοῦλοι» και οι επιβουλές και παγίδες τους κατά των Κομνηνών:

 [2.2.4] Ἐπεὶ δὲ ὁ φθόνος μᾶλλον εἰς πυρσὸν ἀνήπτετο μέγιστον καὶ οὐδὲν τοῦ λοιποῦ τῶν πρὸς τὸν βασιλέα κατ’ αὐτῶν λεγομένων αὐτοὺς διελάνθανε κατὰ τὰ πρῴην συνδόξαντα, ἐγίνωσκον δὲ καὶ τοὺς δύο παραδυναστεύοντας δούλους βουλευομένους ἐκποδὼν τούτους ποιήσασθαι, οὐκέτι κατὰ τὸ σύνηθες ὁμοῦ τοῖς βασιλείοις ἐφοίτων, ἀλλ’ ἑτερήμερος ἦν ἑκάτερος. Τὸ δὲ σκέμμα σοφόν τε καὶ Παλαμήδειον, ἵν’ εἰ γένοιτο τὸν ἕτερον τούτων κατασχεθῆναι διὰ τὰς λαθραίας ἐπιβουλὰς τῶν παραδυναστευόντων ἐκείνων Σκυθῶν, ἅτερος ἀπο δράσειε, καὶ μὴ ἅμα καὶ ἄμφω ταῖς πάγαις τῶν βαρβάρων ἐμπεσοῦνται.

Όπως καταλαβαίνετε, η Κομνηνή δεν τους αφήνει σε χλωρό κλαρί. Χρειάζομαι μια ολόκληρη ανάρτηση για όλες τις αναφορές της Κομνηνής σε αυτούς τους «παραδυναστεύοντες δούλους». Πριν περάσω στο ψαχνό παραθέτω μία ακόμα αναφορά: οι δούλοι έστησαν ενέδρα στους Κομνηνούς όχι προς όφελος του αυτοκράτορα, αλλά γιατί επιθυμούσαν τον θρόνο μιας και, από τη φύση του το δουλικόν μισεί τους αφέντες του:

[2.4.3-4] Καίτοι τοῦ Βορίλου πολλὰ πρὸς τούτους τοὺς λόγους ἀνθυπενεγκόντος, ἰσχυρότερος καὶ οὕτως ἦν ὁ Ἀλέξιος καὶ ὅλαις ἐκράτει ψήφοις. Ὁ δὲ Γερμανὸς ἁπλούστερος ὢν οὐ πάνυ τοῦ Ἀλεξίου κατέτρεχεν. Ἐπεὶ δὲ οὐδὲ τὰ εἰσηγηθέντα ταῦτα κατὰ τοῦ δομεστίκου τὴν τοῦ βασιλέως ἐξετάραξε ψυχήν, καιροῦ λαβόμενοι ἀδείας (ἑσπέρα δὲ ἦν) τὴν κατὰ τῶν Κομνηνῶν ἐνέδραν ἐξήρτυον. Ἔστι μὲν γὰρ ἄλλως φύσει τὸ δοῦλον τοῖς δεσπόταις πολέμιον, ὅταν δὲ τῶν δεσποτῶν ἀστοχήσῃ, ἐξουσίας δραξάμενον κατὰ τῶν ὁμοδούλων ἀνύποιστον γίνεται. Τοιούτου γοῦν ἐπειράθη καὶ ἤθους καὶ φρονήματος τῶν εἰρημένων δούλων ὁ Κομνηνὸς Ἀλέξιος. Ἐντεῦθεν οἱ ἤδη ῥηθέντες οὐχ ὑπὲρ τοῦ αὐτοκράτορος κατὰ τῶν Κομνηνῶν ἐμηνίων· ἀλλ’ ἐβασιλεία μὲν ὁ Βορῖλος, ὥς τινες ἔφασαν, ὁ δέ γε Γερμανὸς κοινωνὸς ὢν αὐτῷ τοῦ σκέμματος ἐπιμελῶς σὺν αὐτῷ ἐνέδραν ἐξήρτυε.

Εδώ καταλαβαίνουμε το τέχνασμα της Κομνηνής. Οι Κομνηνοί «αναγκάστηκαν» ν΄αποστατήσουν αφενός μεν, για να γλιτώσουν την ζωή τους/τα μάτια τους αφετέρου δε, ως ευσυνείδητοι Ρωμαίοι, για ν΄αποτρέψουν το πραξικόπημα των «βαρβάρων, Σκυθών, Σθλαβογενών δούλων»!!! Για ν΄αθωώσει τον πραξικοπηματία πατέρα της στα μάτια των αναγνωστών της «εφευρίσκει τον εσωτερικό δολερό βάρβαρο» !!!

[2.4.2] Τοῦτο τοὺς Κομνηνοὺς οὐ διέλαθε. Καὶ ἐπεὶ πολλὰ γνωσιμαχήσαντες ὑπόγυον τὸν κίνδυνον ἔγνωσαν, μίαν σωτηρίας ἐλπίδα τὴν ἀποστασίαν ἐδόκουν πρὸς ταύτην κατ’ ἀνάγκην πολλὴν συνωθούμενοι. Τί γὰρ δεῖ περιμένειν τὸν ἐπενεγκόντα μύδρον τοῖς ὄμμασι καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς ἥλιον ἀποσβέσοντα;

Και φτάνουμε στην αποστασία των Κομνηνών και στην είσοδο του αποστατικού στρατού στην Κων/πολη. Η Κομνηνή μας πληροφορεί ότι ο Βορίλος οργάνωσε την υπεράσπιση της πόλης διοικώντας τους Βαράγγους και τους Χωματηνούς κατά των λαφυραγωγούντων αποστατών:

 [2.12.4] Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὁ καῖσαρ. Ὁ δέ γε Βορῖλος τὴν τούτων μεμαθηκὼς εἰσέλευσιν καὶ ὡς ὁ ὑπ’ αὐτοὺς στρατὸς ἁπανταχοῦ σκεδασθεὶς περὶ τὴν λείαν ἐνασχο λεῖται καὶ τῆς τῶν λαφύρων συλλογῆς ὅλος γεγένηται (οὖτοι δὲ μετὰ τῶν ἐξ αἵματος καὶ ἐξ ἀγχιστείας προση κόντων αὐτοῖς καὶ μετρίων ὀθνείων κατελείφθησαν), ἀντικαταστῆναι διέγνω τούτοις λίαν εὐχειρώτοις οὖσι διὰ τὸν τοῦ στρατοῦ σκεδασμόν. Τοίνυν καὶ συναγαγὼν τοὺς ἐπὶ τῶν ὤμων τὰ ξίφη κραδαίνοντας ἅπαντας, καὶ ὁπόσοι ἐκ τοῦ Χώματος ὥρμηντο, ἀπὸ τοῦ Κωνσταντινίου φόρου μέχρι καὶ τοῦ λεγομένου Μιλίου καὶ ἄνωθεν μετ’ εὐταξίας ὅτι πολλῆς στοιχηδὸν αὐτοὺς συνέταξεν. Οἱ δὲ συνησπικότες ἵσταντο πρὸς μάχην παρεσκευασμένοι καὶ ἀτρεμοῦντες τέως.

Ο «βάρβαρος δοῦλος» Βορίλος πρέπει να κάνει ακόμα μία μιαρή δουλειά, ώστε τα χέρια του Αλέξιου να παραμείνουν αμίαντα. Ανατρέποντας όλα όσα μας έχει αναφέρει μέχρι τώρα η Κομνηνή, ο Βορίλος ξηλώνει τ΄αυτοκρατορικά ρούχα του Βοτανειάτη!

[2.12.6] Ὁ δὲ Βορῖλος ἐπιστραφεὶς καὶ ἁψάμενος τῶν περὶ τὸν βραχίονα κεκολλημένων διὰ μαργάρων πέπλων παραλύει τηνικαῦτα τῆς ἐσθῆτος φάμενος μετά τινος μυκτῆρος καὶ σεσηρότος ἤθους ὡς «τοιοῦτον ἡμῖν ἐπ’ ἀληθείας προσήκει νῦν».

Έχω αναφέρει πολλές φορές τον ορισμό της εθνοτικότητας κατά τον Fredrik Bart ως “evanescent situational construct” = «εφήμερο περιστασιακό/καιροσκοπικό κατασκεύασμα».

Barth-evanescent

Η απάντηση στην ερώτηση «γιατί η Κομνηνή, ενώ εν γένει δεν χρησιμοποιεί την εθνοτική Ρωμαϊκή ταυτότητα, στην περίπτωση των «βαρβάρων παραδυναστευόντων δούλων» κάνει εξαίρεση;» είναι πως κάποιοι έπρεπε να κατηγορηθούν για το πραξικόπημα των Κομνηνών και αυτοί δεν μπορούσαν να είναι οι ίδιοι οι Κομνηνοι!

 [3.5.3] Ταῦτα εἰς νοῦν βαλλόμενος ὁ Ἀλέξιος ἠνιᾶτό τε τὴν ψυχὴν καὶ κατεσπαράττετο καὶ οὐκ εἶχεν ὅ τι τῷ πλήθει τῆς λύπης χρήσαιτο. Ἦν γὰρ ὁ ἀνὴρ παντάπασιν ὀξύτατος εἰς αἴσθησιν ἐλθεῖν τοῦ κακῶς πεπραγμένου. Καὶ ταῦτα μὲν τὰ προγεγονότα, ἐφ’ οἷς ἡ πόλις πονηρῶς ἔπραξεν, ᾔδει μὲν ὡς ἑτέρων χεῖρες καὶ γνῶμαι διενηργήκασιν, ἀλλὰ συνῄδει καὶ τοῦτό γε ἀκριβέστατα, ὅτι τὰς ὑποθέσεις καὶ τὰς ἀρχὰς τοῦ πάθους αὐτὸς δέδωκεν· αὐτῷ δὲ πάλιν τῆς ἀποστασίας αἴτιοι οἱ ἤδη ῥηθέντες δοῦλοι γεγόνασιν.

(συνέχια στο μέρος #Α5)

Advertisements

5 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

5 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής #Α4: οι αλλόγλωσσοι πολιτικοί Ρωμαίοι

  1. Υπάρχει κάποιο απόσπασμα στην Αλεξιάδα;
    «Ιλλυρομακεδονικοηπειρωτικού λαού αναφανέν υπό τό όνομα Αλβανοί η Αρβανίται» (Αννα Κομνηνη σελ. 132 )

    Υπάρχει αυτό; Το γνωρίζεις;

    • Φυσικά δεν υπάρχει τέτοιο απόσπασμα.

      Εδώ είναι η Αλεξιάδα μπορείς να ψάξεις και εσύ με τη μηχανή αναζήτησης του υπολογιστή σου (Edit>Find).

      Στην ορολογία της Κομνηνής «Ιλλυρικόν» είναι το θέμα του Δυρραχίου.
      Οι Αλβανοί ονομάζονται Αρβανίτες και κατοικούν στο Άρβανον.

      Η Μακεδονία, για την Κομνηνή, όπως και για κάθε άλλο Βυζαντινό συγγραφέα είναι το θέμα με πρωτεύουσα την Αδριανούπολη. Εκεί ζούνε οι Βυζαντινοί Μακεδόνες.

      13 = Θέμα Μακεδονίας
      6 = Θέμα Βουλγαρίας
      11 = Θέμα Θεσσαλονίκης
      5 = Θέμα Δυρραχίου

      Για να καταλάβεις, το θέμα της Θεσσαλονίκης ονομάζεται «Θεσσαλία» και η Θεσσαλονίκη η «μέγιστη των Θετταλών πόλις».

      Αντίθετα, ο Βαρδάριος (Vardar) ποταμός πηγάζει από τα όρη της «Μυσίας» (= Βουλγαρία).

  2. ioannis

    Συγχαρητήρια για άλλη μια φορά Σμερδαλέε, έχεις κάνει εκπληκτική δουλειά.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s