Εθνολογικές παρατηρήσεις στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής #Α3: αυτόχθονες και ξενικοί

Στην προηγούμενη ανάρτηση ανέφερα ότι η Άννα Κομνηνή δεν χρησιμοποιεί καθόλου (τουλάχιστον στα πρώτα 8 βιβλία)  την εθνοτική Ρωμαϊκή ταυτότητα, δηλαδή δεν νοιώθει την ανάγκη να διαχωρίσει εθνοτικά τους ελληνόφωνους από τους αλλόγλωσσους ορθόδοξους πολίτες της Ρωμαΐδας. Οι διάφορες αλλόγλωσσες εθνότητες αναφέρονται χωρίς να αντιπαραβάλλονται στους εθνοτικούς Ρωμαίους. Αυτό γίνεται γιατί το βασικό κριτήριο Ρωμαϊκότητας της Κομνηνής είναι η «αὐτοχθονία/ἐγχωριότητα», δηλαδή το να έχει γεννηθεί κάποιος Ορθόδοξος εντός των «μεσαιχμίων τῆς ἡμεδαπῆς/Ῥωμαίων ἀρχῆς».

Ας δούμε λοιπόν πως χρησιμοποιούνται οι όροι «αὐτόχθων» και «ἐγχώριος» στην Αλεξιάδα. Το σημαντικότερο χωρίο είναι η αποστασία των Κομνηνών κατά του Νικηφόρου Βοτανειάτη και η είσοδος του στρατού των Κομνηνών μέσα στην Κωνσταντινούπολη.

Σε αυτό το περιστατικό υπάρχουν δύο στρατοί και είναι και οι δύο σύμμεικτοι, δηλαδή είναι μείγματα ιθαγενών στρατιωτών και μισθοφόρων. Υπάρχουν οι αμύντορες της Κωνσταντινουπόλεως και υπάρχει και ο αποστατικός στρατός των Κομνηνών.

[2.9-10]  Ὁ δέ γε Βοτανειάτης τὴν τῶν Κομνηνῶν ἀποστασίαν ὁρῶν πολυπληθῆ τε καὶ ἐκ παντοίων συνειλεγμένην ἀνδρῶν καὶ πρὸς ταῖς πύλαις τῆς πόλεως ἐπειγομένην ἤδη ἐγγίσαι, τὸν δέ γε Μελισσηνὸν Νικηφόρον περὶ τὴν Δάμαλιν φθάσαντα οὐχ ἥττω τούτων δύναμιν ἔχοντα καὶ τῆς βασιλείας ὡσαύτως ἀντιποιούμενον, μὴ ἔχων ὅ τι καὶ δράσειε μήτε ἀντιπαλαμᾶσθαι δυνάμενος πρὸς ἄμφω τὰ μέρη, ὑπὸ τοῦ γήρως ὑπόψυχρός τε ὢν καὶ μᾶλλον περι δεής, κἂν ἐν νεότητι ἀνδρικώτατος ἦν, τοσοῦτον τότε μόνον ἀνέπνει, ὁπόσον αὐτὸν ἡ τοῦ τείχους περιβολὴ διεζώννυε, καὶ ἀπενενεύκει μᾶλλον πρὸς τὸ τῆς βασιλείας ἐκστῆναι. Ἔνθεν τοι καὶ ἔκπληξις κατεῖχε καὶ θόρυβος ἅπαντας καὶ ἁλώσιμα πάντα ἐδόκει γενήσεσθαι πάντοθεν. Ὡς δὲ δυσχερὴς ἡ τῆς πόλεως ἅλωσις τοῖς Κομνηνοῖς κατεφαίνετο (αἱ δὲ δυνάμεις ἐκ διαφόρων ξενικῶν τε καὶ ἐγχωρίων συνελέγοντο· ὅπου δὲ πληθὺς διάφορος, ἐκεῖ καὶ τὸ τῆς γνώμης διάφορον καταφαίνεται), βλέπων ὁ τὸ νέον ἐνδεδυκὼς πέδιλον Ἀλέξιος τὸ δυσάλωτον τῆς πόλεως καὶ τὸ τῶν στρατιωτῶν παλίμβολον ὑποτοπάζων εἰς ἑτέραν ἐτράπετο γνώμην, ἵνα θωπείαις τισὶ καὶ ὑποποιησάμενός τινας τῶν φυλασσόντων τὰ τείχη καὶ κλέψας αὐτῶν τὴν γνώμην οὕτως αἱρήσει τὴν πόλιν. Ταῦτα δι’ ὅλης νυκτὸς μελετήσας εἰς τὴν σκηνὴν τοῦ καίσαρος ἅμα πρωῒ παραγίνεται ἀπαγγέλλων τὰ σκοπηθέντα καὶ ἀξιῶν ἅμα συνέψεσθαί οἱ καὶ κατασκοπῆσαι τὰ τείχη καὶ τὰς ἐπάλξεις ἀναθεωρῆσαι καὶ τοὺς φυλάσσοντας (ἦσαν γὰρ ἐκ διαφόρων), καὶ διαγνῶναι ὅπως δυνατόν ἐστιν ἁλῶναι τὴν πόλιν. Ὁ δὲ βαρέως τοὐπί ταγμα ἔφερεν, ἅτε τὸ μοναχικὸν οὔπω πρῴην περιβεβλημένος ἄμφιον καὶ συνεὶς ὅτι καταγελῷτο ἂν ὑπὸ τῶν περὶ τὸ τεῖχος ἱσταμένων καὶ τὰς ἐπάλξεις, εἰ οὕτως τὸν πλησιασμὸν τῶν τειχῶν ἀνεδύετο. Ὅπερ καὶ πέπονθεν. Ὡς γὰρ βιασθεὶς τῷ Ἀλεξίῳ συνηκολούθηκεν, εὐθὺς αὐτὸν ἀπὸ τῶν τειχῶν ἑωρακότες τὸν ἀββᾶν μετά τινος προσθήκης ὑβριστικῆς διετώθαζον. Ὁ δὲ ἐπισυνάξας τὸ ἐπισκύνιον καὶ ἔνδοθεν ὑβριζόμενος παρ’ οὐδὲν ἐλογίζετο, πρὸς δὲ τὸν προκείμενον σκοπὸν ὅλον εἶχε τὸν νοῦν. Εἰώθασι γὰρ οἱ φρόνημα στάσιμον ἔχοντες ἐμμένειν ἐφ’ οἷς ἂν κρίνωσι, τῶν δ’ ἔξωθεν ἐπισυμβαινόντων καταφρονεῖν. Ἐπυνθάνετο οὖν, τίνες ἂν εἶεν οἱ ἑκασταχοῦ τοὺς πύργους φυλάσσοντες. Ὡς δὲ ἐνθαῦθα μὲν ἐφεστάναι τοὺς ἀθανάτους λεγομένους ἐμάνθανε (στράτευμα δὲ τοῦτο τῆς Ῥωμαϊκῆς δυνάμεως ἰδιαίτατον), ἐκεῖσε δὲ τοὺς ἐκ τῆς Θούλης Βαράγγους (τούτους δὴ λέγω τοὺς πελεκυφόρους βαρβάρους), ἀλλαχόσε δὲ τοὺς Νεμίτζους (ἔθνος δὲ καὶ τοῦτο βαρβαρικὸν καὶ τῇ βασιλείᾳ Ῥωμαίων δουλεῦον ἀνέκαθεν), φησὶ πρὸς τὸν Ἀλέξιον παραινῶν μήτε τοῖς Βαράγγοις ἐμβαλεῖν μήτε τοῖς ἀθανάτοις προσεμβαλεῖν. Οἱ μὲν γὰρ αὐτόχθονες ὄντες τῷ βασιλεῖ πολλὴν τὴν εἰς αὐτὸν ἐξ ἀνάγκης ἔχοντες εὔνοιαν θᾶττον ἂν τὰς ψυχὰς προδοῖεν ἢ πονηρόν τι κατ’ αὐτοῦ μελετῆσαι πεισθήσονται. Οἱ δέ γε ἐπὶ τῶν ὤμων τὰ ξίφη κραδαίνοντες πάτριον παράδοσιν καὶ οἷον παρακαταθήκην τινὰ καὶ κλῆρον τὴν εἰς τοὺς αὐτοκράτορας πίστιν καὶ τὴν τῶν σωμάτων αὐτῶν φυλακὴν ἄλλος ἐξ ἄλλου διαδεχόμενοι τὴν πρὸς αὐτὸν πίστιν ἀκράδαντον διατηροῦσι καὶ οὐδὲ ψιλὸν πάντως ἀνέξονται περὶ προδοσίας λόγον. Τῶν δέ γε Νεμίτζων ἀποπειρώμενος ἴσως οὐ πόρρω βαλεῖ σκοποῦ, ἀλλ’ εὐτυχήσει τὴν εἴσοδον ἀπὸ τοῦ ὑπ’ αὐτῶν τηρουμένου πύργου. Πείθεται τοίνυν τὸ ἐντεῦθεν Ἀλέξιος τοῖς τοῦ καίσαρος λόγοις ὥσπερ ἐκ θείας ὀμφῆς τούτους δεξάμενος. Διά τινος οὖν ἀποσταλέντος παρ’ αὐτοῦ τὸν ἡγεμόνα τῶν Νεμίτζων κάτωθεν ἐπιμελῶς ἀνεζήτει· ὁ δὲ ἄνωθεν προκύψας πολλά τε εἰπὼν καὶ ἀκούσας συντίθεται ταχὺ προδοῦναι τὴν πόλιν. Ἧκεν οὖν τὴν ἀγγελίαν ταύτην κομίζων ὁ στρατιώτης· ἀκούσαντες δὲ οἱ ἀμφὶ τὸν Ἀλέξιον τὸ παρ’ ἐλπίδας περιχαρεῖς γενόμενοι μάλα προθύμως ἐπιβαίνειν τοῖς ἵπποις ἡτοιμάζοντο.

Ἅμα δὲ τούτοις καὶ οἱ τοῦ Μελισσηνοῦ πρέσβεις σφοδρῶς ἐπέκειντο ἀπαιτοῦντες τὸν ὑπεσχημένον χρυσόβουλλον λόγον. Καὶ ὁ Μαγγάνης εὐθὺς μετεκαλεῖτο κομίσων αὐτόν· ὁ δὲ τὸν μὲν χρυσόβουλλον λόγον γεγραμμένον ἔχειν ἔλεγε, τὸ δέ γε χρησιμεῦον σκεῦος πρὸς τὰς βασιλικὰς ὑπογραφὰς σὺν τῇ γραφίδι ἀπολωλεκέναι διισχυρίζετο κρυψίνους ὣν ἀνὴρ καὶ δεινὸς τὸ μέλλον ῥᾷστα προϊδεῖν καὶ ἐκ μὲν τοῦ παρεληλυθότος θηρᾶσαί τι συνοῖσον, τὸ δέ γε ἐνεστὸς ἀκριβῶς διαγνῶναι καὶ πρὸς ὅπερ ἂν βούλοιτο εὐφυῶς μετενεγκεῖν ἐπισκιάσαι τε πράγματα, εἰ μόνον θελήσει. Ἀνεβάλλετο γὰρ τὴν τοῦ χρυ σοβούλλου γραφὴν ὁ Μαγγάνης μετεώρους τὰς ἐλπίδας διδοὺς τῷ Μελισσηνῷ. Ἐδεδίει γάρ, μὴ τοῦ χρυσοβούλλου τάχιον ἢ προσῆκε καταπεμφθέντος αὐτῷ, ὃς τὴν τοῦ καίσαρος ἀξίαν τούτῳ κατεχαρίζετο, τὸν καίσαρα μὲν ἀποπέμψοιτο, τῆς δὲ βασιλείας ὅλος ἐξέχοιτο, καθάπερ καὶ πρὸς τοὺς Κομνηνοὺς διαμεμηνυκὼς ἦν, καὶ σπου δάσειέ τι θρασύτερον. Καὶ τοῦτο ἦν ἡ τέχνη καὶ τὸ μαγγάνευμα τῷ Μαγγάνῃ περὶ τὴν ἀναβολὴν τοῦ χρυσοβούλλου λόγου τοῦ καίσαρος. Τούτων οὕτω τελου μένων καὶ τοῦ καιροῦ κατεπείγοντος τὴν πρὸς τὴν πόλιν εἴσοδον, ὑποτοπάζοντες οἱ πρέσβεις τὸ δρᾶμα σφοδρότερον ἐνέκειντο ἐξαιτούμενοι τὸν χρυσόβουλλον λόγον. Οἱ δὲ Κομνηνοί φασι πρὸς αὐτούς· «Ἐπεὶ ἐν χερσὶν ἤδη τὴν πόλιν ἔχοντες ἄπιμεν ἐφ’ ᾧ κατασχεῖν αὐτὴν Θεοῦ ἐπα ρήγοντος, ἀπελθόντες ἀπαγγείλατε ταῦτα τῷ δεσπότῃ καὶ κυρίῳ ὑμῶν, καὶ τοῦτ’ ἐπειπόντες ὡς εἴ γε κατ’ ἐλπίδας ἡμῖν ἀπαντήσει τὰ πράγματα σοῦ πρὸς ἡμᾶς παραγενομένου, πάντα κατὰ ῥοῦν ἀκολουθήσειε καὶ κατὰ τὸ ἡμῖν καὶ σοὶ βουλητόν». Ἀλλὰ ταῦτα μὲν πρὸς τοὺς πρέσβεις· τὸν μέντοι. Γεώργιον τὸν Παλαιολόγον πρὸς τὸν ἡγεμόνα τῶν Νεμίτζων Γιλπράκτον ἐξέπεμψαν ἀπόπειραν ποιήσασθαι τῆς γνώμης Γιλπράκτου. καὶ εἰ διαγνοίη προθυμούμενον δέξασθαι κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν τοὺς Κομνηνούς, τὸ δοθὲν αὐτῷ σύνθημα ποιῆσαι, ὅπερ αὐτοὶ μὲν θεασά μενοι ἐπισπεύσουσι τὴν εἰσέλευσιν, αὐτὸς δὲ εἰς τὸν πύργον ἀνελθὼν θᾶττον αὐτοῖς τὰς πύλας ὑπανοίξει. Ὁ δὲ μάλα προθύμως τὴν πρὸς τὸν Γιλπράκτον ὁδοιπορίαν ἀνεδέξατο, πρόθυμος ὢν ἀνὴρ ἐς πολεμικὰς πράξεις καὶ πόλεων ἐκπορθήσεις, καὶ τοῦτ’ αὐτὸ τειχεσιπλήτης αὐτό χρημα εἶπες ἄν, ὃ περὶ Ἄρεως Ὅμηρος. Οἱ δὲ Κομνηνοὶ ὁπλισάμενοι καὶ τὸ ὁπλιτικὸν ἅπαν ἐμπείρως πάνυ κατα στησάμενοι βραδεῖ ποδὶ στείχοντες ἰλαδὸν πρὸς τὴν πόλιν ἀπῄεσαν. Ἑσπέρας οὖν πελάσας τῷ τείχει ὁ Παλαιολόγος Γεώργιος καὶ σύνθημα ἀπὸ τοῦ Γιλπράκτου λαβὼν ἄνεισιν ἐπὶ τὸν πύργον μετὰ τῶν ἀμφ’ αὐτόν. Οἱ δέ γε ἀμφὶ τὸν Ἀλέξιον τέως μὲν βραχύ τι πρὸ τῶν τειχῶν γεγονότες χάρακά τε βάλλονται καὶ στρατοπεδεύουσι λαμπρῶς. Καὶ βραχύ τι μέρος ἐπ’ αὐτοῦ τῆς νυκτὸς αὐλισάμενοι τὸ λοιπὸν αὐτοὶ τὸ μεσαίτατον εἶχον τῆς φάλαγγος ἅμα τοῖς τῶν ἱππέων ἐπιλέκτοις καὶ τῇ κρείττονι στρατιᾷ τό τε ψιλὸν διατάξαντες βάδην τε προϊόντες κατ’ αὐτὸ τὸ περίορθρον πρὸ τῶν τειχῶν ἀθρόον καθίστανται. Καὶ πολέμου σχῆμα διατυπώσαντες ἐσιδηροφόρουν ξύμπαντες, ἵνα τοὺς ἐντὸς καταπλήξαιεν. Σύνθημα δὲ ἄνωθεν δόντος αὐτοῖς τοῦ Παλαιολόγου καὶ τὰς πύλας ἀνοίξαντος συμμίγδην εἰσῄεσαν, οὐ σὺν εὐταξίᾳ στρατιωτικῇ, ἀλλ’ ὡς ἔτυχεν ἕκαστος, ἀσπίδας καὶ τόξα καὶ δόρατα φέροντες. Ἡ δὲ ἡμέρα πέμπτη ἦν ἡ μεγάλη, καθ’ ἣν τὸ μυστικὸν πάσχα θύομεν, ἅμα καὶ ἑστιώμεθα, ἐπινεμήσεως τετάρτης ἔτους 6589 μηνὸς Ἀπριλλίου (1/4/1081). Καὶ οὕτως ἅπαν τὸ στρατόπεδον ἐκ ξενικῆς τε καὶ ἐγχωρίου δυνάμεως ἔκ τ’ αὐτοχθόνων καὶ τῶν παρακειμένων χωρῶν συνεληλυθὸς τὴν πόλιν ἐκ πολλοῦ παντοίοις εὐθηνοῦσαν εἴδεσιν ἐξ ἠπείρου τε καὶ θαλάσσης συνεχῶς ἀρδομένην γινώσκοντες ἐν βραχεῖ χρόνῳ εἰσεληλύθασι διὰ τῆς Χαρσίου πύλης ἁπανταχοῦ σκεδασθέντες περί τε τὰς λεωφόρους περί τε τὰς τριόδους καὶ ἀμφόδους μὴ οἰκιῶν, μὴ ἐκκλησιῶν, μηδὲ αὐτῶν τῶν ἱερῶν ἀδύτων τὸ παράπαν φειδόμενοι, ἀλλὰ λείαν πολλὴν ἐκεῖθεν ἐπισυνάγοντες, τοῦ μέντοι ἀποκτείνειν μόνου ἀφιστάμενοι, τὰ δ’ ἄλλα πάντα ἰταμῶς πάντη καὶ ἀναισχύντως ποιοῦντες. Τὸ δὲ δὴ χεῖρον, ὅτι οὐδὲ οἱ αὐτόχθονες τῶν τοιούτων ἀφίσταντο πράξεων, ἀλλ’ οἷον ἐκλαθόμενοι ἑαυτῶν καὶ τὰ σφῶν ἤθη ἐπὶ τὸ χεῖρον ἀμείψαντες ἀνερυθριάστως καὶ αὐτοί, ἅπερ οἱ βάρβαροι, ἔπραττον.

Λοιπόν ας τα πάρουμε με τη σειρά:

1) Η σύσταση του αποστατικού στρατού των Κομνηνών:

– Ὁ δέ γε Βοτανειάτης τὴν τῶν Κομνηνῶν ἀποστασίαν ὁρῶν πολυπληθῆ τε καὶ ἐκ παντοίων συνειλεγμένην ἀνδρῶν

– Ὡς δὲ δυσχερὴς ἡ τῆς πόλεως ἅλωσις τοῖς Κομνηνοῖς κατεφαίνετο (αἱ δὲ δυνάμεις ἐκ διαφόρων ξενικῶν τε καὶ ἐγχωρίων συνελέγοντο· ὅπου δὲ πληθὺς διάφορος, ἐκεῖ καὶ τὸ τῆς γνώμης διάφορον καταφαίνεται)

– Καὶ οὕτως ἅπαν τὸ στρατόπεδον ἐκ ξενικῆς τε καὶ ἐγχωρίου δυνάμεως ἔκ τ’ αὐτοχθόνων καὶ τῶν παρακειμένων χωρῶν συνεληλυθὸς τὴν πόλιν

-τὰ δ’ ἄλλα πάντα ἰταμῶς πάντη καὶ ἀναισχύντως ποιοῦντες. Τὸ δὲ δὴ χεῖρον, ὅτι οὐδὲ οἱ αὐτόχθονες τῶν τοιούτων ἀφίσταντο πράξεων, ἀλλ’ οἷον ἐκλαθόμενοι ἑαυτῶν καὶ τὰ σφῶν ἤθη ἐπὶ τὸ χεῖρον ἀμείψαντες ἀνερυθριάστως καὶ αὐτοί, ἅπερ οἱ βάρβαροι, ἔπραττον

Η αποστασία των Κομνηνών ήταν «πολυπληθής τε καὶ ἐκ παντοίων συνειλεγμένην ανδρών», δύο φορές χωρίζεται σε «ξενικές» και «ἐγχώριες» δυνάμεις, μια φορά διακρίνεται σε «αὐτόχθονες» και εκ «τῶν παρακειμένων χωρῶν» και, τέλος, κατά την λεηλασία της Κων/πολης μαθαίνουμε ότι οι «αὐτόχθονες» συμπεριφέρθηκαν «ἅπερ οἱ βάρβαροι».

Από τα παραπάνω προκύπτουν τα αντιπαραβαλλόμενα ζεύγη «ξενικοί» = «βάρβαροι» και «εγχώριοι» = «αὐτόχθονες».

2) Πάμε τώρα στην σύσταση του στρατού που υπερασπίζεται την Κων/πολη. Ο Αλέξιος συζητά με τον Καίσαρα Ιωάννη Δούκα για το αν είναι δυνατόν να εξαγοραστούν οι «φυλάσσοντες»:

καὶ τοὺς φυλάσσοντας (ἦσαν γὰρ ἐκ διαφόρων)

Ὡς δὲ ἐνθαῦθα μὲν ἐφεστάναι τοὺς ἀθανάτους λεγομένους ἐμάνθανε (στράτευμα δὲ τοῦτο τῆς Ῥωμαϊκῆς δυνάμεως ἰδιαίτατον),

ἐκεῖσε δὲ τοὺς ἐκ τῆς Θούλης Βαράγγους (τούτους δὴ λέγω τοὺς πελεκυφόρους βαρβάρους),

ἀλλαχόσε δὲ τοὺς Νεμίτζους (ἔθνος δὲ καὶ τοῦτο βαρβαρικὸν καὶ τῇ βασιλείᾳ Ῥωμαίων δουλεῦον ἀνέκαθεν),

φησὶ πρὸς τὸν Ἀλέξιον παραινῶν μήτε τοῖς Βαράγγοις ἐμβαλεῖν μήτε τοῖς ἀθανάτοις προσεμβαλεῖν. Οἱ μὲν γὰρ αὐτόχθονες ὄντες τῷ βασιλεῖ πολλὴν τὴν εἰς αὐτὸν ἐξ ἀνάγκης ἔχοντες εὔνοιαν θᾶττον ἂν τὰς ψυχὰς προδοῖεν ἢ πονηρόν τι κατ’ αὐτοῦ μελετῆσαι πεισθήσονται. Οἱ δέ γε ἐπὶ τῶν ὤμων τὰ ξίφη κραδαίνοντες πάτριον παράδοσιν καὶ οἷον παρακαταθήκην τινὰ καὶ κλῆρον τὴν εἰς τοὺς αὐτοκράτορας πίστιν καὶ τὴν τῶν σωμάτων αὐτῶν φυλακὴν ἄλλος ἐξ ἄλλου διαδεχόμενοι τὴν πρὸς αὐτὸν πίστιν ἀκράδαντον διατηροῦσι καὶ οὐδὲ ψιλὸν πάντως ἀνέξονται περὶ προδοσίας λόγον. Τῶν δέ γε Νεμίτζων ἀποπειρώμενος ἴσως οὐ πόρρω βαλεῖ σκοποῦ, ἀλλ’ εὐτυχήσει τὴν εἴσοδον ἀπὸ τοῦ ὑπ’ αὐτῶν τηρουμένου πύργου.

Δηλαδή και οι φυλάσσοντες την Κων/πολη ήταν «ἐκ διαφόρων»: υπήρχαν οι λεγόμενοι Αθάνατοι = στράτευμα δὲ τοῦτο τῆς Ῥωμαϊκῆς δυνάμεως ἰδιαίτατον (επίλεκτη Ρωμαϊκή δύναμη), οι «έκ Θούλης Βάραγγοι» = «πελεκυφόροι Βάρβαροι, ἐπὶ τῶν ὤμων τὰ ξίφη κραδαίνοντες» και οι «Νεμίτζοι» = ἔθνος δὲ καὶ τοῦτο βαρβαρικὸν καὶ τῇ βασιλείᾳ Ῥωμαίων δουλεῦον ἀνέκαθεν.

Ο Καίσαρας είπε στον Αλέξιο πως οι δύο πρώτοι αποκλείεται να εξαγοραστούν: οι μεν Αθάνατοι διότι είναι «αὐτόχθονες» (Οἱ μὲν γὰρ αὐτόχθονες ὄντες) και θα προτιμήσουν να πεθάνουν από το να προδώσουν τον Βασιλέα, οι δε Βάραγγοι διότι έχουν την «πάτριο παράδοση» να είναι πιστοί στον βασιλέα και να τον προστατεύουν. Οι μόνοι εξαγοράσιμοι ήταν οι «Νεμίτζοι», οι οποίοι όντως εξαγοράστηκαν και άνοιξαν την πύλη που φρουρούσαν στους αποστάτες.

Άρα τα προηγούμενα αντιπαραβαλλόμενα ζέυγη εμπλουτίζονται σε: «αυτόχθονες» = «ἐγχώριοι» = «Ῥωμαϊκή δύναμη» και «ξενικοί» = «βάρβαροι».

Οι αυτόχθονες Αθάνατοι = στράτευμα δὲ τοῦτο τῆς Ῥωμαϊκῆς δυνάμεως ἰδιαίτατον είναι οι ιδανικότεροι Ρωμαίοι, αυτοί που προτιμούν να πεθάνουν από το να προδώσουν τον βασιλέα των Ρωμαίων.

Σε άλλα σημεία τονίζει συνεχώς την «αλλοδαπότητα» της Γεωργιανής αυτοκράτειρας Μαρίας της «Αλανίας» λέγοντας ότι ποτέ της δεν ένιωσε την Κων/πολη σαν σπίτι της, αλλά πίστευε ότι «ἐπ΄ἀλλοτρίας εἶναι»:

[2.2.2] Τῶν δὲ προσελθόντων τῇ βασιλίδι ὁ Ἰσαάκιός φησι πρὸς αὐτήν «οὐχ ὡς χθὲς καὶ πρότριτα ὁρῶμέν σε, δέσποινα, ἔχουσαν, ἀλλ’ ὡς ὑπὸ λογισμῶν ἀνεκφόρων δακνομένην καὶ σκεπτομένην, ὡς μὴ θαρρεῖν ἔχουσαν, πρὸς ὃν ἂν ἐκκαλύψειας τὸ ἀπόρρητον». Ἡ δὲ τέως μὲν ἐκφαίνειν οὐκ ἤθελε, βύθιον δέ τι στενά ξασα «οὐ χρή» φησι «τοὺς ἀλλοτρίαν οἰκοῦντας ἐπε ρωτᾶν· αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἐς λύπην αὐτοῖς ἀξιόχρεων.

[3.1.2] Ἡ μέντοι βασιλὶς Μαρία σύναμα τῷ υἱῷ Κωνσταντίνῳ, ὃν ἐκ τοῦ προβεβασιλευκότος Μιχαὴλ ἔσχε τοῦ Δούκα, ἔτι τοῖς βασιλείοις προσέμενε δεδοικυῖα περὶ ξανθῷ Μενελάῳ κατὰ τὴν ποίησιν, πρόφασιν ἀδιάβλητον τῆς καρτερίας τὴν συγγένειαν ἔχουσα, κἄν τινες ὑπὸ φθόνου παρακεκινημένοι ἄλλα τινὰ περὶ αὐτῆς ὑπετόπαζον. Προεφθάκει γὰρ τὸν μὲν γαμβρόν, τὸν δὲ θετὸν υἱὸν εἰσποιήσασθαι. Ταῦτα δὲ ἀνέπεισεν αὐτὴν οἰκονομῆσαι οὐκ αἰτία τις κατὰ τοὺς πολλοὺς ἐπίψογος οὐδὲ τὸ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων ἐπαγωγὸν καὶ εὐπρόσιτον, ἀλλὰ τὸ ἐπ’ ἀλλοτρίας εἶναι, μὴ συγγενῆ, μὴ συνήθη, μηδένα τὸ παράπαν ὁμόχθονα κεκτημένην.

[3.2.3]  Ἔφθασε γὰρ ἀντιλαβέσθαι ταύτης, ὁπηνίκα ὁ βασιλεὺς Μιχαὴλ ὁ Δούκας τῆς βασιλείας ἐξέστη, καὶ τῷ μετ’ αὐτὸν βεβασιλευκότι Νικηφόρῳ τῷ Βοτανειάτῃ συμ βουλεύσασθαι συναφθῆναι ταύτῃ πρὸς γάμου κοινωνίαν, ὅτι ἐξ ἀλλοδαπῆς ἐστι καὶ συγγενῶν ὄχλος οὐ προσῆν αὐτῇ, δι’ ὧν ὁ βασιλεὺς ὀχλοῖτο, περί τε τοῦ γένους καὶ τῆς τοῦ σώματος ὥρας ἀπαγγέλλων πολλὰ καὶ πολλάκις ἐπαινῶν αὐτήν.

Η Γεωργιανή («Αλανή») αυτοκράτειρα Μαρία λοιπόν βρισκόταν «ἐπ΄ἀλλοτρίας» όσο ζούσε στην Κων/πολη, επειδή καταγόταν «ἐξ ἀλλοδαπῆς» και δεν είχε ούτε συγγενείς, ούτε «συνήθεις» (οικείους), ούτε ὁμόχθονες. Θυμίζω ότι η φράση «ἐξ ἀλλοδαπῆς» πρέπει να αντιπαραβληθεί με την φράση «ἡμεδαπή γῆ»:

[3.8.6]  [3.8.6] Ἐπεὶ γὰρ ἃς πάλαι εἶχον οἱ τῶν Δακῶν ἀρχηγέται μετὰ τῶν Ῥωμαίων σπονδὰς τηρεῖν εἰσέτι οὐκ ἤθελον, ἀλλὰ παρασπονδήσαντες διέλυσαν, τούτου δὲ δήλου τοῖς Σαυρομάταις γεγονότος, οἳ πρὸς τῶν πάλαι Μυσοὶ προσηγορεύοντο, οὐδὲ αὐτοὶ τοῖς ἰδίοις ὁρίοις ἐμμένοντες ἤθελον ἡσυχάζειν, νεμόμενοι πρότερον ὁπόσα ὁ Ἴστρος πρὸς τὴν τῶν Ῥωμαίων διορίζει ἡγεμονίαν, ἀλλ’ ἀθρόον ἀπαναστάντες πρὸς τὴν ἡμεδαπὴν γῆν μετῳκίσθησαν. Αἰτία δὲ τῆς τούτων μετοικήσεως ἡ τῶν Γετῶν κατ’ αὐτῶν ἄσπονδος ἔχθρα ὁμορούντων μὲν ἐκείνοις, τούτους δὲ λῃστευόντων.

Σε αυτό το χωρίο μαθαίνουμε ότι ο Ίστρος είναι το σύνορο της Ῥωμαϊκής ἡγεμονίας = ἡμεδαπής γῆς. Σε άλλο χωρίο που έχω επίσης παραθέσει στην πρώτη ανάρτηση, υπάρχουν σαφή «μεσαίχμια» (= σύνορα) που χωρίζουν την Δαλματία από την «ἡμεδαπή γῆ» = Ῥωμαίων ἀρχή.

[8.7.2-5]  Λογοποιουμένην δὲ Κομάνων ἔφοδον μανθάνων ὁ αὐτοκράτωρ, ἐκεῖθεν δὲ καὶ τὸν Βοδῖνον καὶ αὐτοὺς Δαλμάτας παρασπονδῆσαί τε καὶ κατὰ τῆς ἡμεδαπῆς χωρῆσαι βουλομένους, ἐμερίζετο τοῖς λογισμοῖς πρὸς ὁπότερον ἂν ἀπονεύσειε τῶν ἐχθρῶν. Δέον οὖν αὐτῷ ἐδόκει κατὰ τῶν Δαλματῶν πρώτως ἐξοπλίσασθαι καὶ προκαταλαβεῖν τὰ ἀναμεταξὺ τῆς ἡμεδαπῆς καὶ αὐτῶν διακείμενα τέμπη καὶ ὡς ἐνὸν ἀσφαλίσασθαι. […] Ἡ μὲν βασιλεία μου βαρβαρικὴν διὰ τῶν κλεισουρῶν ἔλευσιν κατ’ αὐτῆς μεμαθηκυῖα ἐξεληλύθει τῆς Κωνσταντίνου ἐφ’ ᾧ τὰ μεσαίχμια τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς ἀσφαλίσασθαι. […] ἡ δέ γε πρὸς τοὺς λογάδας τῶν ἐποίκων Δυρραχίου τοιαῦθ’ ὑπηγόρευεν· «Ἐπεὶ καθ’ ἡμῶν μελετᾶν τὸν Βολκάνον αὖθις μεμαθηκότες τῆς Βυζαντίδος ἐξεληλύθειμεν κατασφαλισόμενοί τε τὰ ἐν μεσαιχμίῳ τῆς τε ἡμεδαπῆς καὶ τῶν Δαλματῶν διακείμενα τέμπη,

Άρα η πολιτική Ρωμαϊκή ταυτότητα που χρησιμοποιεί η Άννα Κομνηνή βασίζεται σε ένα θεμελιώδες σύνορο («μεσαίχμιο»): Αυτό που χωρίζει την «ἡμεδαπήν» από τις «ἀλλοδαπές». Όποιος έχει γεννηθεί εντός της ημεδαπής είναι ἐγχώριος = αὐτόχθων = Ῥωμαῖος, ενώ όποιος έχει γεννηθεί εκτός είναι «ἐξ ἀλλοδαπῆς» = «ξενικός» = «βάρβαρος». Αυτή η θεμελιώδης διάκριση του κόσμου που κάνει η Κομνηνή φαίνεται και σε ένα άλλο σημείο. Στην προηγούμενη ανάρτηση παρέθεσα ένα χωρίο της Αλεξιάδας στο οποίο ο πόλεμος του Ρομπέρτου κατά των Ρωμαίων χαρακτηρίζεται «ἄδικος» επειδή ο τελευταίος ήταν Χριστιανός που επιτέθηκε κατά Χριστιανών. Όταν η Κομνηνή πρωτοαναφέρει τον Νορμανδό Ρομπέρτο ξεκαθαρίζει αμέσως ότι πρόκειται για «ἔξωθεν/ἐπείσακτο τύραννο» τον οποίον η «Νορμανία μὲν ἤνεγκε» (~ «γέννησε» η Νορμανδία):

[1.10.1]οὕτω δῆτα καὶ ἡ τῶν Ῥωμαίων κακότης κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ νῦν μὲν ἀνεβλάστησε θανατώδεις κῆρας τοὺς προειρημένους ἄνδρας ἐκείνους, λέγω δὴ Οὐρσελίους καὶ Βασιλακίους καὶ ὅσοι τὸ τυραννικὸν συνεπλήρουν πλῆθος, νῦν δὲ ἔξωθέν τινας καὶ ἐπεισάκτους τυράννους τὰ τῆς τύχης ταύτῃ ἐπεισηγάγετο ἀπρόσμαχόν τι κακὸν καὶ ἀνίατον νόσημα, καθά γε καὶ τὸν ἐπὶ τυραννικῇ γνώμῃ διαβόητον Ῥομπέρτον ἐκεῖνον τὸν ἀλαζόνα, ὃν Νορμανία μὲν ἤνεγκε, φαυλότης δὲ παντοδαπὴ καὶ ἐθρέψατο καὶ ἐμαίευσεν.

[1.12.8] Αὐτὸς μέν, ὥς φασιν, ὁ Ῥομπέρτος ῥᾳδιουργότατος ὢν καὶ τὴν κατὰ Ῥωμαίων ὠδίνων μάχην καὶ πρὸ πολλοῦ πρὸς τὸν πόλεμον παρασκευαζόμενος ἐκωλύετο μὲν ὡς ἀδίκων πολέμων ἄρχων καὶ κατὰ Χριστιανῶν εὐτρεπιζόμενος παρά τινων τῶν περὶ αὐτὸν ἐνδοξοτάτων ἀνδρῶν καὶ αὐτῆς τῆς γυναικὸς αὐτοῦ Γαΐτης, καὶ ἀνεκόπτετο πολλάκις ἐπιχειρήσας τῆς τοιαύτης ὁρμῆς.

Η τελευταία εξίσωση κατὰ Ῥωμαίων = κατὰ [ὀρθοδόξων] Χριστιανῶν απλώς μας θυμίζει το άλλο συστατικό της πολιτικής Ρωμαϊκής ταυτότητας, δηλαδή την ορθόδοξη χριστιανική πίστη.

Άρα Ρωμαίος είναι ο κάθε Χριστιανός «ὅν Ῥωμανίαν ἥνεγκε» = «τον οποίο γέννησε η Ρωμανία». Αλήθεια τι ισχύει για εκείνους τους απογόνους των παλαιών Ρωμαίων που πλέον ΔΕΝ ζουν εντός της ημεδαπής; Η απάντηση της Κομνηνής είναι κατηγορηματική και θυμίζει αυτή του Χωνιάτη. Οι απόγονοι των Ρωμαίων που γεννήθηκαν εκτός της Ῥωμαίων ἀρχῆς ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΡΩΜΑΙΟΙ, αλλά απλοί Χριστιανοί !!! Το καλύτερο παράδειγμα είναι οι απόγονοι των Ρωμαίων της μικράς Ασίας που πλέον ζουν υπό τουρκικό ζυγό. Η Κομνηνή δεν τους ονομάζει Ρωμαίους, αλλά Χριστιανούς και μάλιστα «μεμιασμένους» επειδή ήρθαν σε συναναστροφή με άπιστους και βάρβαρους αφέντες!

[5.2.2] Ἀλλὰ πρὸς τὴν ἐπικειμένην χρείαν μηδαμῶς ἐξαρκούντων, τῶν μὲν χάριτας αἰτούντων ὡς συναγωνισαμένων δῆθεν, τῶν δέ, ὁπόσον μισθοφορικόν, δαψιλέστερον τὸν μισθὸν ἐξαιτουμένων, ἐνέκειτο αὖθις καὶ ἕτερα ἀνακαλούμενος διὰ τὸ ἀπεγνωκέναι τὴν Ῥωμαίων εὔνοιαν. Οἱ δὲ ἐν ἀμηχανίᾳ γεγονότες καὶ πολλοὺς λογισμοὺς ἀνελίξαντες ἰδίᾳ τε καὶ κοινῇ, ἐπεὶ καὶ τὸν Ῥομπέρτον αὖθις ὁπλιζόμενον μεμα θήκεσαν, μὴ ἔχοντες ὅ τι καὶ δράσαιεν εἰς τοὺς πάλαι κειμένους νόμους καὶ τοὺς κανόνας περὶ τῆς τῶν ἱερῶν ἐκποιήσεως ἀπέβλεψαν. Καὶ μετὰ τῶν ἄλλων εὑρηκότες ὅτιπερ ἐπ’ ἀναρρύσει αἰχμαλώτων τὰ τῶν ἁγίων τοῦ Θεοῦ ἐκκλησιῶν ἱερὰ ἔξεστιν ἐκποιεῖσθαι (ἑώρων δὲ ὅτι καὶ τῶν Χριστιανῶν ὅσοι περὶ τὴν Ἀσίαν ὑπὸ τὴν βαρβαρικὴν ἐτέλουν χεῖρα καὶ ὁπόσοι τὴν σφαγὴν ἐξέφυγον ἐμιαίνοντο διὰ τὴν μετὰ τῶν ἀπίστων συναναστροφήν), ὀλίγ’ ἄττα τῶν πάλαι ἠργηκότων ἱερῶν καὶ καταλελυμένων ὡς εἰς μηδεμίαν χρείαν συντελοῦντα, ἀλλ’ ἀφορμὴν μόνον ἱεροσυλίας καὶ ἀσεβείας ἅμα τοῖς πολλοῖς παρεχόμενα ὡς ὕλην χαράγματος εἰς μισθὸν τοῖς στρατιώταις καὶ συμμάχοις τὰ τοιαῦτα χρηματίσαι ἐσκέψαντο.

Την ίδια θέση παίρνει και ο Νικήτας Χωνιάτης αργότερα όταν μιλάει για τους Χριστιανούς της λίμνης Πουσγούσης (Beyşehir) που τα είχαν βρει με τους Ικονιάτες Τούρκους αφέντες τους και μάλιστα πολέμησαν μαζί τους εναντίον του Ρωμαϊκού στρατεύματος υπό την ηγεσία του Ιωάννη Κομνηνού που προσπάθησε να τους ελευθερώσει. Όπως γράφει η Gill Page στις παρακάτω σελίδες που θα παραθέσω, η θέση του Χωνιάτη για τους απογόνους «βέρων» Ρωμαίων που είχαν απαρνηθεί τον πολιτικό έλεγχο της Κων/πόλεως είναι η απορωμαιωποίηση: δεν ήταν πια «Ρωμαίοι», αλλά μόνο «Χριστιανοί»! Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία δεδομένου ότι ο Χωνιάτης, αντίθετα με την Κομνηνή, κάνει εκτενώς χρήση της εθνοτικής Ρωμαϊκής ταυτότητας (οι ελληνόφωνοι/εθνοτικοί Ρωμαίοι αντιπαραβάλλονται συχνά στα ετερόγλωττα/«μιξοβάρβαρα» γένη της αυτοκρατορίας). Αλλά, όπως γράφει η Gill Page, ακόμα και οι εθνοτικοί Ρωμαίοι, όταν απαρνούνται την πολιτική ρωμαϊκή ταυτότητα των προγόνων τους, απορωμαιοποιούνται τελειώς στα μάτια του Χωνιάτη και γίνονται απλά Χριστιανοί.

Pousgouse

Το τελευταίο χωρίο της Κομνηνής που παρέθεσα παραπάνω περί «τῶν Χριστιανῶν ὅσοι περὶ τὴν Ἀσίαν ὑπὸ τὴν βαρβαρικὴν ἐτέλουν χεῖρα καὶ ὁπόσοι τὴν σφαγὴν ἐξέφυγον ἐμιαίνοντο διὰ τὴν μετὰ τῶν ἀπίστων συναναστροφήν» μας βοηθάει να κατανοήσουμε την απορωμαιοποίηση των Χωματηνών. Οι Χωματηνοί ήταν στρατιώτες που κατάγονταν από το Χώμα της Μικράς Ασίας, πόλη που αν και δεν είχε ακόμα πέσει στους Τούρκους, ωστόσο βρισκόταν εκτός του πολιτικού ελέγχου της Κωνσταντινουπόλεως. Με άλλα λόγια, για να χρησιμοποιήσω την ορολογία της Κομνηνής, οι Χωματηνοί αν και εθνοτικά Ρωμαίοι ήταν «ἐξ ἀλλοδαπῆς» και όχι «αὐτόχθονες/ἐγχώριοι ἐκ τῆς ἡμεδαπῆς». Φυσικά, το γεγονός ότι είχαν εγκαταλείψει την περιοχή τους και εγκαταστάθηκαν εντός των «μεσαιχμίων τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς», δείχνει ότι δεν είχαν απαρνηθεί τον πολιτικό έλεγχο της Κων/πόλεως όπως οι Πουσγουσιώτες Χριστιανοί του Χωνιάτη. Αυτό όμως δεν αρκεί και η Κομνηνή τους αντιπαραβάλλει στα Ρωμαϊκά στρατεύματα ως «αλλοδαπούς»:

Όταν ο Αλέξιος έγινε αυτοκράτορας βρέθηκε σε αμηχανία, γιατί δεν είχε στρατό για την αντιμετώπιση των εξωτερικών απειλών. Σε κάποια φάση είχε μόνο 300 ανάλκιδες και απειροπόλεμους Χωματηνούς (ἐκ τοῦ Χώματος) και τους ευαρίθμητους (~ μετρημένους στα δάχτυλα/ολιγάριθμους) «ξενικούς» Βαράγγους και δεν είχε χρήματα στο βασιλικό ταμείο για να φέρει συμμάχους (=μισθοφόρους) «ἐξ ἀλλοδαπῶν» χωρών:

[3.9.1] ἐν ἀμηχανίᾳ ὁ γενναῖος ἐκεῖνος μεῖραξ γενόμενος καὶ μὴ ἔχων ὁποτέρωσε νεύσειεν, ἑκάστου τῶν πολεμίων πρὸς ἑαυτὸν τὴν μάχην οἷον προαρπάζοντος, ἠνιᾶτο καὶ ἤσχαλλε μήτε στρατιὰν ἀξιόμαχον τῆς τῶν Ῥωμαίων βασιλείας ἐχούσης (οὐ πλείους γὰρ τῶν τριακοσίων στρατιωτῶν ἦσαν καὶ τούτων ἐκ τοῦ Χώματος, ἀναλκίδων πάντη καὶ ἀπειροπολέμων, καὶ ξενικῶν τινων εὐαριθμήτων βαρβάρων τῶν ἐπὶ τοῦ δεξιοῦ εἰωθότων κραδαίνειν ὤμου τὸ ξίφος) μήτε σωρῶν χρημάτων τοῖς περὶ τὰ βασίλεια ταμιείοις ἐναποκειμένων, δι’ ὧν ξυμμαχίας τινὰς ἐξ ἀλλοδαπῶν μετακαλέσοιτο.

Στο παραπάνω χωρίο η Κομνηνή αντιπαραβάλλει τους Χωματηνούς στους «ξενικούς» βαρβάρους που «ἐπὶ τοῦ δεξιοῦ εἰωθότων κραδαίνειν ὤμου τὸ ξίφος» (= Βάραγγοι, που αλλού τους ονομάζει «πελεκυφόρους βάρβαρους») και στους «ἐξ ἀλλοδαπῶν ξυμμάχους» που ο Αλέξιος δεν μπορεί να προσλάβει. Μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε το γιατί: οι Χωματηνοί είναι απόγονοι «βέρων» (εθνοτικών και πολιτικών) Ρωμαίων και είχαν έρθει μόνοι τους στην Κωνσταντινούπολη, για να γλιτώσουν από τους Τούρκους. Ωστόσο, λίγο παρακάτω, οι Χωματηνοί αντιπαραβάλλονται στους Ρωμαίους στρατιώτες που πλέον διέθετε ο Αλέξιος:

[3.11.2] Ταῦτα ὁρῶν ὁ βασιλεύς, πολλοῖς κυμαινόμενος λογισμοῖς καὶ πολλὰς λαμ βάνων μεταβολὰς καὶ τροπὰς τοῦ κρατήσαντος γίνεται λογισμοῦ καί, ὡς ἐνόν, ἔργου εἴχετο. Ἀφ’ ὧν οὖν ἐξ ὑπογύου συνειλοχὼς ἦν Ῥωμαίων ἀνδρῶν καί τινων τῶν ἀπὸ τοῦ Χώματος ὡρμημένων δεκάρχας προχειρισάμενος καὶ ἐν ἀκατίοις ἐνθέμενος τοὺς μὲν ψιλοὺς τόξα καὶ ἀσπίδα φέροντας μόνον, τοὺς δὲ καὶ ἄλλως θωρήξασθαι εἰδότας κόρυσί τε καὶ ἀσπίσι καὶ δόρυσι, νυξὶ περὶ τὰς ἀκτὰς καὶ τοὺς αἰγιαλοὺς ἐρχομένους λάθρᾳ ἐξάλλεσθαί τε καὶ τοῖς ἀθέοις εἰσπίπτειν ἐκέλευεν, εἴ γε κατανοοῖεν μὴ πολλα πλοῦς τῆς αὐτῶν ποσότητος ἐκείνους εἶναι, καὶ εὐθὺς παλινοστεῖν ἕκαστος ὅθεν ἐξῄει.

Ο Αλέξιος διόρισε δεκάρχες στους Ρωμαίους άνδρες και σε εκείνους που κατάγονται από το Χώμα! Εδώ οι Χωματηνοί δεν θεωρούνται Ρωμαίοι, προφανώς επειδή ΔΕΝ έχουν γεννηθεί εντός της «ἡμεδαπῆς/Ῥωμαίων ἀρχῆς. Δηλαδή δεν είναι «αὐτόχθονες/ἐγχώριοι».

Ο συνδυασμός των δύο χωρίων μας επιτρέπει ν΄αναγνωρίσουμε μια κλίμακα Ρωμαϊκότητας που διέπει την ιδεολογία της Κομνηνής: οι ιδανικοί Ρωμαίοι είναι οι «αὐτόχθονες/ἐγχώριοι» Ορθόδοξοι Χριστιανοί, δηλαδή οι Ορθόδοξοι που έχουν γεννηθεί εντός των εκάστοτε «μεσαιχμίων τῆς ἡμεδαπῆς/Ῥωμαίων ἀρχῆς». Οι Βάραγγοι είναι πιστοί λόγω «πατρίου παραδόσεως» στον βασιλέα των Ρωμαίων, αλλά είναι «ξενικοί βάρβαροι» και όχι Ρωμαίοι, διότι είναι «ἑτερόφυλοι ἐξ ἀλλοδαπῆς». Ανάμεσα σε αυτές τις δύο ακραίες θέσεις βρίσκονται, από την μια, οι Χωματηνοί επειδή είναι «ὁμόφυλοι ἐξ ἀλλοδαπῆς» και, από την άλλη, οι Μανιχαίοι που αν και «αὐτόχθονες ἐκ τῆς ἡμεδαπῆς» (κατοικούν εδώ και αιώνες γύρω από τα μέρη της Φιλιππουπόλεως), θεωρούνται διακριτό γένος από την Κομνηνή επειδή δεν είναι ορθόδοξοι, αλλά αιρετικοί Χριστιανοί και επειδή κατά καιρούς αποστατούν κατά της Κωνσταντινουπόλεως, δηλαδή απαρνούνται την πολιτική τους Ρωμαϊκή ταυτότητα. Η Κομνηνή μιλάει για το «μαχιμώτατον γένος τῶν Μανιχαίων» με την ίδια ευκολία που μιλάει για το «ἐρασιχρήματον γένος τῶν Λατίνων» που κατοικούν στο Δυρράχιο (Βενετοί και Αμαλφηνοί έμποροι). Τόσο οι Μανιχαίοι όσο και οι Λατίνοι έμποροι του Δυρραχίου κατοικούν εντός «τῆς ἡμεδαπῆς/Ῥωμαίων ἀρχῆς» και είναι χριστιανοί, αλλά δεν είναι Ορθόδοξοι Χριστιανοί: οι μεν είναι αιρετικοί Παυλικιανοί οι δε είναι καθολικοί. Και οι δύο είναι έτοιμοι να συμμαχήσουν με «βαρβάρους ἐξ ἀλλοδαπῆς» κατά των Ρωμαίων: οι μεν Μανιχαίοι με τους «Σκύθες» Πατζινάκους οι δε Λατίνοι του Δυρραχίου με τους «Κελτούς/Λατίνους» Νορμανδούς.

[6.14.2]  Ὁ δὲ Τραυλὸς ἐκεῖνος Μανιχαῖος μετὰ τῶν συνεφεπομένων αὐτῷ καὶ οἱ τὸ κατὰ τὴν ἀκρολοφίαν τῆς Βελιατόβης πολίχνιον κατασχόντες ὁμόφρονες, περὶ ὧν ὁ λόγος φθάσας πλατύτερον ἐδίδαξε, τὰ κατὰ τοὺς Σκύθας μεμαθηκότες ὃ πάλαι ὤδινον εἰς φῶς ἐξήγαγον καὶ κατασχόντες τὰς τραχείας ὁδοὺς καὶ στενωποὺς μετεκαλοῦντο τοὺς Σκύθας, κἀντεῦθεν τὴν ἅπασαν Ῥωμαίων ἐλῄζοντο χώραν. Γένος γὰρ οἱ Μανιχαῖοι φύσει μαχιμώτατον καὶ αἵμασιν ἀνθρώπων λαφύσσειν καθαπερεὶ κύνες ἀεὶ ἱμειρόμενον.

Ο Μανιχαίος Τραυλός και οι «ὁμόφρονές» του συμμάχησαν με τους Σκύθες και «τὴν ἅπασαν Ῥωμαίων ἐλῄζοντο χώραν», επειδή «γένος οἱ Μανιχαίοι φύσει μαχιμώτατον» που πάντοτε επιθυμεί να λαφύσσει (= τραφεί καταβροχθίζοντας σαν σαρκοφάγο θηρίο) με το αίμα των ανθρώπων.

[5.1.1] Οἱ δ’ ἐντὸς Δυρραχίου, καθάπερ ὁ λόγος ἐδήλωσεν, ἐπεὶ οἱ πλείους ἀπὸ Μέλφης καὶ Βενετίας ἧσαν ἄποικοι,

[6.6.4] Ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν τῇ πόλει παρατυχόντας Βενετίκους παρασκευάζει διὰ γραμμάτων ξυμβουλεῦσαι τοῖς τε Ἀμαλφηνοῖς καὶ Βενετίκοις καὶ ὅσοι ἄποικοι εἰς Ἐπίδαμνον ἔτυχον, ὑπεῖξαι τῷ αὐτοῦ θελήματι καὶ παραδοῦναί οἱ τὸ Δυρράχιον. Ἀλλὰ καὶ αὐτός, δι’ ὑποσχέσεων καὶ δωρεῶν, οὐκ ἐνεδίδου ὅλως ὥστε τὴν πόλιν Δυρραχίου παραδοῦναι αὐτῷ. Καταπειθεῖς οὖν γεγονότες (τοιοῦτον γὰρ τὸ Λατίνων ἅπαν γένος ἐρασιχρήματόν τε καὶ ὀβολοῦ ἑνὸς πιπράσκειν εἰωθὸς καὶ αὐτὰ δὴ τὰ φίλτατα)

Οι περισσότεροι κάτοικοι του Δυρραχίου ήταν Αμαλφηνοί και Βενετοί έμποροι και ο Αλέξιος ανέκτησε το Δυρράχιο προσφέροντάς τους υποσχέσεις και δωρεές επειδή «τὸ Λατίνων ἅπαν γένος ἐρασιχρήματόν» και μαθημένο να ξεπουλά για έναν οβολό ακόμη και αυτά που αγαπάει περισσότερο.

Κλείνω και αυτή την ανάρτηση ανακεφαλαιώνοντας το βασικό μου συμπέρασμα για την Ρωμαϊκή ταυτότητα που χρησιμοποιεί η Κομνηνή. Ο ιδανικός Ρωμαίος της Κομνηνής είναι ο «αὐτόχθων/ἐγχώριος» και Ορθόδοξος Χριστιανός που γεννήθηκε εντός των εκάστοτε «μεσαιχμίων τῆς ἡμεδαπῆς/Ῥωμαίων ἀρχῆς» και που είναι πιστός υπήκοος του Βασιλέα των Ρωμαίων. Οι πληθυσμοί που δεν ικανοποιούν και τις τρεις αυτές συνθήκες κατατάσσονται κατά σειρά μειωμένης Ρωμαϊκότητας σε ένα φάσμα που περιλαμβάνει τους Χωματηνούς («ὁμόφυλοι ἐξ ἀλλοδαπῆς» και πιστοί υπήκοοι), τους Μανιχαίους (αιρετικοί εγχώριοι που άλλοτε είναι πιστοί υπήκοοι και άλλοτε αποστατούν), τους Βαράγγους (αιρετικοί/μη ορθόδοξοι «ξενικοί βάρβαροι» που όμως έχουν την πάτριο παράδοση να είναι πιστοί στον Βασιλέα των Ρωμαίων) και, τέλος, οι Λατίνοι έμποροι του Δυρραχίου (αιρετικοί/καθολικοί «ἑτερόφυλοι ἐξ αλλοδαπῆς» με ρευστή νομιμοφροσύνη που μπορεί όμως να «εξαγοραστεί»).

Το θέμα της επόμενης ανάρτησης θα είναι πως βλέπει η Άννα Κομνηνή τους αλλόγλωσσους «αὐτόχθονες/ἐγχωρίους» πολιτικούς Ρωμαίους.

Advertisements

10 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

10 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής #Α3: αυτόχθονες και ξενικοί

  1. Ψέκκας

    αυτος http://en.wikipedia.org/wiki/Matthew_Nimetz με τους Νεμίτζους έχει καμια σχέση;

    • Σίγουρα. Το πλησιέστερο στο όνομα του είναι η ουκρανική εκδοχή (німець) του πρωτο-σλαβικού *Němьcь = Γερμανός

      Λ.χ. ο Μπαρμπα-Γκάνιος ο Βαλκάνιος (Baj Ganjo Balkanski) λέει από την Βιέννη:

      [28:30] “Guten Morgen, Guten Morgen” ολή την ώρα … Nemcite = «οι Γερμανοί» και παρακάτω πετάει ένα “ein zwei” και πρέπει να λέει «τίποτε δεν ξέρουν αυτοί οι Γερμανοί». Χορό ξέρουν; Δεν ξέρουν. Εγώ από τόσος δα τον ξέρω τον χορό (horoto).

  2. Χρήστος

    Διάβασα και τα 3 κείμενα. Πολύ χρήσιμα κι ήρθαν πάνω στην ώρα που διαβάζω την ιστορία του βυζαντινού κράτους του Ostrogorsky. Παρατηρώ λοιπόν ότι οι βυζαντινοί κρατάνε την ίδια εθνολογική ορολογία από την αρχαιότητα (Πέρσες, Σκύθες, Σαρμάτεςμ Μυσοί κλπ) για να την αποδώσουν όμως σε νέους λαούς που εισήλθαν στα εδάφη αυτά.

    Θέλω να βάλω το θέμα με τους Σκύθες, που στην αρχαιότητα απέδιδαν όλη την περιοχή από ΒΔ της Μαύρης θάλασσας, βόρεια της Μαύρης θάλασσας , μέχρι τα Αλτάϊ αλλά και νότια προς την Περσία (σε πολλούς χάρτες έχω δει όλο αυτό το γράφουν Σκυθία). Από αρχαιολογικής πλευράς λοιπόν, σε τι λαούς αποδίδονται? Γιατί ναι μεν η σκυθική γλώσσα είναι στην ιρανική οικογένεια, αλλά αρχαιολογικά ευρήματα είναι τούρκικων λαών (γλωσσόφωνων καλύτερα) κι όχι ιρανικών (το ξεκινάω από την προϊστορία). Θέλω να πω ότι με τον όρο Σκύθες, ήδη από την αρχαιότητα, καλυπτόταν ένα μείγμα ιρανικών και τουρκικών φυλών κι όχι μόνο των πρώτων. Ο νομαδισμός, τα άλογα, οι ταφές κούργκαν πχ είναι χαρακτηριστικό των τούρκικων φυλών μέρχι σήμερα και όχι των ινδοευρωπαίων όπως λέει η θεωρία της εξάπλωσης της Gimbutas. Η χρήση λοιπόν του όρου Σκύθες της Κομνηνής για να καλύψει τούρκικες πλέον φυλές (Πατζινάκοι, Κουμάνοι) δεν είναι και τόσο μοντερνισμός!

    (Είναι δύσκολο να αποδίδεις αρχαιολογικά σύνολα σε γλώσσες ή λαούς. Αλλά όλοι το κάνονυν χαχαχα. Τουλάχιστον αν μπορούμε να διακρίνουμε κάποιο ίχνος τούρκικων φυλών στην προϊστορία και αρχαιότητα, στην περιοχή αυτή των στεππών βδ και β της Μαύρης θάλασσας, σε ιστορικές πηγές κρυμμένα πίσω από ονόματα, περιγραφές πολιτιστικών στοιχείων κλπ.

    • Μέχρι την άφιξη των Ούννων, οι «Σκύθες» είναι οι αρχαίοι Ιρανικοί λαοί των στεπών που περιγράφει αναλυτικά ο Ηρόδοτος.

      Με την άφιξη των Ούννων στις στέπες, το αρχαίο μοντέλο του Ηροδότου επεκτείνεται για πρώτη φορά σε Τουρκικό φύλο των στεπών. Από εκεί και μετά οι ιρανόφωνοι λαοί των στεπών ξεχνιούνται (μόνο οι Αλανοί μένουν). Από τους Ούννους και μετά, οι «Σκύθες» είναι κατα κανόνα τουρκικά φύλα των στεπών (Ούννοι, Άβαροι, Χάζαροι, Πρωτο-Βούλγαροι, Πατζινάκοι, Κουμάνοι, Μογγόλοι της Χρυσής Ορδής). Οι μόνες εξαιρέσεις σε αυτόν το κανόνα είναι οι Ούγγροι («Σκύθαι/Τούρκοι») που αν και στεπικοί νομαδικοί ιππηλάτες δεν είναι τουρκόφωνοι αλλά ουραλόφωνοι (όπως οι Φιλανδοί και οι Εσθονοί) και οι «Σκύθες/Ταυροσκύθες» Ρως που απλώς κατοικούν σε εκείνα τα μέρη και δεν είναι καν νομαδικοί ιππηλάτες, αλλά ένας σλαβικός πληθυσμός που κυβερνάται από τους Βίκιγκ/Σκανδιναβούς Ρως.

      Πάντως, όλοι οι μελετητές συμφωνούν πως η απαρχή της έννοιας του «Σκύθη» είναι ο «σκυθικός λόγος» του Ηροδότου.

      • Χρήστος

        Υπάρχει μια άλλη άποψη αμφισβητεί αυτή την άποψη. Γιατί πως σε αυτή την αχανή έκταση να είναι οι ιρανόφωνοι λαοί και να αντικατασταθούν μαζικά από τουρκόφωνους και μάλιστα χωρίς αρχαιολογικά ίχνη? Κι αν αυτός είναι ιρανικός χώρος τότε από ποιό άγνωστο σημείο “μετανάστευσαν ” οι τουρκόφωνοι? Η άλλη άποψη λέει ότι στην περιοχή αυτή των στεπών ζούσαν τουρκόφωνοι λαοί από πάντα (όπως άλλωστε και σήμερα). Σαν απόδειξη χρησιμοποιεί γλωσσολογικά στοιχεία για δάνεια της τουρκικής σε σλαβικές, και ουραλικές γλώσσες (στα σύνορα δηλαδή των τριών γλωσσικών οικογενειών). Δάνεια για τα άλογα και την ορολογία του που αναφέρονται στην 4η χιλιετία, όταν εξημερώνονται τα άλογα.

        Δες εδώ την άποψη αυτή :
        http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf

        Πήγαινε στην παράγραφο 5.3
        Θέλω την άποψη σου.

      • Κοίτα, η κοιτίδα των τουρκικών γλωσσών είναι τα βουνά Αλτάι, γι΄αυτό και λέγονται και αλταϊκές γλώσσες.

        Από εκεί και μετά μία από τις πιο σίγουρες αρχαιολογικο-γλωσσικές ταυτίσεις είναι η κοινή Ινδο-Ιρανική με τον πολιτισμό Andronovo

        Τα Τουρκικά δάνεια στην πρωτο-σλαβική εισήλθαν από τους Ούνους και, κυρίως, από τους Άβαρους που έγιναν αφέντες των Σλάβων.

        Οι Ουραλικές γλώσσες έχοντας ένα ανατολικότερο Urheimat σίγουρα ήρθαν πιο νωρίς σε επαφή με τους Τούρκους, δηλαδή η επαφή τους δεν έγινε στις ποντο-κασπικές στέπες.

        Μετά όλες οι Τουρκικές ποικιλίες που ταξίδεψαν δυτικά (είτε πάνω είτε κάτω από την Κασπία) έχουν μεγάλο αριθμό ιρανικών δανείων, προφανώς διότι βρήκαν ιρανόφωνο υπόστρωμα.

        Λ.χ. ο αρχηγός των Πρωτο-Βουλγάρων Ασπαρούχ είχε ιρανικό όνομα. Το όνομά του σημαίνει «η ψυχή/το πνεύμα του αλόγου</strong» (*h1ek’wos > aspa, δες τους ιρανικούς απογόνους).

        Το ίδιο και με τον σλαβικό τίτλο župan. Οι σλάβοι το πήραν από τους Άβαρους, αλλά οι Άβαροι, όπωςκ αι οι Τούρκοι με το δικό τους coban = «τσομπάνος» το δανείστηκαν από τους ιρανικούς λαούς (*pk’u-pana > fšu-pana = «κοπαδοπροστάτης»).

        Θα διαβάσω και αυτό που μου έστειλες και θα σου πω.

    • Διάβασα και τα 3 κείμενα. Πολύ χρήσιμα κι ήρθαν πάνω στην ώρα που διαβάζω την ιστορία του βυζαντινού κράτους του Ostrogorsky

      Συμβουλή: Ο Ostrogorsky είναι πλέον ξεπερασμένος σε πολλά σημεία, βέβαια πάντοτε σημείο αναφοράς. Εγώ αν πρέπει να συμβουλέψω σε κάποιον 2 βιβλία γενικής βυζαντινής ιστορίας για να ξεκινήσει αυτά είναι του Mark Whittow (600-1025) και του Michael Angold (1025-1204).

      Αυτά τα δύο σου δημιουργούν μία πολύ στέρεη βάση σε σχετικά φρέσκες ιδέες (1990 και έπειτα).

      Από εκεί και μετά έχοντας την γενική βάση μπορείς να διαβάσεις άνετα πιο εξειδικευμένα βιβλία, όπως αυτά για την ταυτότητα, την στρατηγική ιδεολογία του Edward Luttwak, τα διάφορα του John Haldon για τον βυζαντινό στρατό ή του Paul Stephenson για τον τρόπο βυζαντινής διακυβέρνησης των βορείων Βαλκανίων και τα ιστορικά γεγονότα που τον διαμόρφωσαν. Τέλος πάντων, εξειδικευμένα σε κάποιο θέμα ή σε κάποια περίοδο υπάρχουν πολλά και θα συνεχίσουν να βγαίνουν.

      • Χρήστος

        Ευχαριστώ για τις προτάσεις. Αυτά είναι αγγλόφωνα ή υπάρχουν και στα ελληνικά ? Εις γνώσιν μου τα πήρα του Ostrogorsky για ξεκίνημα. Ούτε εμένα μ’ αρέσει αυτός ο τρόπος ιστορίας. Σαν ιστορία εγώ καταλαβαίνω τις δομές εξουσίας, οικονομίας, ιδεολογίας κλπ κι όχι πράξεις βασιλιάδων.
        Αν θέλεις λοιπόν να μου προτείνεις βιβλιά για το πως είναι δομημένη η αγροτική παραγωγή και η ιδιοκτησία, πχ με δούλους, δουλοπάροικους, ελεύθερους γεωργούς, τα θέματα με τους στρατιώτες γεωργούς, οι μεγάλες γαιοκτησίες και οι φεουδάρχες αργότερα , οι πόλεις και η παραγωγή τους κλπ.
        Ή βλέπω αλλάζουν διαρκώς χέρια διάφορες περιοχές από βυζαντινούς, πέρσες, άραβες, τούρκους κλπ. Οι αλλαγές αυτές στην στρατιωτική κυριαρχία μιας περιοχής, τι πραγματικές αλλαγές φέρνουν στις σχέσεις εξουσίας, οικονομίας, στρατολόγησης, φορολογίας, ιδιοκτησίας γαιών, κλπ.

        Πρότεινε μου και γλωσσολογικά βιβλία. Με σχολική διάθεση θα έλεγα ασκήσεις εφαρμογής φωνολογικών νόμων. Ή να έχει ΠΙΕ λεξιλόγιο.

      • Αν θέλεις λοιπόν να μου προτείνεις βιβλιά για το πως είναι δομημένη η αγροτική παραγωγή και η ιδιοκτησία, πχ με δούλους, δουλοπάροικους, ελεύθερους γεωργούς, τα θέματα με τους στρατιώτες γεωργούς, οι μεγάλες γαιοκτησίες και οι φεουδάρχες αργότερα , οι πόλεις και η παραγωγή τους κλπ.

        Λοιπόν τα τρία σε αυτό το θέμα είναι:

        1) Αγγελική Λαΐου “The Byzantine Economy

        2) Αγγελική Λαΐου πολύτομο: “Economic History of Byzantium

        3) Ένα που μπορείς να βρεις σε pdf στο internet είναι το “The Social History of Byzantium“, επιμ. John Haldon

        Τώρα, τόσο στον Mark Whittow όσο και στον Michael Angold θα βρεις κάποιες σελίδες αφιερωμένες στην οικονομία.

        —-

        Τα γλωσσολογικά είναι λίγο πολύ γνωστά. Ασκήσεις μόνον ο Ben Fortson έχει στο τέλος κάθε κεφαλαίου, αλλά όχι πολλά πράγματα.

        Ben Fortson για να κατανοήσεις την θεωρία και Mallory-Adams για τον αριθμό των ριζών που παρουσιάζουν.

        Μπορώ να σου πω κάποια ειδικότερα όπως η ΠΙΕ καταγωγή των σιγμόληκτων ουδετέρων (λ.χ. κράτος, κρέας) υπάρχει το βιβλίο του Torsten Meissner από το οποίο κέρδισα πολλά.

        Κάποιες ερωτήσεις μου λύθηκαν από την ΙΕ σύγκριση λατινικής και ελληνικής του Andrew Sihler.

        Μετά στα ελληνικά το «Η Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας: από τις αρχές ως την ύστερη αρχαιότητα» επιμέλεια ΑΦ. Χριστίδη. Είναι 1300 σελίδες και κοστίζει γύρω στα 60 ευρώ, αλλά τ΄αξίζει αν σε ενδιαφέρει το θέμα. Ξεκινάει από τον ΠΙΕ κόσμο, περιγράφει την πρωτο-ελληνική, αναλυτικά τις ιστορικές διαλέκτους, υπάρχουν κεφάλαια ιστορίας και ένα εθνολογικό του Paul Cartledge για την κατασκευή του φράγματος Έλληνες-Βάρβαροι, υπάρχουν κεφάλαια για την αλληλεπίδραση ελληνικής και άλλων γλωσσών (προελληνικές, ανατολιακές, λατινική κλπ). Μέχρι και κεφάλαιο «αισχρολογίας» όπου αναλύει τις αρχαιοελληνικές βρισιές (ό,τι έχει διασωθεί).

        Τέλως πάντων, τελειωμό δεν έχουν αυτά.

  3. Χρήστος

    Ευχαριστώ. Είναι πολύτιμη η βοήθεια σου. Την ιστορία της ελληνικής γλώσσας θα το πάρω οπωσδήποτε. Είναι ότι χρειάζομαι.
    Από τα βυζαντινά θα βρω πρώτα το τσάμπα. Το δεύτερο είναι πολύ τσουχτερό. 80 λίρες είναι 107 €. Χρήσιμα μου φαίνονται και τα 3. Μπράβο.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s