Εθνολογικές παρατηρήσεις στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής #Α1: ιστορικά προλεγόμενα

Αυτή είναι η πρώτη μιας σειράς αναρτήσεων αφιερωμένων στην εθνολογική εξέταση της Αλεξιάδας της Άννας Κομνηνής. Το υλικό που θα σχολιάσω στις πρώτες αναρτήσεις είναι αυτό των 8 πρώτων βιβλίων (προοίμιο και βιβλία 1-8 που έχω διαβάσει μέχρι τώρα, εξού και ο δείκτης #Α). Το υλικό των υπόλοιπων 7 βιβλίων θα είναι το θέμα μεταγενέστερων αναρτήσεων (όταν με το καλό θα τελειώσω και τα υπόλοιπα κεφάλαια), ενώ μια τελευταία ανάρτηση της σειράς θα έχει ως θέμα τα βασικά εθνολογικά συμπεράσματα που προκύπτουν από το συνολικό διάβασμα της Αλεξιάδος.

Περιόρισα το θέμα στο εθνολογικό μέρος διότι, όπως έκανα και με τις «Εθνολογικές Παρατηρήσεις στον Σκυλίτση», αυτό που με ενδιάφερει πρωτίστως είναι να περιγράψω την «Βυζαντινή» ταυτότητα και την εξέλιξή της κατά την περίοδο 1000-1200. Ωστόσο, θα πρέπει αναγκαστικά ν΄αφιερώσω την πρώτη αυτή ανάρτηση στην περιγραφή του ευρύτερου ιστορικού πλαισίου για να καταλάβετε καλύτερα τα μεμονωμένα χωρία που θα αναφέρω στις επόμενες αναρτήσεις.

Η περίοδος 1025-1204, που αρχίζει με τον θάνατο του Βουλγαροκτόνου και τελειώνει με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης κατά την 4η Σταυροφορία είναι το θέμα του βιβλίου “The Byzantine Empire: 1025-1204. A Political History” του Michael Angold που έχω δώσει για κατέβασμα σε παλαιότερη ανάρτηση. Στην ίδια ανάρτηση θα βρείτε το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Paul Stephenson “Byzantium’s Balkan Frontier” στο οποίο περιγράφονται πολλά από τα γεγονότα των δυτικών Βαλκανίων (λ.χ. Βυζαντινο-Νορμανδικοί πόλεμοι) που περιγράφει και η Άννα Κομνηνή. Τέλος, για το θέμα της «Βυζαντινής» ταυτότητας και την εξέλιξή της έχω δώσει για κατέβασμα τα βιβλία του Αντώνη Καλδέλλη και της Gill Page που ασχολούνται ειδικά με αυτό το θέμα.

Το πρωτότυπο κείμενο της Αλεξιάδας υπάρχει στην Βικιθήκη . Όταν ψάχνετε μια λέξη στο κείμενο της Βικιθήκης με την μηχανή αναζήτησης του υπολογιστή προσέξτε γιατί συχνά οι λέξεις είναι άλλοτε σπασμένες (λ.χ. βασι_λεία και βαρ_βάρων παρακάτω) και άλλοτε ενωμένες μεταξύ τους (λ.χ. καιδεκάτου):

[1.1.1] Ὁ βασιλεὺς Ἀλέξιος καὶ ἐμὸς πατὴρ καὶ πρὸ τοῦ τῶν σκήπτρων ἐπειλῆφθαι τῆς βασιλείας μέγα ὄφελος τῇ βασι λείᾳ Ῥωμαίων γεγένηται. Ἤρξατο μὲν γὰρ στρατεύειν ἐπὶ Ῥωμανοῦ τοῦ Διογένους. Θαυμαστός τις γὰρ ἐφαίνετο ἐν τοῖς κατ’ αὐτὸν καὶ φιλοκινδυνότατος. Οὗτος γὰρ τεσσαρεσ καιδεκάτου ἔτους ὢν κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ συνεκστρατεύειν ἠπείγετο τῷ βασιλεῖ Διογένει κατὰ Περσῶν βαρυτάτην ἄγοντι στρατιὰν, καὶ ἀπό γε τοῦδε ὁρμήματος ἀπειλὴν κατὰ τῶν βαρ βάρων ἐμφαίνων καὶ ὡς, εἰ συμπλακήσεται τοῖς βαρβάροις, τὸ ξίφος αὐτοῦ μεθύσει ἀφ’ αἵματος·

Υπάρχει επίσης, για όποιον ενδιαφέρεται, και η «βελτίωση» μετά σημειώσεων (2009) του Peter Frankopan (βυζαντινολόγος εξειδικευμένος στην περίοδο των Κομνηνών) της κλασικής αγγλικής μετάφρασης της Αλεξιάδας από τον E.R.A Sewter (1969). Έβαλα εντός αποσιωπητικών τον όρο βελτίωση διότι, από τη μια, ακόμα και το βελτιωμένο αγγλικό κείμενο δεν είναι η καλύτερη δυνατή απόδοση του πρωτότυπου κειμένου (λ.χ. η λέξη «βάρβαροι» της Κομνηνής συχνά αποδίδεται ως “enemy” = «εχθρός», η λέξη “Roman” αρκετές φορές προστίθεται εκεί όπου δεν υπάρχει στο πρωτότυπο, η λέξη Ῥωμαίοι/ῥωμαϊκός άλλοτε παραλείπεται κλπ) ενώ, από την άλλη, οι σημειώσεις είναι στοιχειωδέστατες (ως επί το πλείστον χρονολογικές) και δεν έχουν καμία σχέση με τις «χορταστικές» σημειώσεις του J.C Cheynet που διακοσμούν την δική του γαλλική μετάφραση του Σκυλίτση (και, συνεπώς, και την αγγλική μετάφραση της γαλλικής του John Wortley), μετατρέποντας το βιβλίο σε μία μικρή βυζαντινή εγκυκλοπαίδεια.

Α) Η ΑΝΝΑ ΚΟΜΝΗΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ

Η Άννα Κομνηνή έγραψε την Αλεξιάδα κάποια στιγμή μεταξύ 1143 και 1153. Το πρώτο χρονικό όριο είναι η έναρξη της βασιλείας του Μανουήλ Κομνηνού και η Άννα αναφέρει ρητά πως γράφει την εποχή που ο Μανουήλ είναι αυτοκράτορας, ενώ το δεύτερο χρονικό όριο είναι το έτος του θανάτου της. Η Κομνηνή ήταν κόρη πορφυρογέννητη του αυτοκράτορα Αλέξιου Κομνηνού και της αυτοκράτειρας Ειρήνης Δούκαινας.  Το 1097, σε ηλικία μόλις 14 ετών, παντρεύτηκε τον Αδριανουπολίτη Νικηφόρο Βρυέννιο τον Νεότερο και είχε ως πεθερό τον  Νικηφόρο Βρυέννιο τον Πρεσβύτερο που, ως δουξ του Δυρραχίου, αποστάτησε κατά του αυτοκράτορα Νικηφόρου Βοτανειάτη και ηττήθηκε από τον νεαρό Αλέξιο Κομνηνό, που τότε ήταν Δομέστικος της Εσπέρας (= αρχηγός των δυτικών/βαλκανικών στρατευμάτων). Αργότερα, το 1081, ο Αλέξιος μαζί με τον αδελφό του Ισαάκιο και άλλους αριστοκράτες θα αποστατήσουν κατά του Νικηφόρου Βοτανειάτη, αναγκάζοντας τον τελευταίο να εγκαταλείψει τον θρόνο, παραχωρώντας τον στον Αλέξιο.

Η Αλεξιάδα είναι μια περιγραφή των επιτευγμάτων του Αλέξιου Κομνηνού. Η περιγραφή ξεκινάει με την αφήγηση των πρώτων επιτευγμάτων του νεαρού Αλεξίου πριν γίνει αυτοκράτορας, στην συνέχεια περιγράφει το πραξικόπημά του κατά του Νικηφόρου Βοτανειάτη και συνεχίζει με τα επιτεύγματα του Αλέξιου κατά την διάρκεια της βασιλείας του. Όπως γίνεται αμέσως κατανοητό σε όλους, η Αλεξιάδα είναι μια μεροληπτική περιγραφή του βίου του Αλεξίου Κομνηνού. Η Άννα Κομνηνή συχνά νοιώθει την ανάγκη να καταστήσει σαφές ότι αυτά που γράφει είναι η αλήθεια και όχι μια ωραιοποιημένη εκδοχή των γεγονότων αλλά, συχνά, κάνει ακριβώς το δεύτερο αντί του πρώτου. Συχνά πρέπει να αθωώσει τον πατέρα της Αλέξιο από την ευθύνη ηττών και εγκλημάτων. Ένα τέχνασμα που χρησιμοποιεί λ.χ. στις ήττες είναι η εστίαση της κάμερας στην γενναιότητα του πατέρας της: ο βυζαντινός στρατός ηττάται και υποχωρεί, αλλά στο «κοντινό πλάνο» ο Αλέξιος μένει μόνος του στη θέση του και δίνει ομηρικές μάχες με τους πολυάριθμους αντιπάλους που τον περικυκλώνουν, μέχρι που αναγκάζεται ν΄ακολουθήσει τον υποχωρούντα στρατό του. Όταν πάλι ο βυζαντινός στρατός διαπράττει εγκλήματα,  γίνεται αμέσως σαφές ότι ο Αλέξιος δεν τα διέταξε και δεν γνώριζε τις πράξεις των στρατιωτών του. Συχνά, κάποια πρόσωπα επιλέγονται από την Κομνηνή ως οι «πραγματικοί» θύτες: λ.χ. το όλο πραξικόπημα του Αλέξιου κατά του Νικηφόρου Βοτανειάτη παρουσιάζεται σαν «αναγκαστική» ενέργεια του Αλεξίου για να προστατέψει την ζωή του από τους «μοχθηρούς» και «βάρβαρους σλαβογενείς δούλους» Βορίλο και Γερμανό, τους έμπιστους συνεργάτες («παραδυναστεύοντες») του αυτοκράτορα Νικηφόρου Βοτανειάτη. Το παράδειγμα αυτών των δύο θα το περιγράψω αναλυτικά, διότι ο τρόπος με τον οποίο η Κομνηνή προσπαθεί να προδιαθέσει τον αναγνώστη της εναντίον τους θυμίζει τον ορισμό της εθνοτικότητας του Fredrik Barth ως “evanescent situational construct” (= «εφήμερο καιροσκοπικό/περιστασιακό κατασκεύασμα»). Με άλλα λόγια, η αρχή του Leopold Von Ranke για “Quellenkritik” (= «κριτική των πηγών») είναι μόνιμος σύντροφος του αναγνώστη της Αλεξιάδας.

Βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι ο Αλέξιος Κομνηνός δεν ήταν όντως μια σημαντική και ικανή προσωπικότητα! Όταν έγινε αυτοκράτορας το 1081, η αυτοκρατορία βρισκόταν σε κατάσταση αποσύνθεσης εδώ και μισό περίπου αιώνα: η συνοχή της αυτοκρατορίας έχει πληγεί θανάσιμα από τις αποστασίες των επαρχιών κατά της Κωνσταντινούπολης που τις υπερφορολογούσε, ο αυτοκρατορικός στρατός έχει πάψει να υφίσταται λόγω περικοπών, η Μικρά Ασία –μετά την μάχη του Ματζικέρτ– έχει παραδοθεί οριστικά στο έλεος των Σελτζούκων Τούρκων, οι Πατζινάκοι λεηλατούν ανενόχλητοι τα βόρεια και ανατολικά βαλκανικά εδάφη και οι «εσπέριες ύαινες» (Νορμανδοί, Βατικανό κλπ) αρχίζουν σιγά σιγά να «μυρίζονται» την πληγή που έχει καταστήσει τον πάλαι κραταιό λέοντα ανίκανο να υπερασπιστεί την περιοχή του.

Ο Αλέξιος Κομνηνός, μέσα από τις μεταρρυθμίσεις του, θα καταφέρει να επαναφέρει τις βαλκανικές επαρχίες υπό τον έλεγχο της Κων/πόλεως, ενώ με τις πολυάριθμες μάχες του και τα διπλωματικά του τεχνάσματα, θα επιτύχει την ανάσχεση των πολυάριθμων εχθρών της αυτοκρατορίας του. Μοιράζοντας την διοίκηση των επαρχιών σε στενούς συγγενείς του μετέτρεψε την αυτοκρατορία σε «οικογενειακή επιχείρηση», κάτι που του επέτρεψε να «μπαλώσει» προσωρινά το πρόβλημα της μειωμένης συνοχής. Είναι πραγματικά διδακτικό εκείνων των βυζαντινών ικανοτήτων (οικονομία, προσαρμοστικότητα, διπλωματία) που περιγράφει ο Edward Luttwak,  το πώς λ.χ. κατάφερε τελικά να κερδίσει τον πρώτο Νορμανδο-Βυζαντινό πόλεμο χάνοντας σε όλες τις επιμέρους μάχες εκτός από μία. Επομένως, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο Αλέξιος ήταν όντως ένας ικανότατος ηγέτης που ίδρυσε μια δυναστεία, η οποία κατάφερε να παρατείνει για έναν περίπου αιώνα (1081-1185) την ζωή της ετοιμοθάνατης αυτοκρατορίας, την εξουσία της οποίας ανέλαβε το 1081. Τα αρνητικά στοιχεία που συνήθως του προσάπτουν οι βυζαντινολόγοι είναι το ότι δεν κατάφερε να ανακτήσει την Μικρά Ασία από τους Τούρκους (αν και η κατηγορία του Lemerle για παραμέληση της Μικράς Ασίας πιστεύω πως είναι υπερβολική) και το ότι παρέδωσε το θαλάσσιο εμπόριο της αυτοκρατορίας στους Βενετούς προκειμένου να εξασφαλίσει την συμμαχία τους εναντίον των Νορμανδών της Νοτίου Ιταλίας. Υπάρχει φυσικά και η εκκεντρική άποψη του μέντορα της Αρβελέρ Paul Lemerle που ήδη ανέφερα, ο οποίος αναγνώρισε στον Αλέξιο Κομνηνό τη βασική αιτία της παρακμής του Βυζαντίου.

Εγώ συμφωνώ περισσότερο με τον Michael Angold που αναγνωρίζει ως βασικές αιτίες της παρακμής, από τη μιά, την «δηλητηριασμένη κληρονομιά του Βουλγαροκτόνου» (Basil’s poisoned legacy) που κληρονόμησαν οι διάδοχοί του (χρέη, ένας πολυδάπανος στρατός, εκτεταμένα και αβέβαια σύνορα κλπ) και οι οποίοι δεν κατάφεραν να επιλύσουν τα προβλήματα που κληρονόμησαν και, από την άλλη, η αφύπνιση της Δύσης, η οποία δεν μπορούσε πλέον να αγνοηθεί. Ορισμένοι μελετητές σωστά παρατήρησαν ότι μία από τις αιτίες της μειωμένης συνοχής είναι η αστικοποίηση του 11ου αιώνα και τα αυξημένα εμπορικο-οικονομικά συμφέροντα των «δυνατών» πολιτών τους. Τα παραδοσιακά μέχρι τότε «κάστρα» με πληθυσμό που σπανίως ξεπερνούσε τα 1000 άτομα, αρχίζουν σιγά σιγά να αναπτύσσονται σε ακμάζουσες εμπορικά μεσαιωνικές πόλεις των οποίων οι οικονομικά «δυνατοί» κάτοικοι αρχίζουν να έχουν ιδιωφελή/τοπικά οικονομικά συμφέροντα που δεν ταυτίζονται πλέον με αυτά της Κων/πολης.

Lemerle-Alx

poisoned-legacy

Αυτή η κατάσταση είναι ολοφάνερη λ.χ. στην περίπτωση του Δυρραχίου. Σύμφωνα με την Κομνηνή, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού του Δυρραχίου ήταν Βενετοί και Αμαλφηνοί έμποροι, δηλαδή «ἐρασιχρήματοι Λατῖνοι» που για έναν οβολό πουλάνε και την ίδια τους την μάνα, κάτι που μας βοηθάει να κατανοήσουμε γιατί, όπως γράφει αργότερα ο Ευστάθιος της Θεσσαλονίκης, η πόλη πέφτει πάντοτε «ἀπονητὶ» (= δίχως κόπο) στους Νορμανδούς κατά τις εισβολές τους. Για να ξαναφέρει ο Αλέξιος το Δυρράχιο υπό ρωμαϊκό έλεγχο, γίνονται εκ νέου οικονομικές διαπραγματεύσεις και δίδονται υποσχέσεις και δωρεές.

 [Αλξ. 5.1.1] Οἱ δ’ ἐντὸς Δυρραχίου, καθάπερ ὁ λόγος ἐδήλωσεν, ἐπεὶ οἱ πλείους ἀπὸ Μέλφης καὶ Βενετίας ἧσαν ἄποικοι,

[Αλξ. 6.6.4] Μεμαθηκὼς δὲ ὁ βασιλεὺς τὸν τοῦ Ῥομπέρτου αἰφνίδιον θάνατον ἀνέσφαλε μὲν ἄχθος τοιοῦτον ἀπωμισάμενος· ἐπιτίθεται δὲ παραχρῆμα τοῖς τὸ Δυρράχιον ἔτι κατέχουσιν εἰς διχόνοιαν τούτους διὰ γραμμάτων καὶ παντοίας μεθόδου εἰσάξαι σκεψάμενος κᾆθ’ οὕτως ῥᾷστα τὴν πόλιν Δυρραχίου ἐλπίζων λήψεσθαι. Ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν τῇ πόλει παρατυχόντας Βενετίκους παρασκευάζει διὰ γραμμάτων ξυμβουλεῦσαι τοῖς τε Ἀμαλφηνοῖς καὶ Βενετίκοις καὶ ὅσοι ἄποικοι εἰς Ἐπίδαμνον ἔτυχον, ὑπεῖξαι τῷ αὐτοῦ θελήματι καὶ παραδοῦναί οἱ τὸ Δυρράχιον. Ἀλλὰ καὶ αὐτός, δι’ ὑποσχέσεων καὶ δωρεῶν, οὐκ ἐνεδίδου ὅλως ὥστε τὴν πόλιν Δυρραχίου παραδοῦναι αὐτῷ. Καταπειθεῖς οὖν γεγονότες (τοιοῦτον γὰρ τὸ Λατίνων ἅπαν γένος ἐρασιχρήματόν τε καὶ ὀβολοῦ ἑνὸς πιπράσκειν εἰωθὸς καὶ αὐτὰ δὴ τὰ φίλτατα) μεγάλα ἐλπίσαντες καὶ συνωμοσίαν τηνικαῦτα ποιησάμενοι ἀναιροῦσι μὲν τὸν πρώτως αὐτοὺς ἀναπείσαντα τὸ κάστρον τῷ Ῥομπέρτῳ προδοῦναι καὶ τοὺς συνωμότας αὐτοῦ· ἐκεῖνοι δὲ προσελθόντες παραδιδόασι τὸ κάστρον τῷ βασιλεῖ πάσης ἐλευθε ρίας ἐξ αὐτοῦ παραπολαύσαντες.

[Ευστάθιος, Άλωση Θεσσαλονίκης] Ἐξεῖρψεν οὗν ἡ Λατίνη γῆ πλῆθος οὕτω πολὺ στρατιᾶς, ἀφ’ ἱκανοῦ ἡμᾶς ἐκφοβοῦν, καὶ γίνονται πάντες τῆς Ἰλλυριῶν ἠπειρώτιδος, ἣ τερματίζει τὰ Ῥωμαίων εἰς τὸν Ἀδρίαν κόλπον. Καὶ περισχόντες τὴν τῶν ἐκεῖσε μητρόπολιν, τὸ Δυρράχιον, ἀπονητὶ ἀποχειροῦνται καὶ ὡς εἰπεῖν αὐτοβοεί, κατὰ μὲν τὸν Ἀνδρόνικον φάναι, προδεδομένην ὑπ’ ἄλλων εἰς τὸ πᾶν, οὕτω γὰρ ἐκεῖνος ἐθεράπευε τὰ κατ’ αὐτόν, οὐχ ἑαυτῷ ἀλλ’ ἐτέροις ἐπιγράφων ἃ ἐδυστύχει δι’ αὐτὸν ἡ Ῥωμαῒς γῆ, πρὸς δὲ ἀλήθειαν ὑπ’ αὐτοῦ ἐκείνου πρόδοτον.

Αυτό δείχνει ότι οι Δυρραχιώτες έμποροι αρχίζουν ν΄αναπτύσσουν την ίδια «ιδιωφελή» συμπεριφορά που βρίσκουμε και στους εμπόρους των Ιταλικών πόλεων (Γένοβα, Βενετία, Πίζα) στην άλλη μεριά της Αδριατικής: τους ενδιαφέρουν περισσότερο τα ιδιωτικά/τοπικά τους οικονομικά συμφέροντα και λιγότερο το να είναι πολίτες ευρύτερων γεωγραφικά πολιτικών δομών.

Εκτός από τις παραπάνω πολιτικές συνθήκες, η εποχή της Κομνηνής χαρακτηρίζεται και από ενδιαφέρουσες πολιτιστικές συνθήκες. Η Άννα Κομνηνή γεννήθηκε σε μια εποχή (τέλη 11ου αιώνα) όπου οι [αρχαίοι] Έλληνες έχουν αποκατασταθεί στα μάτια των λογίων της Κων/πολης ως πρότυπα αρετής, ενώ για πολλούς αιώνες δεν ήταν παρά οι «δυσσεβείς άπιστοι» του παρελθόντος. Λίγα χρόνια μετά τον θάνατό της, βρίσκουμε τους πρώτους βυζαντινούς λόγιους που φλερτάρουν με την ελληνική εθνοτική ταυτότητα. Η ίδια η Κομνηνή δεν ήταν άμοιρη αυτών των εξελίξεων και οι επιδράσεις της εποχής της φαίνονται σε ορισμένα σημεία της Αλεξιάδας.

Β) ΟΙ ΕΧΘΡΟΙ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΚΟΜΝΗΝΟΥ

1) Αποστάτες

Το πρώτο στρατιωτικό επίτευγμα του «ὑπηνήτη» Αλεξίου (η ὑπήνη είναι το εφηβικό χνούδι που δεν έχει γίνει ακόμα ανδρικό μουστάκι) έγινε το 1074 όταν στάλθηκε για να καταστείλει την αποστασία του «Κελτού/Λατίνου» (Νορμανδού) μισθοφόρου Ουρσελίου Φραγκόπουλου (Roussel de Bailleul) που είχε ιδρύσει ένα κρατίδιο με πρωτεύουσα την Άγκυρα πάνω στην Τουρκο-Ρωμαϊκή παραμεθόριο. Τα επόμενα δύο επιτεύγματά του ήταν η καταστολή των αποστατών Νικηφόρου Βρυέννιου του Πρεσβύτερου (στην μάχη της Καλαβρύης) και του Νικηφόρου Βασιλάκη/Βασιλακίου (στην μάχη του Βαρδάρη κοντά στην Θεσσαλονίκη) το 1078/9. Και οι δύο αποστάτησαν μόλις διορίστηκαν Δούκες Δυρραχίου και, στην ουσία, ο Βασιλάκης συνέχισε την αποστασία που ξεκίνησε ο Βρυέννιος, καταφέρνοντας να πάρει με το μέρος του τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης.

2) Ο Αλέξιος αποστάτης και αυτοκράτορας

Το 1081 ο Αλέξιος και ο αδελφός του Ισαάκιος αποστάτησαν κατά του αυτοκράτορα Νικηφόρου Βοτανειάτη και τα στρατεύματά τους περικύκλωσαν την Κων/πολη. Τελικά κατάφεραν να εξαγοράσουν τους «Νεμίτσους» (= Γερμανούς, σλαβ. Němьcь) μισθοφόρους, οι οποίοι άνοιξαν την πύλη στα τείχη που φρουρούσαν. Ο σύμμικτος (αυτόχθονες και βάρβαροι μισθοφόροι) στρατός των Κομνηνών εισήλθε στην Κωνσταντινούπολη και άρχισε την λεηλασία «με τους αυτόχθονες να συμπεριφέρονται όπως οι βάρβαροι», όπως γράφει η Κομνηνή. Ο Βοτανειάτης αναγκάστηκε να παραδόσει τον θρόνο στον Αλέξιο.

3) Οι Νορμανδοί

Οι Νορμανδοί της νοτίου Ιταλίας («Κελτοί/Λατῖνοι» κατά την κλασικίζουσα ορολογία της Κομνηνής) είναι ο κύριος «λατινικός/φραγκικός» εχθρός του Αλέξιου. Ο Robert Guiscard είναι η ηγεμονική προσωπικότητα που προέκυψε μετά την νορμανδική κατάκτηση της Νοτίου Ιταλίας, μέσα από την οποία κατέληξε να είναι Δούκας Απουλίας και Καλαβρίας. Ο Ρομπέρτος και ο γιος του Βαϊμούνδος (Bohemond) ήταν οι κύριοι εχθροί του Αλέξιου κατά την σειρά αναμετρήσεων που ονομάζουμε Βυζαντινο-Νορμανδικούς πολέμους.

Οι Νορμανδοί ιππότες είναι το νέο «υπερόπλο» των τελών του 11ου αιώνα. Η ορμητική τους έφοδος με την λόγχη πακτωμένο κάτω από τη μασχάλη ήταν αμαιμάκετη ή, όπως γράφει η Κομνηνή, «ἀνύποιστος», διασπώντας με την πρόσκρουση την παράταξη του αντίπαλου πεζικού. Η έφοδος αυτή περιγράφεται πολύ καλά από τον Mike Loades στο παρακάτω ντοκυμαντέρ:

Ο Αλέξιος έμαθε παθαίνοντας, ότι τα στρατεύματά του ήταν ανίκανα ν΄αντιμετωπίσουν την νορμανδική έφοδο κατά μέτωπον. Στον πρώτο Βυζαντινο-Νορμανδικό πόλεμο έχασε τις 3 πρώτες μάχες στη σειρά μέχρι να καταλάβει ότι η νίκη θα προέκυπτε «δόλῳ, οὔ τι κράτεΐ γε, στεινωπῷ ἐν ὁδῷ» (Ιλιάδα, 7.142-3) ή όπως γράφει η Κομνηνή:

[5.4] γινώσκων τὴν πρώτην κατὰ τῶν ἐναντίων ἱππασίαν τῶν Κελτῶν ἀνύποιστον δέον ἔκρινε πρῶτον μὲν διὰ πολλοστῶν μετρητῶν τινων καὶ ἐκκρίτων ἀκροβολισμοὺς ποιήσασθαι

ὁ δὲ βασιλεὺς τὴν ἀνύποιστον τῶν Λατίνων δεδιὼς πρώτην προσβολὴν καινόν τι ποιεῖ.

Τριβόλους γὰρ σιδηρᾶς κατασκευάσας, ἐπεὶ τὴν μάχην ἐς νέωτα προσεδόκα, ἑσπέρας ταύτας ἐν τῷ μεσαιχμίῳ τῆς πεδιάδος κατέστρωσεν οὗπερ σφοδροτέραν ἐστοχάζετο τοὺς Κελτοὺς τὴν ἱππασίαν ποιήσασθαι, μηχανώμενος τάχα τὴν πρώτην καὶ ἀνύποιστον τῶν Λατίνων ὁρμὴν διὰ τούτων ἀποθραῦσαι τῶν τριβόλων περιπαρέντων τοῖς ποσὶ τῶν ἵππων καὶ τοὺς μὲν κατὰ μέτωπον ἱσταμένους τῶν Ῥωμαίων

[5.5.5] Ταῦτα δὲ τοῦ Λαρισσαίου ἐπυνθάνετο βουλόμενος λόχον ἐπιστῆσαι καὶ δι’ ἀπάτης τοὺς Λατίνους καταγωνίσασθαι· τὸν γὰρ φανερὸν καὶ κατὰ μέτωπον φθάσας ἀπηγόρευε πόλεμον πολλάκις συμβαλὼν καὶ ἡττηθεὶς καὶ πεῖραν τῆς συμβολῆς τοῦ φραγγικοῦ πολέμου λαβών.

Όταν τελικά κατάφερε να κερδίσει τους Νορμανδούς στην τέταρτη μάχη του πολέμου το κατάφερε με ακροβολισμούς, με «λόχο» (= ενέδρα) δι΄απάτης και εξαγοράζοντας στην μεριά του τους νορμανδούς κόμητες του Βαϊμούνδου.

4) Τα Τουρκικά φύλα

Στην Μικρά Ασία, ο εχθρός του Αλέξιου ήταν οι Σελτζούκοι Τούρκοι ή «Πέρσαι» κατά την κλασικίζουσα ορολογία της Κομνηνής. Στην δυτική περιφέρεια του Σουλτανάτου υπήρχαν διάφοροι εμίρηδες που στην ουσία ήταν πολιτικά αυτόνομοι. Άλλοτε πολεμούν εναντίον του Αλέξιου, άλλοτε εναντίον του Σουλτάνου και, συχνά, πολεμούν μεταξύ τους. Ο Αλέξιος κατάφερε να εκμεταλλευτεί αυτήν την κατάσταση και να κάνει μερικούς εμίρηδες άλλους συμμάχους και άλλους υποτελείς του, τιμώντας τους με διάφορα αξιώματα.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι όταν ο Αλέξιος έγινε αυτοκράτορας το 1081, ολόκληρη η Μικρά Ασία έχει πέσει στα χέρια των Τούρκων. Συνήθως, οι χάρτες που δείχνουν τα βυζαντινά σύνορα του 1081, όταν ο Αλέξιος έγινε αυτοκράτορας, δείχνουν μια μικρή βυζαντινή παράκτια λωρίδα γης στην ΒΔ Μικρά Ασία.

Byz-1081

Αυτό είναι παραπλανητικό διότι, από τη μια, οι Τούρκοι έχουν καταφέρει να κατακτήσει σημαντικές πόλεις όπως η Νίκαια, Νικομήδεια και παράλιες πόλεις της ασιατικής Προποντίδος όπως η Κύζικος και, από το διάβασμα της Αλεξιάδος, φαίνεται ότι οι «Βυζάντιοι» (= Κων/πολίτες) τους «βλέπουν» να «ιππηλατούν άφοβοι» στην ασιατική όχθη του Βοσπόρου απέναντι από την Κωνσταντινούπολη ενώ, από την άλλη, υπάρχουν μεμονωμένες πόλεις στην ενδοχώρα της Μικράς Ασίας που αυτονομήθηκαν χωρίς να πέσουν στους Τούρκους (λ.χ. η Φιλαδέλφεια, το Χώμα κλπ). Ο Αλέξιος, κατά την πρώτη δεκαετία της βασιλείας του, άλλοτε εκστρατεύοντας κατά των εμίρηδων και άλλοτε κάνοντάς τους συμμάχους/υποτελείς του, θα καταφέρει να σχηματίσει την λωρίδα γης που φαίνεται στον χάρτη, με την Κομνηνή να αναφέρει τον ποταμό Δράκοντα ως σύνορο. Η κατηγορία του Lemerle για παραμέληση από τη μεριά του Αλέξιου των πραγμάτων της Μικράς Ασίας επομένως δεν ευσταθεί. Όταν πέθανε ο Αλέξιος, η δυτική μικρασιατική ακτή μέχρι την Έφεσο έχει επανέλθει στην αυτοκρατορία, ενώ οι διάδοχοι του Αλέξιου Ιωάννης και Μανουήλ θα κερδίσουν περισσότερα εδάφη στα νότια παράλια της Μικράς Ασίας. Στον παρακάτω χάρτη που δείχνει τα βυζαντινά σύνορα όταν πέθανε ο Μανουήλ Κομνηνός, η κόκκινη γραμμή που πρόσθεσα είναι τα όρια που άφησε ο Αλέξιος.

Byz-1180

Μια αξιομνημόνευτη περίπτωση τέτοιων αυτόνομων εμίρηδων ήταν ο εμίρης της Σμύρνης «Τζαχᾶς» (Çaka Bey). Μετά από μια καιροσκοπική αμφιταλάντευση μεταξύ αυτονομίας και υποτέλειας στην Κων/πολη, θα κατασκευάσει έναν ισχυρό στόλο με την βοήθεια «αυτόχθονων» Σμυρναίων και θ΄αρχίσει να κατακτά νησιά του ανατολικού Αιγαίου (Χίος, Σάμος, όλη η Λέσβος εκτός από την Μήθυμνα κλπ.) και παραλιακές πόλεις της Μικράς Ασίας (λ.χ. ΚλαζομενέςΦώκαια).

Η Άννα Κομνηνή γράφει για την κατάσταση στην Μικρά Ασία κατά την ενθρόνιση του Αλέξιου:

[1.4.4] Πέμπειν οὖν διεγνώκεισαν τὸν ἐμὸν πατέρα τὸν Κομνηνὸν Ἀλέξιον κατὰ τοῦ Βρυεννίου δομέ στικον τῶν σχολῶν ἄρτι προχειρισθέντα μετὰ τῶν ἐνουσῶν δυνάμεων. Εἰς γὰρ τὸ μέρος τοῦτο ἡ βασιλεία Ῥωμαίων εἰς τοὔσχατον ἐληλύθει. Τά τε γὰρ ἑῷα τῶν στρατευμάτων ἄλλο ἀλλαχοῦ διεσκέδαστο τῶν Τούρκων ὑφαπλωθέντων καὶ πάντα σχεδὸν περισχόντων, ὅσα Εὐξείνου πόντου ἐστὶ μεταξὺ καὶ Ἑλλησπόντου καὶ Αἰγαίου τε καὶ Συριακοῦ πελάγους [καὶ] Σάρου τε καὶ τῶν ἄλλων καὶ μάλιστα ὁπόσοι Παμφυλίαν τε καὶ Κίλικας παραμείβοντες ἐς τὸ πέλαγος ἐκπίπτουσι τὸ Αἰγύπτιον. Τὰ μὲν οὖν ἑῷα στρατεύματα οὕτως ἔσχον·

[2.3.1] Τῆς πόλεως τοίνυν Κυζίκου κατασχεθείσης παρὰ τῶν Τούρκων, πυθόμενος τὴν τῆς πόλεως ἅλωσιν ὁ αὐτοκράτωρ τὸν Κομνηνὸν αὐτίκα μετεκαλεῖτο Ἀλέξιον.

[3.11.1] Οὕτω μὲν οὖν τὰ κατὰ τὴν ἑσπέραν οἰκονομήσας αὐτὸς πρὸς τὸ κατεπεῖγον καὶ ὑπόγυον τὸν κίνδυνον ἀπειλοῦν ἡτοιμάζετο ἐγκαρτερῶν ἔτι τῇ βασιλίδι τῶν πόλεων, σκοπῶν ὅπως διὰ παντοίας μεθόδου τοῖς εἰς προὖπτον ἐπικειμένοις ἐχθροῖς ἀντικατασταίη. Καὶ ἐπεί, ὡς ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσε, τοὺς μὲν ἀθεωτάτους Τούρκους περὶ τὴν Προποντίδα ἑώρα ἐνδιατρίβοντας, τοῦ Σολυμᾶ τῆς ἑῴας ἁπάσης ἐξουσιάζοντος καὶ περὶ τὴν Νίκαιαν αὐλιζομένου (οὗ καὶ τὸ σουλτανίκιν ἦν, ὅπερ ἂν ἡμεῖς βασίλειον ὀνομάσαιμεν) καὶ προνομεῖς συνεχῶς ἀποστέλλοντος καὶ λῃζομένου ἅπαντα τά τε περὶ τὴν Βιθυνίαν διακείμενα καὶ Θυνίαν, καὶ μέχρις αὐτῆς Βοσπόρου τῆς νῦν καλουμένης Δαμάλεως ἱππηλασίας καὶ ἐπιδρομὰς ποιουμένους καὶ λείαν πολλὴν ἀφαιρουμένους καὶ μόνον οὐ ὑπεράλλεσθαι καὶ αὐτῆς ἐπιχειροῦντας τῆς θαλάσσης. Οὓς οἱ Βυζάντιοι ὁρῶντες ἀφόβως πάντη ἐνδιατρίβοντας ἐν τοῖς περὶ τὰς ἀκτὰς διακειμένοις πολιχνίοις καὶ ἱεροῖς τεμένεσι μή τινος ἐκεῖθεν αὐτοὺς ἀπελαύνοντος ἔντρομοι διὰ παντὸς ὄντες διηποροῦντο ὅ τι δεῖ διαπράξασθαι.

Η «απέλαση/εκδίωξη» των Τούρκων από την προποντιδική ακτή και το σύνορο στον Δράκοντα ποταμό που πέτυχε ο Αλέξιος:

[3.11.4-5] Οὐ γὰρ ἀπὸ τῆς Βοσπόρου μόνον καὶ τῶν τῇ θαλάττῃ παρακειμένων χωρίων ὁ Κομνηνὸς αὐτοὺς πόρρω που μάλα ἀπήλασεν, ἀλλὰ καὶ τῶν περὶ τὴν Βιθυνίαν καὶ Θυνίαν ἅπασαν καὶ τῶν τῆς Νικομήδους ὁρίων ἐκδιώξας τὰ περὶ εἰρήνης ἀνέπεισε τὸν σουλτάνον μάλα θερμῶς ἐξαιτεῖσθαι. Ὡς δὲ τὴν ἀκατάσχετον τοῦ Ῥομπέρτου ὁρμὴν ἐκ πολλῶν ἐβεβαιοῦτο καὶ ὡς ἀπειροπληθεῖς συναγηοχὼς δυνάμεις ἤδη πρὸς τὴν ἠϊόνα τῆς Λογγιβαρδίας ἐγγίζειν ἐπείγεται, ἄσμενος τὸν περὶ εἰρήνης δέχεται λόγον. Εἰ γὰρ μηδὲ τὸν Ἡρακλέα πρὸς δύο μάχεσθαι ἐνῆν, ὡς ὁ παροιμιώδης αἰνίττεται λόγος, πολλῷ μᾶλλον νέον ἀρχηγὸν νεωστὶ διεφθορυίας ἤδη ἐπιδραξάμενον ἀρχῆς, κατὰ μικρὸν μὲν πρὸ πολλοῦ φθι νούσης, εἰς τοὔσχατον δὲ ἤδη ἐληλακυίας, μὴ δυνάμεις, μὴ χρήματα κεκτημένον· προπέποτο γὰρ ἅπαντα ἐν μηδενὶ χρησίμῳ καταναλωθέντα. Ἔνθεν τοι καὶ τοὺς Τούρκους διὰ παντοίας μεθόδου τῆς τε Δαμάλεως καὶ τῶν περὶ αὐτὴν παραλίων τόπων ἐκδιώξας, ἅμα καὶ δώροις δεξιωσάμενος ἐξεβιάσατο εἰς εἰρηνικὰς ἀπονεῦσαι σπονδάς· καὶ ὅρον αὐτοῖς τὸν καλούμενον Δράκοντα ποταμὸν δεδωκὼς μὴ ὑπερβαίνειν ὅλως αὐτοῦ μήτε ποτὲ πρὸς τὰ ὅρια Βιθυνῶν ἐξορμᾶν ἔπεισεν.

Τέλος, για τις κατακτήσεις του «Τζαχά» (στα βυζαντινά κείμενα το «τζ» αποδίδει τον ήχο /τσ/ λ.χ. Σκυλίτζης = Σκυλίτσης), τον στόλο που έφτιαξε με τη βοήθεια «αυτόχθονων» Σμυρναίων και τους «ρωμαΐζοντες Τούρκους» = Τούρκους που άρχισαν να προσεύχονται στον Θεό και να εξυμνούν τον Αυτοκράτορα στην ρωμαϊκή (= ελληνική) γλώσσα όταν παραδόθηκαν στους Ρωμαίους, γλιτώνοντας το σφάξιμο, στην μάχη για την ανάκτηση του κάστρου της Χίου, η Κομνηνή γράφει:

[7.8.1-3] Τότε δὴ καὶ ὁ Τζαχᾶς τὴν τοῦ βασιλέως περὶ τὴν δύσιν πολυσχιδῆ ὄχλησιν καὶ τοὺς τῶν Πατζινάκων μετ’ αὐτοῦ συχνοὺς πολέμους βεβαιωθεὶς εὐκαιρίαν εὑρὼν δέον ἐλογίσατο στόλον κτήσασθαι. Σμυρναίῳ δέ τινι ἐντυχὼν τὴν κτίσιν αὐτῷ τῶν λῃστρικῶν ἀνέθετο πλοίων ὡς περὶ τὰ τοιαῦτα ἐμπειρίαν πολλὴν ἔχοντι. Αὐτοῦ που δὲ πολλὰς κατασκευάσας ναῦς, πρὸς δὲ καὶ τεσσαράκοντα ἀγράρια σκεπαστὰ καὶ ἐν αὐτοῖς ἄνδρας εἰσαγαγὼν ἐμπείρους λύσας τὰ πρυμνήσια προσώρμισε ταῖς Κλυζομεναῖς καὶ ἐξ ἐφόδου ταύτας κατέσχεν. Ἐκεῖθεν δὲ εἰς Φώκαιαν ἀπελθὼν εἷλε καὶ ταύτην ἐξ ἐπιδρομῆς. Κἀκεῖθεν ἀποστείλας πρὸς τὸν τὴν διοίκησιν Μιτυλήνης ἐμπεπιστευμένον κουράτωρα τὸν Ἀλωπὸν πάνδεινα ἠπειλήσατο, εἰ μὴ θᾶττον ἐκεῖθεν ἀπέλθοι, κήδεσθαί τε αὐτοῦ λέγων καὶ διὰ τοῦτο προμηνύειν τὰ μέλλοντα τούτῳ ἔσεσθαι δεινά, εἰ μὴ ἐκεῖθεν ἐκσταίη. Ὁ δὲ ὑπὸ τῶν τοῦ Τζαχᾶ ἀπειλῶν ἐκδει ματωθεὶς νυκτὸς εἰς ναῦν εἰσελθὼν τὴν βασιλεύουσαν ἀνεζήτησε. Τοῦτο δὲ μεμαθηκὼς ὁ Τζαχᾶς οὐκέτ’ ἐν ἀναβολαῖς ἦν, ἀλλὰ παραχρῆμα ἀπελθὼν ἐξ ἐφόδου τὴν Μιτυλήνην κατέσχεν. Ἐπεὶ δ’ ἡ Μήθυμνα περὶ τὸ ἄκρον ταυτησὶ τῆς νήσου διακειμένη οὐ προσεληλύθει τῷ Τζαχᾷ, ὁ βασιλεὺς περὶ τούτου πυθόμενος παραχρῆμα διὰ πλοίων ἀποστείλας ἀποχρῶσαν δύναμιν κατωχυρώσατο ταύτην. Ὁ μέντοι Τζαχᾶς οὐδένα λόγον τῆς Μηθύμνης ἐποιήσατο, ἀλλ’ εὐθὺ τῆς Χίου τὸν ἀπόπλουν ποιησάμενος ἐξ ἐφόδου κατέσχε καὶ ταύτην. Ὅπερ ὁ αὐτοκράτωρ μεμαθηκὼς πέμπει κατ’ αὐτοῦ στόλον ἀποχρῶντα μετὰ στρα τιωτῶν ἱκανῶν ἡγεμόνα τούτων καταστησάμενος Νικήταν τὸν Κασταμονίτην. Ὁ δὲ ἀπελθὼν καὶ τὸν μετὰ τοῦ Τζαχᾶ συνάρας πόλεμον ἡττᾶται παραχρῆμα, καὶ πολλὰς τῶν συνεπαγομένων αὐτῷ νηῶν ὁ Τζαχᾶς ἀφείλετο. Τοῦ συμβάντος δὲ τῷ Κασταμονίτῃ ὁ βασιλεὺς ἐν εἰδήσει γενόμενος ἕτερον ἐξοπλίζει στόλον ἐπιστήσας δοῦκα τούτου Κωνσταντῖνον τὸν Δαλασσηνόν, ἄνδρα μαχιμώτατον καὶ μητρόθεν τούτῳ προσήκοντα. Ὃς κατὰ τὴν ᾐόνα τῆς Χίου γενόμενος παραχρῆμα τῆς τοῦ κάστρου πολιορκίας εἴχετο ἐκθύμως μαχόμενος καὶ σπεύδων τὴν πόλιν ἑλεῖν πρὸ τοῦ τὸν Τζαχᾶν ἀπὸ τῆς Σμύρνης καταλαβεῖν. Διὰ πολλῶν οὖν ἑλεπόλεων καὶ πετροβόλων ὀργάνων πλήξας τὰ τείχη καθαιρεῖ τὸ μεταξὺ τεῖχος τῶν δυεῖν πύργων. Οἱ δὲ ἐντὸς Τοῦρκοι θεασάμενοι τὸ γεγονὸς καὶ ἐγνωκότες, ὡς ἀνυπόστατοι ταῖς ὁρμαῖς οἱ Ῥωμαῖοί εἰσιν, εἰς ἔλεον τὸν τῶν ἁπάντων ἐπεκαλοῦντο Κύριον ῥωμαΐζοντες. Οἱ δ’ ἀμφὶ τὸν Δαλασσηνὸν καὶ τὸν Ὦπον ἀκάθεκτοι ἦσαν σπεύδοντες εἴσω τοῦ κάστρου εἰσελθεῖν, κἂν παρ’ αὐτῶν διεκωλύοντο δεδιότων μή πως τὴν προαποτεθεῖσαν παρὰ τοῦ Τζαχᾶ λείαν ἅπασαν καὶ τὰ χρήματα εἰσελθόντες ἀναλάβωνται, καὶ λεγόντων ὡς «Τῆς εὐφημίας τοῦ αὐτοκράτορος λαμπρᾶς ἤδη παρὰ τῶν Τούρκων γινομένης ἀκούετε καὶ ὡς ὑπόσπονδοι ἡμῶν γεγόνασιν· οὐ χρὴ τοίνυν εἰσελθόντας ἀπηνῶς τούτους κατασφάττειν

Στα Βαλκάνια, τα εχθρικά τουρκικά φύλα ήταν οι «Σκύθαι» και οι «Σαυρομάται» των Στεπών, δηλαδή οι Πατζινάκοι/Πετσενέγκοι, οι Ούζοι και οι Κουμάνοι. Στα πρώτα 8 βιβλία, η Κομνηνή χρησιμοποιεί τον όρο «Σκύθαι» αποκλειστικά για τους Πατζινάκους, γιατί αυτοί είναι οι βασικοί εχθροί των Ρωμαίων. Οι Ούζοι αναφέρονται σπανίως, ως σύμμαχοι των Ρωμαίων (ενδεχομένως να κρύβονται πίσω από τον νεφελώδη όρο «Σαυρομάται» της Κομνηνής), ενώ οι Κουμάνοι, αναφέρονται ως «Κομάνοι» όσο είναι σύμμαχοι των Ρωμαίων κατά των «Σκυθών». Στη συνέχεια της Αλεξιάδος, μετά την καταστρεπτική για τους Πατζινάκους μάχη του Λεβουνίου, οι Κουμάνοι εξελίσσονται στον βασικό «Σκύθη» εχθρό. Συχνά, η κλασικίζουσα ορολογία της Κομνηνής είναι προβληματική, όπως λ.χ. σε ένα χωρίο που μιλάει για «Δάκες», «Γέτες» και για «Σαυρομάτες» που ήταν κάποτε «Μυσοί» (εδώ η περιγραφή ταιριάζει για τους Πατζινάκους και Ούζους που είχαν εγκατασταθεί στο Παρίστριο = αρχαία Μυσία αλλά, όπως είπα, οι Πατζινάκοι είναι κατά κανόνα «Σκύθαι», άρα μάλλον εννοεί τους Ούζους της Ουζολίμνης κοντά στην Δρίστρα/Δορύστολον/Σιλίστρα).

 [3.8.6] Ἐπεὶ γὰρ ἃς πάλαι εἶχον οἱ τῶν Δακῶν ἀρχηγέται μετὰ τῶν Ῥωμαίων σπονδὰς τηρεῖν εἰσέτι οὐκ ἤθελον, ἀλλὰ παρασπονδήσαντες διέλυσαν, τούτου δὲ δήλου τοῖς Σαυρομάταις γεγονότος, οἳ πρὸς τῶν πάλαι Μυσοὶ προσηγορεύοντο, οὐδὲ αὐτοὶ τοῖς ἰδίοις ὁρίοις ἐμμένοντες ἤθελον ἡσυχάζειν, νεμόμενοι πρότερον ὁπόσα ὁ Ἴστρος πρὸς τὴν τῶν Ῥωμαίων διορίζει ἡγεμονίαν, ἀλλ’ ἀθρόον ἀπαναστάντες πρὸς τὴν ἡμεδαπὴν γῆν μετῳκίσθησαν. Αἰτία δὲ τῆς τούτων μετοικήσεως ἡ τῶν Γετῶν κατ’ αὐτῶν ἄσπονδος ἔχθρα ὁμορούντων μὲν ἐκείνοις, τούτους δὲ λῃστευόντων.

Επειδή σε αυτό το συγκεκριμένο χωρίο ακόμα και οι ιστορικοί έχουν μπερδέψει τα μπούτια τους, παραθέτω τις αποσαφηνίσεις του Paul Stephenson:

Σκύθαι = Πατζινάκοι και, αργότερα, οι Κουμάνοι

Δάκαι = Ούγγροι

Σαυρομάται (Sarmatians)= Ούζοι και Σαυρομάται που πρότερα ονομάζονταν Μυσοί = Ούζοι που εγκαταστάθηκαν στο Παρίστριον (Ουζολίμνη στην αρχαία Μυσία).

Γέται = ένα φύλο των Πατζινακών που διώχθηκε από τους Ούζους και εγκαταστάθηκε νοτίως του Δούναβη.

Daco-Getae

Το ότι οι «Σαυρομάται» είναι οι Ούζοι φαίνεται από τον «εθνικό» μισθοφόρο που είχε το παρατσούκλι «Οὐζᾶς» λόγω γένους και που η Κομνηνή προσδιορίζει ως «Σαυρομάτη». Η άλλη πληροφορία που μας παρέχει η Κομνηνή είναι η ομογλωσσία Πατζινακών και Κουμάνων, κάτι ενδιαφέρον διότι γνωρίζουμε την γλώσσα των Κουμάνων.

[5.7.3] Οὐζᾶς δὲ τὴν κλῆσιν φερώνυμον ἐκ τοῦ γένους λαχών, ἐπ’ ἀνδρείᾳ διαβεβοημένος, εἰδὼς ἠδ’ «ἐπὶ δεξιὰ ἠδ’ ἐπ’ ἀριστερὰ νωμῆσαι βῶν ἀζαλέην» καθ’ Ὅμηρον ἐν τῷ τοῦ στομίου ἐξέρχεσθαι δεξιὰ παρεκκλίνας γοργῶς ἐπιστραφεὶς παίει τὸν αὐτῷ ὑπαντιάσαντα Λατῖνον· ὁ δ’ εὐθὺς κύμβαχος κατὰ γῆς ἔκειτο.

[7.3.6] Εἶτα τὴν μέσην τῆς παρατάξεως χώραν εἶχεν αὐτὸς συμπληρουμένην ἀπό τε τῶν ἐξ αἵματος καὶ ἀγχιστείας προσηκόντων αὐτῷ συγγενῶν καὶ τἀδελφοῦ Ἀδριανοῦ τῶν Λατίνων τῷ τότε ἡγεμονεύοντος καὶ ἑτέρων γενναίων ἀνδρῶν. Τοῦ δέ γε ἀριστεροῦ κέρως κατῆρχε Νικηφόρος Καῖσαρ ὁ Μελισσηνὸς ὁ ἐπ’ ἀδελφῇ γαμβρὸς αὐτοῦ. Κατὰ δὲ τὸ δεξιὸν ἡγεμόνες ἵσταντο ὅ τε Κασταμονίτης καὶ ὁ Τατίκιος· τῶν δὲ ἐθνικῶν ὅ τε Οὐζᾶς καὶ ὁ Καρατζᾶς οἱ Σαυρομάται.

[10.4.10] Δέον οὖν τηνικαῦτα ἐκρίθη μεταπέμψασθαι τοὺς τῶν ἐθνικῶν ἀρχηγούς, τόν τε Οὐζᾶν (ἐκ Σαυροματῶν δὲ οὗτος) καὶ Καρατζᾶν τὸν Σκύθην καὶ τὸν μιξοβάρβαρον Μοναστρᾶν,

[8.5.6] Μηνοειδοῦς δὲ τῆς παρατάξεως γεγονυίας, ἐν ταὐτῷ καὶ ὥσπερ ἐξ ἑνὸς συνθήματος παντὸς τοῦ στρατοῦ καὶ αὐτῶν δὴ τῶν Κομάνων τὴν κατ’ αὐτῶν ποιησαμένων ὁρμήν, στοχασάμενος τοῦ μέλλοντος Σκύθης τις τῶν ἐκκρίτων ἡγεμὼν τηνικαῦτα καθεστὼς προηρπάκει τὴν σωτηρίαν καὶ ὀλίγους συμπαραλαβὼν πρόσεισι τοῖς Κομάνοις ὡς ὁμογλώττοις.

Στο πεδίο της μάχης, οι Τούρκοι («Σκύθαι» και «Πέρσαι») πολεμούν κυρίως ως έφιπποι τοξότες που εξαπολύουν «βροχή βελών» (πυκνά και συνεχή τοξεύματα), κάτι που δημιουργεί πρόβλημα στις ρωμαϊκές «φάλαγγες». Οι έφιπποι τοξότες είναι ταχύτεροι των ρωμαίων ή, όπως λέει χαρακτηριστικά η Κομνηνή «σαν πεζός που προσπαθεί να φτάσει λυδικό άρμα»:

[1.5.2] Ἔξωθεν δὲ τοῦ τάγματος ὅλου ὡσανεὶ δυεῖν σταδίων διάστημα Σκύθαι τινὲς ἧσαν σύμμαχοι βαρβαρικοῖς κεκοσμημένοι τοῖς ὅπλοις. Παρήγγελτο δέ, ἐπειδὰν οἱ πολέμιοι προφανεῖεν καὶ ἡ σάλπιγξ πολέμιον ἀλαλάξειεν, εὐθὺς κατὰ νώτων ἐμπίπτειν καὶ βάλλειν τοὺς Σκύθας τοῖς πολεμίοις καὶ θλίβειν αὐτοὺς τοῖς πυκνοῖς καὶ συνεχέσι τοξεύμασι, τοὺς δὲ λοιποὺς πυκνὰ συνασπισαμένους ἐμπίπτειν κατὰ τὸ καρτερώτατον.

[6.14.7] κατὰ τὸ τῆς τρίτης περίορθρον ἀναχωροῦσιν οἱ Σκύθαι. Αἰσθόμενος δὲ ὁ Τατίκιος τούτου παραχρῆμα κατόπιν αὐτῶν ἤλαυνεν· ἀλλὰ πεζός φασι παρὰ Λύδιον ἅρμα.

Το πρόβλημα που δημιουργούν οι έφιπποι τοξότες στις φάλαγγες πεζικού το έχω αναπτύξει στην ανάρτηση που έκανα για τον Edward Luttwak. Βρήκα σημαντική την πληροφορία που μας παρείχε ο Simplizissimus στα σχόλια εκείνης της ανάρτησης, πως σύμφωνα με τον διακεκριμένο βυζαντινολόγο Walter Kaegi, η ανικανότητα των μεταγενέστερων Βυζαντινών ν΄αντιμετωπίσουν τους έφιππους τοξότες ήταν μία από τις βασικές αιτίες της τουρκικής κατάκτησης της Μικράς Ασίας. Εδώ βλέπουμε μια έλλειψη προσαρμοστικότητας που υπήρχε στις προηγούμενες περιόδους, όταν οι «πρώτο-Βυζαντινοί» (Ρωμαίοι) υιοθέτησαν την δύσκολη «σκυθική» τέχνη των έφιππων τοξοτών από τους Ούννους. Τα βανδά Βουκελλαρίων (ιππείς οπλισμένοι και με λόγχη και με «σκυθικό» τόξο), ήταν ίσως η σημαντικότερη καινοτομία του ιδιοφυούς Βελισάριου.

mounted-archery

5) Οι Μανιχαίοι της Φιλιππουπόλεως

Με τον όρο «Μανιχαίοι», η Κομνηνή εννοεί τους «αιρετικούς» Παυλικιανούς Αρμένιους που εγκατέστησε ο Ιωάννης Τζιμισκής στα μέρη της Φιλιππούπολης:

In 871, the emperor Basil I ended the power of the State of the Paulicians and the survivors fled to Syria and Armenia. In 970, the Paulicians of Syria were transferred by the emperor John Tzimisces to Philippopolis in Thrace and, as a reward for their promise to keep back “the Scythians” (in fact Bulgarians), the emperor granted them religious freedom. This was the beginning of a revival of the sect, but it was true to the empire. Several thousand went in the army of Alexius Comnenus against the Norman Robert Guiscard but, deserting the emperor, many of them (1085) were thrown into prison. By some accounts, Alexius Comnenus is credited with having put an end to the heresy. During a stay at Philippopolis, Alexius argued with the sect, bringing most, if not all, back to the Church (so his daughter: “Alexias”, XV, 9). For the converts the new city of Alexiopolis was built, opposite Philippopolis. After this episode, Paulicians as a major force disappear from history, though as a powerless minority they would reappear in many later times and places .[17] When the Crusaders took Constantinople in the Fourth Crusade (1204), they found some Paulicians, whom the historian Gottfried of Villehardouin calls Popelicans.

Ενώ θεωρητικά ήταν βυζαντινοί υπήκοοι και πολέμησαν μαζί με τον Αλέξιο στον πρώτο Βυζαντινο-Νορμανδικό πόλεμο, λόγω της αίρεσής τους δείχνουν μια τάση αυτονομίας, ανυπακοής και συνεργασίας με τους «Σκύθες».

– Μανιχαίοι = Παυλικιανοί/απόγονοι Παυλικιανών:

[6.2.1] Μικρὸν δὲ ἐνταῦθα τὴν τοῦ λόγου διήγησιν διακόψασα, ὅπως καὶ τοὺς Παυλικιανοὺς κατηγωνίσατο, διηγήσομαι. Οὐκ ἔφερε μηδὲ τούτους τοὺς ἀποστάτας καταγωνίσασθαι πρὸ τοῦ τὰ βασίλεια καταλαβεῖν, ἀλλ’ ὥσπερ ἀπό τινος νίκης ἑτέραν νίκην πρυτανευόμενος καὶ τὴν πληθὺν τῶν Μανιχαίων τὸν κύκλον συμπληροῦσαν τῶν ἑαυτοῦ κατορθωμάτων ἐποίει. Οὐδὲ γὰρ ἐνῆν τῷ λαμπρῷ τροπαίῳ τῶν ἑσπερίων πολεμίων οἷον σπῖλον ἐνεῖναι τοὺς ἐκ Παυλικιανῶν ὁρμωμένους ἐκείνους. Διὰ πολέμου δὲ καὶ μάχης οὐκ ἤθελεν, ἵνα μὴ ἐν συμβολῇ τοῦ πολέμου πολλοὶ ἐξ ἑκατέρων ἀναιρεθήσονται, πάλαι τούτους γινώσκων ἐκθυμοτάτους ἄνδρας καὶ δριμὺ κατὰ τῶν ἐχθρῶν πνέοντας.

– νομιμόφρονοι υπήκοοι στον στρατό του Αλέξιου:

[4.4.2-3] Ἐφθακὼς δὲ καὶ ὁ αὐτοκράτωρ εὐθὺς εἰς πολέμου σχῆμα τὸ ὁπλιτικὸν ἅπαν κατέστησεν ἡγεμόνας τῶν λογάδων ἐπιστήσας ἄνδρας γενναιοτάτους, παρακελευσάμενος οὕτω τῆς ὁδοιπορίας ἔχεσθαι, οὗπερ ὁ τόπος αὐτοῖς τοῦτο δίδωσιν, ἵνα τὸ σχῆμα τῆς παρατάξεως διαγνόντες καὶ τὸν ἴδιον ἕκαστος γνωρίσας τόπον ἐν τῷ καιρῷ τῆς μάχης ἀσύγχυτοι μένωσι καὶ μὴ ῥᾳδίως μεταφέροιντο καὶ ὡς ἔτυχεν. Ἐξῆρχε μὲν οὖν τοῦ τῶν ἐξκουβιτῶν τάγματος Κωνσταντῖνος ὁ Ὦπος, τῶν Μακεδόνων ὁ Ἀντίοχος, τῶν Θετταλῶν δὲ Ἀλέξανδρος ὁ Καβάσιλας, ὁ δέ γε Τατίκιος καὶ μέγας τῷ τότε πριμικήριος τῶν περὶ τὴν Ἀχριδὼ οἰκούντων Τούρκων ἡγεμόνευε, γενναιότατος ὢν καὶ ἀκατάπληκτος ἐν μάχαις, οὐκ ἐλευθέρας δὲ ὢν τύχης ἐκ προγόνων. Καὶ γὰρ ὁ πατὴρ αὐτοῦ Σαρακηνὸς ὢν ἐκ προνομῆς περιῆλθε τῷ πρὸς πατρὸς ἐμῷ πάππῳ Ἰωάννῃ τῷ Κομνηνῷ. Τῶν δέ γε Μανιχαίων πρὸς τοῖς ὀκτακοσίοις εἰς δισχιλίους ποσουμένων ἡγεμόνες ἦσαν ὁ Ξαντᾶς καὶ ὁ Κουλέων, τῆς αὐτῆς καὶ οὗτοι αἱρέσεως. Ἄνδρες ἅπαντες οὗτοι μαχιμώτατοι καὶ αἵματος ἀπογεύεσθαι τῶν ἐχθρῶν καιροῦ καλοῦντος ἑτοιμότατοι καὶ πρός γε ἔτι καὶ ἰταμοὶ καὶ ἀναίσχυντοι. Τῶν δέ γε οἰκειοτέρων αὐτῷ (βεστιαρίτας ἡ συνήθεια καλεῖ) καὶ τῶν Φραγγικῶν ταγμάτων ὁ Πανουκωμίτης καὶ Κωνσταντῖνος ὁ Οὐμπερτό πουλος ἐκ γένους τὴν ἐπωνυμίαν λαχών.

– ανυπάκουοι στρατιώτες που αρνούνται να πολεμήσουν μαζί με τον Αλέξιο:

[5.3.2] Ταῦτα οἰκονομήσας τὸν Πακουριανὸν μέγαν δομέστικον αὐτοῦ που καταλιπὼν αὐτὸς πρὸς τὴν βασιλεύουσαν ἐπανέρχεται, ἐφ’ ᾧ καὶ ξενικὰς ἁπανταχόθεν συλλέξασθαι δυνάμεις καὶ ἄλλα τινὰ οἰκονομῆσαι τῷ καιρῷ καὶ τοῖς ξυμπεσοῦσι πράγμασι συμβαλλόμενα. Οἱ δὲ Μανιχαῖοι, ὅ τε Ξαντᾶς καὶ ὁ Κουλέων, μετὰ τῶν ὑπ’ αὐτοὺς ὡς εἰς δύο πρὸς τῇ ἡμισείᾳ χιλιάδας ποσουμένων ἀσυντάκτως οἴκαδε ἐπανέρχονται. Καὶ πολλάκις μετακαλούμενοι παρὰ τοῦ αὐτοκράτορος ὑπισχνοῦντο μὲν ἐληλυθέναι, ὑπερετίθεντο δὲ τὴν ἔλευσιν. Ὁ δὲ ἐπέκειτο καὶ δωρεὰς αὐτοῖς καὶ τιμὰς διὰγραφῶν ὑπισχνούμενος, καὶ οὐδ’ οὕτως πρὸς αὐτὸν ἐληλύθεσαν.

– Οι Μανιχαίοι λεηλατούν τα μέρη της Φιλιππουπόλεως και συμμαχούν με τους «Σκύθες» κατά των Ρωμαίων:

[6.4.2-4] Ὁπηνίκα ὁ αὐτοκράτωρ εἰς τὴν τοῦ δομεστικάτου ἀξίαν παρὰ Νικηφόρου τοῦ Βοτανειάτου ἀνηνέχθη, Τραυλόν τινα Μανιχαῖον προσλαβόμενος μετὰ τῶν γνησίων αὐτοῦ θεραπόντων συγκατέλεξε καὶ τοῦ θείου βαπτίσματος ἀξιώσας μιᾷ τῶν τῆς βασιλίδος θεραπαινίδων συνέζευξεν. Οὗτος οὖν τέσσαρας ἀδελφὰς ἔχων, ὡς ταύ τας ἐμφρούρους μετὰ τῶν λοιπῶν τότε συναπαχθείσας ἐθεάσατο τά τε προσόντα ἀφαιρεθείσας ἅπαντα, ἤχθετο καὶ φέρειν οὐκ εἶχεν, ἀλλὰ διεσκοπεῖτο ὅπως ἑαυτὸν τῆς τοῦ αὐτοκράτορος χειρὸς ἀπαλλάξειεν. Ἐν γνώσει δὲ τούτων ἡ αὐτοῦ ὁμευνέτις ἤδη γεγονυῖα καὶ ἀποδιδράσκοντα τοῦτον ὁρῶσα δηλοῖ τῷ τηνικαῦτα τὴν οἰκονομίαν τῶν Μανιχαίων ἐμπεπιστευμένῳ. Οὐ διέλαθε τοῦτο τὸν Τραυλὸν καὶ τηνικαῦτα ὁπόσοις φθάσας τὸ ἀπόρρητον ἀνεκάλυψε, πρὸς ἑαυτὸν ἑσπέρας μεταπέμπεται. Καὶ ὁπόσοι δὲ ἐκ συγγενείας ἦσαν αὐτῷ προσήκοντες, ἐς αὐτὸν συνεληλυθότες, καταλαμβάνουσι τὴν Βελιάτοβαν· πολίχνιον δὲ τοῦτο διακείμενον κατὰ τὴν ἀκρολοφίαν τοῦ κατὰ ταυ τηνὶ τὴν Βελιάτοβαν τέμπους. Ἄοικον δὲ τοῦτο ἐφευρηκότες ὥσπερ ἴδιόν τι λάχος λογισάμενοι ἐν αὐτῷ τὰς οἰκήσεις ἐποιοῦντο, εἶτα τὰς καθ’ ἑκάστην ἐκεῖθεν ἐκδρο μὰς ποιούμενοι καὶ μέχρι τῆς σφετέρας φθάνοντες πόλεως Φιλίππου λείαν πολλὴν ἀναλαμβανόμενοι ἐπανέστρεφον. Ὁ δὲ Τραυλὸς τούτοις μὴ ἀρκούμενος σπονδὰς μετὰ τῶν τὸ Παρίστριον νεμομένων Σκυθῶν ἐποιεῖτο τοὺς περὶ τὴν Γλαβινίτζαν καὶ Δρίστραν ἡγεμόνας καὶ τὰ ταύταις παρακείμενα ὑποποιούμενος, μνηστευσάμενος ἅμα ἑαυτῷ καὶ τῶν λογάδων Σκυθῶν ἑνὸς θυγατέρα, σπεύδων ὅλῃ χειρὶ λυπῆσαι τὸν αὐτοκράτορα διὰ τῆς τῶν Σκυθῶν ἐπελεύσεως. Ταῦτα δὲ ὁ βασιλεὺς καθ’ ἑκάστην μανθάνων τὸ μέλλον προμηθευσόμενος ἔσπευδεν ὑποποιεῖσθαι τοῦτον διὰ γραμμάτων καὶ ὑποσχέσεων ὑφορώμενος τὸ ἐξ αὐτοῦ τεχθησόμενον κακόν. Ἀλλὰ καὶ χρυσόβουλλον λόγον ἀπαθείας καὶ πάσης ἐλευθερίας ἐκθέμενος ἐκπέπομφε πρὸς αὐτόν. Ἀλλ’ ὁ καρκίνος ὀρθὰ βαδίζειν οὐκ ἐμάνθανεν· ὁ αὐτὸς δὲ ἦν ὁ χθὲς καὶ πρότριτα τούς τε Σκύθας ὑποποιούμενος καὶ πλείονας ἐκ τῶν σφετέρων μεταπεμπόμενος χωρῶν καὶ λῃζόμενος τὰ παρακείμενα ἅπαντα.

6) Οι Δαλματοί

Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τους Σερβικούς πληθυσμούς που κατοικούν στην Ζέτα/Διοκλεία και στην Ράσκα . Θεωρητικά, οι ζουπάνοι αυτών των περιοχών είχαν αναγνωρίσει την υποτέλειά τους στον αυτοκράτορα των Ρωμαίων, από τα τελευταία έτη της βασιλείας του Βουλγαροκτόνου. Στην πραγματικότητα όμως, ο άμεσος βυζαντινός έλεγχος φτάνει μέχρι μια γραμμή που εκτείνεται από τη Σκόδρα μέχρι το όρος «Ζυγός» (Kopaonik). Οι Δαλματοί ηγεμόνες, άλλοτε επιτίθενται ο ένας κατά του άλλου, άλλοτε εισβάλλουν στα βυζαντινά εδάφη, ενώ την ίδια στιγμή φλερτάρουν και με το Βατικανό προκειμένου να εξασφαλίσουν αναγνώριση της ηγεμονίας τους. Ο 11ος αιώνας είναι η εποχή που το Βατικανό θα ιδρύσει την Αρχιεπισκοπή Αντιβαρίου, που θα καταφέρει να επεκταθεί νοτίως στην Αλβανία εκτοπίζοντας τις πατριαρχικές έδρες από το βόρειο τμήμα του θέματος του Δυρραχίου. Έχει ενδιαφέρον ότι οι Αλβανοί (Arbanasi) πρωτομνημονεύονται σε ένα Βουλγαρικό κείμενο που γράφτηκε γύρω στο 1015 -μάλλον στην Οχρίδα- ως «ημίπιστοι» (= Καθολικοί), όταν στις αρχές του 10ου αιώνα η Κρούια (πρωτεύουσα του Αρβάνου) ανήκε στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Δυρραχίου.

Αυτή η θρησκευτική αλληλοεπικάλυψη στην νότια Δαλματία Βατικανού και Κωνσταντινουπόλεως  (άμεση από την μητρόπολη Δυρραχίου και έμμεση από την Βουλγαρική αρχιεπισκοπή Οχρίδος) κατά τον 11ο αιώνα περιγράφεται πάρα πολύ καλά από τον Αλέξη Βλαστό.

Vlasto-overlap

Η εξήγηση του Βουλγαρικού κειμένου από τον Σέρβο ιστορικό Sima Ćirković για την νότια επέκταση της Καθολικής αρχιεπισκοπής Αντιβαρίου μέχρι την Κρούια είναι η εξής:

Albocatholics

Το ότι η Κρούια ανήκε στην πατριαρχική μητρόπολη Δυρραχίου κατά τον 10° αιώνα το αναφέρει ο Paul Stephenson στην παρακάτω σελίδα:

PaulSteph map1

notitiae 7 Kruja

Οι τρεις «Δαλματοί» ηγεμόνες που αναφέρονται από την Κομνηνή είναι ο «Μιχαηλᾶς» (Mihailo , δέχθηκε το στέμμα του από τον Πάπα Γρηγόριο Ζ΄), ο γιος του «Βοδῖνος» (Constantine Bodin) και ο «Βολκάνος» (Vl.kanŭ > Vukan).

– Ο δοῦξ Δυρραχίου Μονομαχάτος είχε καλές σχέσεις με τους Δαλματούς Μιχαηλά και Βοδίνο και είχε σκοπό να καταφύγει σε αυτούς αν η θέση του ανάμεσα στον Αλέξιο και τον Ρομπέρτο γινόταν δύσκολη. Μόλις ο Αλέξιος έστειλε ως αντικαταστάτη του Μονομαχάτου τον Γεώργιο Παλαιολόγο, ο πρώτος πραγματοποίησε το σχέδιό του και κατέφυγε στην Δαλματία:

[1.16.8] Ὁ γάρ τοι Ῥομπέρτος καὶ πρότερον σφαδάζων πρὸς τὴν καθ’ ἡμῶν περαίωσιν καὶ τὸ Δυρράχιον φανταζόμενος, τότε δὴ καὶ μᾶλλον ἐξεφλέγετο καὶ χεῖρας καὶ πόδας ἀκάθεκτος ἦν πρὸς τὴν ναυστολίαν καὶ τοὺς στρατιώτας ἐπέσπευδε καὶ λόγοις παροξυντικοῖς παρεθάρρυνεν. Ὁ δὲ Μονομαχάτος ταῦτα κατασκευάσας καὶ ἄλλην τινὰ τοιαύτην ἀσφάλειαν ἑαυτῷ ἐπῳκοδομεῖτο. Τόν τε γὰρ Βοδῖνον καὶ τὸν Μιχαηλᾶν τοὺς ἐξάρχους τῶν Δαλματῶν διά τινων γραφῶν ἑαυτῷ ὑπεποιήσατο φίλους καὶ δωρεαῖς προκατείληφε τὰς γνώμας αὐτῶν θύρας παντοδαπὰς ἑαυτῷ ὑπανοίγων. Εἰ γὰρ τοῦ τε Ῥομπέρτου καὶ Ἀλεξίου ἀστοχήσειε καὶ ἀμφοτέρων ἀποκριθείη, εὐθὺ Δαλματίας ἐλάσειε πρός τε Βοδῖνον καὶ Μιχαηλᾶν αὐτόμολος γενησόμενος. Ἐχθρῶν γὰρ τούτων ἀναφανέντων λοιπὸς ἄρα ὁ Μιχαηλᾶς κατηλπίζετο τούτῳ καὶ ἑτέρωθεν ὁ Βοδῖνος, πρὸς οὓς καὶ φυγεῖν παρεσκεύαστο, τῶν ἀπὸ τοῦ Ῥομπέρ του δηλονότι καὶ Ἀλεξίου ἀντιπνευσάντων αὐτῷ.

[3.12.1] Οὕτω μὲν οὖν τὰ περὶ τὴν ἕω κατηύναστο. Καταλαβὼν δὲ τὸ Δυρράχιον ὁ Παλαιολόγος ταχυδρόμον ἀποστείλας τὰ περὶ τοῦ Μονομαχάτου ἐδήλου, ὅτιπερ τὴν ἐκείνου ἄφιξιν μεμαθηκὼς σπουδαίως πρός τε τὸν Βοδῖνον καὶ τὸν Μιχαηλᾶν προσεληλύθει.

– Η ιδέα του Παλαιολόγου για την ανάσχεση της εισβολής του Ρομπέρτου: ακροβολισμός χωρίς κατά μέτωπον σύρραξη και να μην επιτρέψουν στους Νορρμανδών την χορτολογία και την λεηλασία. Ο Βοδίνος και οι Δαλματοί του καλούνται να συμμετάσχουν στην ανάσχεση:

[4.5.3] Ὁ δὲ βασιλεὺς τοῦτον ἰδὼν τὰ κατὰ τὸν Ῥομπέρτον αὐτοῦ ἐπυνθάνετο· τούτου δὲ πάντα αὐτῷ διασαφήσαντος ἠρώτα, εἰ χρὴ τὸν μετ’ αὐτοῦ ἀποθαρρῆσαι πόλεμον. Ὁ δὲ [Παλαιολόγος] πρὸς τοῦτον ἀνένευε τέως. Ἀλλὰ καί τινες τῶν περὶ τὰ πολεμικὰ πεῖραν ἐκ μακροῦ χρόνου ἐσχηκότων ἐπιμελῶς τοῦτον ἐκώλυον συμβουλευόμενοι καρτερῆσαι καὶ δι’ ἀκροβολισμῶν σπεῦσαι στενοχωρῆσαι τὸν Ῥομπέρτον μὴ συγχωρουμένων τῶν ὑπ’ αὐτὸν χορταγωγίας χάριν ἢ προνομῆς τῆς ἰδίας παρεμβολῆς ἐξιέναι, τοῦτο δὲ καὶ τῷ Βοδίνῳ καὶ τοῖς Δαλμάταις καὶ τοῖς λοιποῖς ἀρχηγοῖς τῶν παρα κειμένων χωρῶν παρακελεύσασθαι ποιεῖν, διαβεβαιούμενοι, ὡς τοῦτον τὸν τρόπον ῥᾳδίως ὁ Ῥομπέρτος ἡττηθήσεται.

– Ο Αλέξιος διορίζει ως δούκα Δυρραχίου τον ανιψιό του Ιωάννη με σκοπό να κάνει πόλεμο στον Βοδίνο, συμμορφώνοντάς τον, επειδή δεν μπορούσε να κάτσει στ΄άβγά του και κατακτούσε γειτονικές περιοχές. Επίσης, στα 11 χρόνια που διετέλεσε Δοῦξ Δυρραχίου ανέκτησε πολλά φρούρια που είχε καταλάβει ο Βολκάνος:

[7.8.9] Καὶ γὰρ τουτονὶ τὸν Δούκαν Ἰωάννην εἰς Ἐπίδαμνον ὁ αὐτοκράτωρ μετὰ στρατιᾶς ἀξιομάχου ἐξέπεμψεν ἅμα μὲν καὶ περὶ τὴν τοῦ Δυρραχίου φρουρὰν ἐπιμελῶς διαπονεῖσθαι, ἅμα δὲ καὶ τὴν μετὰ τῶν Δαλματῶν ἀναδήσασθαι μάχην. Ὁ γὰρ οὕτω καλούμενος Βοδῖνος μαχιμώτατος ὢν καὶ ῥᾳδιουργίας πλήρης οὐ μέχρι τῶν ἰδίων ὁρίων ἑστάναι ἠβούλετο, ἀλλ’ ὁ σημέραι τὰς ἔγγιστα Δαλματίας κωμοπόλεις κατατρέχων τοῖς ἰδίοις προσετίθει ὁρίοις. Ὁ δὲ Δούκας Ἰωάννης ἐνιαυτοὺς πρὸς τῷ ἑνὶ δέκα εἰς τὸ Δυρράχιον ἐνδιατρίψας πολλὰ μὲν τῶν ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν Βολκάνου ἀφῃρεῖτο φρούρια, πολλοὺς δὲ καὶ ζωγρίαν Δαλμάτας πρὸς τὸν αὐτοκράτορα ἐξαπέστειλε καὶ τέλος καρτερὰν μετὰ τοῦ Βοδίνου μάχην συναρράξας καὶ αὐτὸν κατέσχεν.

– Ο Αλέξιος εκστρατεύει κατά των Δαλματών εισβολέων και θέλει να καταλάβει τα φρούρια στα «τέμπη» (= κλεισούρες) που χωρίζουν την Δαλματία από την «ἡμετέρα/ἡμεδαπή» Ρωμαϊκή γη. Ο έμπιστος «Σκύθης» Αργυρός Καρατζάς στέλνει επιστολή του Αλεξίου στον Δούκα του Δυρραχίου Ιωάννη Κομνηνό (η Κομνηνή ονομάζει το θέμα Δυρραχίου «Ἰλλυρικὸν») στην οποία ρωτά να μάθει (ελεγκτικά διότι έχει πληροφορηθεί λανθασμένα από τον Θεοφύλακτο Αρχιεπίσκοπο της Βουλγαρίας ότι είναι έτοιμος να τον προδώσει) πως έχουν τα πράγματα με τους Δαλματούς Βολκάνο και Βοδίνο μιας και οι βάρβαροι Κομάνοι είναι έτοιμοι να επιτεθούν:

[8.7.2-5]  Λογοποιουμένην δὲ Κομάνων ἔφοδον μανθάνων ὁ αὐτοκράτωρ, ἐκεῖθεν δὲ καὶ τὸν Βοδῖνον καὶ αὐτοὺς Δαλμάτας παρασπονδῆσαί τε καὶ κατὰ τῆς ἡμεδαπῆς χωρῆσαι βουλομένους, ἐμερίζετο τοῖς λογισμοῖς πρὸς ὁπότερον ἂν ἀπονεύσειε τῶν ἐχθρῶν. Δέον οὖν αὐτῷ ἐδόκει κατὰ τῶν Δαλματῶν πρώτως ἐξοπλίσασθαι καὶ προκαταλαβεῖν τὰ ἀναμεταξὺ τῆς ἡμεδαπῆς καὶ αὐτῶν διακείμενα τέμπη καὶ ὡς ἐνὸν ἀσφαλίσασθαι. Συναγαγὼν τοίνυν ἅπαντας καὶ ἀνακοινωσάμενος τὸ σκοπούμενον, ἐπεὶ συνοῖσον ἅπασι τοῦτ’ ἐδόκει, ἔξεισι τῆς μεγαλοπόλεως τὰ κατὰ τὴν ἑσπέραν προμηθευσόμενος. Καὶ ταχὺ τὴν Φιλιππούπολιν καταλαβὼν καὶ γράμματα δεξάμενος τοῦ τηνικαῦτα ἀρχιεπισκόπου Βουλγαρίας χρηματίζοντος περὶ τοῦ δουκὸς Δυρραχίου Ἰωάννου τοῦ υἱοῦ τοῦ σεβαστοκράτορος διαβεβαιούμενα ἀποστασίαν ἐκεῖνον ὠδίνειν, ἀθυμῶν διὰ πάσης νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἦν πῂ μὲν διὰ τὸν ἐκείνου πατέρα ἀναβαλλόμενος τὴν τῆς ὑποθέσεως ἐξέτασιν, πῂ δὲ καὶ δεδιὼς μὴ ἅπερ ἡ φήμη λέγει οὐ ψεύσεται. Καὶ ἐπεὶ μειράκιον ἦν ὁ Ἰωάννης, ὡς ἐπίπαν τὰς τῶν τοιούτων ὁρμὰς ἀκαθέκτους γινώσκων, ἐδεδίει μή τι νεωτερίσειε καὶ λύπης ἀφορήτου ἀμφοῖν τῷ τε πατρὶ καὶ θείῳ πρόξενος γένοιτο. Δεῖν οὖν ἐλογίσατο διὰ πάσης μεθόδου σπεῦσαι τὴν ἐκείνου σφῆλαι βουλήν. Ἐκήδετο γὰρ τούτου ὁπόσον ἄν τις εἴποι. Μεταπεμψάμενος οὖν τὸν τότε μέγαν ἑταιρειάρχην Ἀργυρὸν τὸν Καρατζάν, Σκύθην μὲν ὄντα, φρονιμώτατον δὲ καὶ ἀρετῆς καὶ ἀληθείας ἐπιμελούμενον, διττὰς ἐπιδίδωσιν αὐτῷ γραφάς, τὴν μὲν πρὸς τὸν Ἰωάννην τοιαῦτα διαλαμβάνουσαν· «Ἡ μὲν βασιλεία μου βαρβαρικὴν διὰ τῶν κλεισουρῶν ἔλευσιν κατ’ αὐτῆς μεμαθηκυῖα ἐξεληλύθει τῆς Κωνσταντίνου ἐφ’ ᾧ τὰ μεσαίχμια τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς ἀσφαλίσασθαι. Δέον οὖν ἐστι καὶ αὐτόν σε παραγενέσθαι τὰ κατὰ τὴν ὑπό σε ἀρχὴν ἀναδιδάξοντα (δέδια γὰρ καὶ τὸν Βολκάνον μὴ καὶ αὐτὸς ἐναντία καθ’ ἡμῶν φρονήσας μελε τήσῃ), πρὸς δὲ καὶ τὰ κατὰ τὴν Δαλματίαν ἀναγγελεῖν πρὸς ἡμᾶς καὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ Βολκάνου εἰ ταῖς εἰρηνικαῖς ἐμμένει σπονδαῖς (καὶ γὰρ οὐκ ἀγαθαί μοι περὶ αὐτοῦ ἀγγελίαι καθ’ ἑκάστην κομίζονται), ἵνα σαφέστερόν τι μεμαθηκότες καὶ πρὸς τὰς αὐτοῦ ἐπὶ πλέον παρασκευασώ μεθα μηχανὰς καί σοι τὸ δέον ὑποθέμενοι αὖθις πρὸς τὸ Ἰλλυρικὸν ἐκπέμψωμεν, ὅπως ἐξ ἑκατέρου τοῖς ἐχθροῖς μαχόμενοι τὴν νικῶσαν Θεοῦ ἐπαρήγοντος σχοίημεν.» Ταῦτα μὲν ἡ πρὸς τὸν Ἰωάννην γραφὴ διελάμβανεν·

– Αν ο Καρατζάς καταλάβει ότι ο Ιωάννης Κομνηνός ετοιμάζεται για προδοσία (τελικά, όπως έγραψα και πάνω, οι υποψίες του Θεοφυλάκτου ήταν λανθασμένες) τότε είχε και μία δεύτερη επιστολή του Αλεξίου που πρέπει να διαβάσει στους «λογάδες (= αριστοκράτες) τῶν ἐποίκων (= κατοίκων) τοῦ Δυρραχίου/ὑπερέχοντες Δυρραχιτῶν», στην οποία διορίζει τον τον Καρατζά νέο Δούκα Δυρραχίου:

[8.7.5] ἡ δέ γε πρὸς τοὺς λογάδας τῶν ἐποίκων Δυρραχίου τοιαῦθ’ ὑπηγόρευεν· «Ἐπεὶ καθ’ ἡμῶν μελετᾶν τὸν Βολκάνον αὖθις μεμαθηκότες τῆς Βυζαντίδος ἐξεληλύθειμεν κατασφαλισόμενοί τε τὰ ἐν μεσαιχμίῳ τῆς τε ἡμεδαπῆς καὶ τῶν Δαλματῶν διακείμενα τέμπη, ἅμα δὲ καὶ τὰ κατ’ αὐτὸν καὶ τοὺς Δαλμάτας ἀκριβώσασθαι, διά τοι ταῦτα δέον κρίναντες μετακαλέσασθαι τὸν ὑμέτερον δοῦκα καὶ ποθούμενον ἀνεψιὸν τοῦ κράτους ἡμῶν τουτονὶ τὸν τὴν ἡμετέραν ἐγχειρίζοντα ὑμῖν γραφὴν ἐξαπεστείλαμεν δοῦκα τοῦτον προχειρισάμενοι. Δέξασθε αὐτὸν καὶ ὑμεῖς καὶ εἰς πᾶν τὸ παρ’ αὐτοῦ προσταττόμενον ὑπείκετε.» Ταύτας οὖν τὰς γρα φὰς ἐγχειρίσας τῷ Καρατζῷ ἐνετείλατο ἀπελθόντα πρῶτα μὲν ἐγχειρίσαι τῷ Ἰωάννῃ τὴν πρὸς αὐτὸν γραφὴν καὶ εἰ μὲν αὐθαιρέτως ἕπεται, ἐκεῖνον μὲν ἐκεῖθεν μετ’ εἰρήνης προπέμψαι, αὐτὸν δὲ τὴν φρουρὰν τῆς χώρας ἀναδέξασθαι, μέχρις ἂν ἐκεῖνος αὖθις ἐπανέλθοι· εἰ δὲ ἀντιτείνει καὶ μὴ πείθεται, μεταπέμψασθαι τοὺς ὑπερέχοντας τῶν Δυρραχιτῶν καὶ τὴν ἑτέραν ὑπαναγνῶναι γραφὴν ἐφ’ ᾧ συνάρασθαι αὐτῷ ἐπὶ τὸ τὸν Ἰωάννην κατασχεῖν.

Να παρατηρηθεί στα παραπάνω χωρία η σαφής διάκριση που γίνεται μεταξύ της «ἡμεδαπῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς» και της «Δαλματίας». Οι δύο περιοχές χωρίζονται από «μεσαίχμια» (= σύνορα) και ασφαλίσιμα/οχυρώσιμα «τέμπη» (= κλεισούρες).

Ο ιστορικός των Νορμανδών William της Απουλίας μας παρέχει την σημαντική πληροφορία ότι οι κάτοικοι της δαλματικής  Ραγούσας (Dubrovnik) προσέφεραν τα πλοία τους στον Ρομπέρτο Guiscard, για την διάβαση της Αδριατικής κατά τον πρώτο Νορμανδο-Βυζαντινό πόλεμο.

Ragusans-1081

Εδώ κλείνω την πρώτη – και περισσότερο ιστορική– ανάρτηση και μπορώ να εισέλθω στα εθνολογικά με την επόμενη.

(συνέχεια στο μέρος #2)

Advertisements

6 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

6 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής #Α1: ιστορικά προλεγόμενα

  1. Ψέκκας

    μαρέσουν αυτά τα γυναικεία επίθετα στην ονομαστική όπως Κομνηνή , Παλαιολογίνα, Μπουμπουλίνα. Σήμερα οι γυναίκες πέχουν επίθετα στην γενική και εκεί που δεν θα χρειαζόταν π.χ μαρία Κρητικού αντί Μαρία Κρητικιά που θα έπρεπε

    • μαρέσουν αυτά τα γυναικεία επίθετα στην ονομαστική όπως Κομνηνή , Παλαιολογίνα, Μπουμπουλίνα.Σήμερα οι γυναίκες πέχουν επίθετα στην γενική και εκεί που δεν θα χρειαζόταν π.χ μαρία Κρητικού αντί Μαρία Κρητικιά που θα έπρεπε

      Η φιλοσοφία της γενικής του ονόματος του ανδρός/πατρός είναι η ίδια με το Γιώργαινα = του Γιώργου και το Μελπομένη Ζαφειρίτσαινα = Μελπομένη, κόρη του Ζαφυρίτση που αναφέρει ο Ζερβός εδώ όταν κάνει γεναλογική ανάλυση:

      Λέει και ένα «η Αριστέα του Ντάναλη» που είναι η βάση της γενικής που λες.

      [10:17]

      [11:02] Ίδια η μακαρίτισσα η Μελπομένη η Ζαφειρίτσαινα είναι!

  2. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Πολύ ωραία ανάρτηση ! Περιμένουμε και τις συνέχειες.

    1.”ο οποίος αναγνώρισε στον Αλέξιο Κομνηνό τη βασική αιτία της παρακμής του Βυζαντίου.”
    Γενικά από πολύ παλιά. Υπήρχε και μια προφητεία http://en.wikipedia.org/wiki/AIMA_prophecy για την δυναστεία των Κομνηνών την οποία είχα πρωτοδιαβάσει στο ιστορικό μυθιστόρημα “Οι Μαυρόλυκοι” του Πετσάλη Διομήδη-Αθανασίου. http://www.biblionet.gr/book/102161/%CE%A0%CE%B5%CF%84%CF%83%CE%AC%CE%BB%CE%B7%CF%82_-_%CE%94%CE%B9%CE%BF%CE%BC%CE%AE%CE%B4%CE%B7%CF%82,_%CE%98%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CF%83%CE%B7%CF%82/%CE%9F%CE%B9_%CE%9C%CE%B1%CF%85%CF%81%CF%8C%CE%BB%CF%85%CE%BA%CE%BF%CE%B9

    2.”Εγώ συμφωνώ περισσότερο με τον Michael Angold που αναγνωρίζει ως βασικές αιτίες της παρακμής, από τη μιά, την «δηλητηριασμένη κληρονομιά του Βουλγαροκτόνου» (Basil’s poisoned legacy) που κληρονόμησαν οι διάδοχοί του (χρέη, ένας πολυδάπανος στρατός, εκτεταμένα και αβέβαια σύνορα κλπ)”
    Εγώ δεν πολυσυμφωνώ με αυτό. Περισσότερο πιστεύω ευθύνεται η αδράνεια των διαδόχων του Βουλγαροκτόνου ( δεν κυνήγησαν τους δυνατούς, αμέλησαν τα στρατιωτικά κ.α. ). Πιστεύω ότι είναι παρόμοια περίπτωση με τον Ιουστινιανό, κατηγορήθηκε ότι δηλαδή εξασθένησε δήθεν οικονομικά το κράτος με τους πολέμους του. Αυτό όμως δεν διαφαίνεται όπως λέει και ο Καραγιαννόπουλος στους διαδόχους του. Μια χαρά κράτος βρήκαν.

    3.Μιας και λέμε για Δυρράχιο, ξέρεις μήπως αν ο Αναστάσιος Α ο Δίκορος ήταν ελληνόφωνος ή λατινόφωνος ( ή την καταγωγή του ιλλυρική, θρακική κ.λπ. ?).

    4.Εδώ http://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87avuldur_boyu είχα βρει ότι ο Τζαχάς δεν ήταν Σελτζούκος(Κινίκ) αλλά ότι ανήκε στην πατριά Çavuldur των Ογούζων (Oğuzların Çavuldur boyuna mensup Çaka Bey)http://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87avuldur_boyu και μου είχε κάνει εντύπωση.

    5.”Πετσενέγκοι-Κουμάνοι-ομογλωσσία”
    Η wiki πάλι τους έχει σε ξεχωριστούς κλάδους http://en.wikipedia.org/wiki/Turkic_languages#Members, τους Πετσενέγκους στους Ογούζους (σαν τους Οθωμανούς) και τους Κουμάνους στους Κιπτσάκ ( σαν τους σημερινούς Τατάρους της Κριμαίας τους ταταρόφωνους Ουρούμ/Έλληνες, οι δυο τελευταίοι λέει πως έχουν γλωσσικά και πολλές οθωμανικές γλωσσικές επιρροές λόγω της οθωμανικής κατάκτησης) και επίσης τους Πετσενέγκους τους έχει ως μια από τις 24 πατριές των Ογούζων http://en.wikipedia.org/wiki/Oghuz_Turks#Traditional_tribal_organization ( δεύτεροι στα “τρία βέλη”).

    6. Οι Παυλικιανοί (μετέπειτα Βογόμιλοι ) της Βαλκανικής λέγεται πως είναι οι θρησκευτικοί πρόγονοι των Καθαρών της Γαλλίας κατά των οποίων οι παπικοί έκαναν Σταυριφορία.

    7. Εδώ βρήκα ένα ωραίο κειμενάκι του Σαββίδη. http://helios-eie.ekt.gr/EIE/bitstream/10442/1738/1/M01.028.06.pdf
    Παρόλο που η wiki μου φαίνεται ότι ταυτίζει Ούζους και Ογούζους http://en.wikipedia.org/wiki/Uz ο Σαββίδης λέει “πολλοί σύγχρονοι βυζαντινολόγοι Έλληνες και ξένοι συνεχίζουν να
    υποπίπτουν στο σύνηθες πλέον σφάλμα της ταύτισης των Ογούζων με
    ένα συγκεκριμένο από τα ογουζικά φύλα του μέσου Μεσαίωνα (αιώ­
    νων 10ου και 11ου), τους Ούζους εισβολείς των Βαλκανίων και του
    ελλαδικού χώρου κατά το χειμώνα του 1064-1065 μ.Χ., τους οποί­
    ους είχε πρωτοαναφέρει με πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία ο λόγιος αυ­
    τοκράτορας του 10ου αιώνα Κωνσταντίνος Ζ’ ο Πορφυρογέννητος, στο
    ονομαστό του σύγγραμμα Προς τόν ίδιον υίόν Ρωμανόν ” και
    “Ούζοι (που εσφαλμένα συγ­χέονται από πολλούς μελετητές — καθώς είπαμε — με τους κοινούς
    προγόνους των μεσαιωνικών Τούρκων, τους Ογούζους)” .

    Ένα ωραίο που μου άρεσε
    “Από τα προαναφερόμενα επιλεγμένα παραδείγματα νομίζουμε ότι
    καθίσταται φανερή η δυσκολία της ταύτισης του πολύπλοκου όρου
    «Σκύθες», ανάλογα με την εκάστοτε περίσταση για την περίοδο από
    τον 11ο αιώνα και εξής. Για παράδειγμα, μόνο η ενδελεχής μελέτη
    των παράλληλων πηγών μπορεί να δείξει ότι οι Σκύθες που βρίσκο­
    νταν ανάμεσα στο ανομοιογενές μισθοφορικό σύνολο στο στρατό του
    αυτοκράτορα Ρωμανού Δ’ Διογένη, κατά τη μάχη του Μαντζικέρτ
    (1071), ήταν Ούζοι και Πατζινάκοι, και όχι Κομάνοι (βλ. Α.Γ.Κ.
    Σαββίδης, Βυζαντινοτουρκικά μελετήματα, σελ. 159* και Από το Βυ­
    ζάντιο στην τουρκοκρατία, σελ. 92-93), οι οποίοι, σε κρίσιμη φάση
    της μεγάλης εκείνης σύγκρουσης, αποφάσισαν να αυτομολήσουν προς
    τους φυλετικά συγγενείς τους Σελτζούκους του τελικού θριαμβευτή
    σουλτάνου Αλπ Αρσλάν. Ακόμα, στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής,
    συναντάμε συχνά και τους τρεις τύπους («Σκύθαι», «Πατζινάκοι»,
    «Κουμάνοι»)’ όμως, όταν η βυζαντινή πριγκίπισσα χρησιμοποιεί μό­
    νο τον τύπο «Σκύθαι», η ταύτιση αυτού του λαού γίνεται ιδιαίτερα
    δυσχερής και αποφασιστική βοήθεια προσφέρουν εδώ οι παράλληλες
    δυτικές σταυροφορικές πηγές, οι οποίες αναφέρονται με περισσότερη
    σαφήνεια σ’ αυτούς είτε ως «Pincenarii» (Πατζινάκοι) είτε ως «Comanitae»
    (Κομάνοι). Επίσης, παράλληλη εξέταση των πηγών απο­
    δεικνύει ότι οι «Σκύθαι», τους οποίους συνέτριψε η βαραγγική φρου­
    ρά του αυτοκράτορα Ιωάννη Β’ Κομνηνού το 1122-1123, στην πολύ­
    νεκρη μάχη της Βερόης (Στάρας Ζαγοράς), ήταν τα υπολείμματα
    των Πατζινάκων που είχαν επιζήσει από τη μεγάλη καταστροφή που
    είχαν υποστεί το 1091 από τον Αλέξιο Α’ Κομνηνό και τους Κομά­
    νους συμμάχους του, στη μάχη του θρακικού όρους Λεβουνίου — και
    όχι Κομάνοι: πραγματικά, μια ανύποπτη βόρεια πηγή του 12ου αιώ­
    να, το σκανδιναυικό saga του ισλανδού ιστοριογράφου Σνόρρι Στούρ-
    λουσσον (12ος-13ος αιώνες), κάνει εκτενέστατα λόγο για τη μεγάλη εκστρατεία του αυτοκράτορα του Βυζαντίου «Kirjalax» (sic: αναφέ­
    ρει τον Αλέξιο Α’ αντί του ορθού Ιωάννη Β’) κατά της χώρας «Pezinavellir»
    (των Πατζινάκων) (βλ. Α.Γ.Κ. Σαββίδης, Βυζαντινο-
    τουρκικά μελετήματα, σελ. 146-148· και Από το Βυζάντιο στην τουρ­
    κοκρατία, σελ. 93). “

    • Λοιπόν έχουμε και λέμε:

      1) Οι ευθύνες του Βουλγαροκτόνου. Οι μεταγενέστεροι βιογράφοι του που τον ηρωοποιούν λένε ότι για 2 χρόνια δεν φορολόγησε τους υπηκόους του επειδή είχε δημιουργήσει ένα τεράστιο απόθεμα, μεγαλύτερο από το «θρυλικό» που είχε πετύχει και ο Αναστάσιος. Ο άμεσος διάδοχός του όμως, δηλαδή ο αδελφός του Κωνσταντίνος, αναγκάστηκε να ζητήσει πίσω τα 2 χαμένα χρόνια ζητώντας από τους υπηκόους να δώσουν τους φόρους 5 ετών μέσα σε 3 χρόνια, κάτι που οι πηγές λένε ότι έριξε την κυβέρνηση στην δυσμένεια των υπηκόων.

      Εγώ εδώ αναρωτιέμαι, αν ο Βασίλειος είχε όντως τόσο μεγάλο απόθεμα, γιατί ο Κωνσταντίνος αναγκάστικε να λάβει αυτό το μέτρο. Μετά μου φαίνεται πολύ απίθανο τέτοιο απόθεμα στην βασιλεία του Βασιλείου. Ο Βαρδάς Σκληρός είχε αυτονομήσει την Μικρά Ασία, άρα οι φόροι από εκεί δεν κατέληγαν στην Κων/πολη. Στα βαλκάνια είχε τον πόλεμο με την Βουλγαρία, της οποίας η κατάκτηση δεν απέφερε μεγάλα κέρδη. Στην Βουλγαρία δεν υπήρχε καλά καλά κυκλοφορία νομίσματος και ο Βασίλειος διατήρησε το φορολογικό σύστημα του Σαμουήλ της εις είδος πληρωμής. Γράφει ο Σκυλίτσης:

      Βασιλείου γὰρ τοῦ βασιλέως, ὁπηνίκα Βουλγάρους ἐχειρώσατο, μὴ νεοχμῶσαι θελήσαντος ὅλως, μηδὲ μετακινῆσαι τὰ πράγματα, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένειν καταστάσεως καὶ οὕτω διεξάγεσθαι, καθώς που ὁ Σαμουὴλ διωρίσατο, καὶ διδόναι τὸν ζεῦγος βοῶν ἔχοντα Βούλγαρον εἰς τὸ κοινὸν σίτου μόδιον ἕνα καὶ κέγχρου τοσοῦτον καὶ οἴνου στάμνον ἕνα, ὁ ὀρφανοτρόφος ἀντὶ τῶν εἰδῶν νομίσματα δίδοσθαι διωρίσατο.

      Δηλαδή κάθε Βούλγαρος που είχε ένα ζεύγος βοδιών πλήρωνε για φόρο έναν μόδιο σίτου, έναν μόδιο κέγχρου και μια στάμνα κρασί. Ο δεύτερος πίνακας εδώ λέει πως 1 μόδιος = 8,7 λίτρα.

      Ο Cheynet (μεταφρασμένος στα αγγλικά από τον Wortley) λέει πως ο Βούλγαρος αγρότης πλήρωνε πολύ λιγότερο φόρο συγκρινόμενος με τον Βυζαντινό ομόλογό του. Όταν ο Ιωάννης ο Ορφανοτρόφος άλλαξε το φορολογικό σύστημα στην Βουλγαρία και επέβαλε την βυζαντινή σε νομίσματα φορολογία, άρχισαν οι επαναστάσεις (Delyan, Vojteh κλπ).

      Ανάλογες φορολογικές αυξήσεις έχουμε και στα παραδοσιακά βυζαντινά θέματα και εκεί ξεκινάνε οι αποστασίες (λ.χ. η αποστασία των Βλάχων στην Θεσσαλία που περιγράφει ο Κεκαυμένος).

      Επομένως, η συμπεριφορά των άμεσων διαδόχων του Βασιλείου, που αύξησαν τους φόρους και ζήτησαν πίσω τα 2 χρόνια που είχε χαρίσει ο βασίλειος, δείχνουν ότι δεν υπάρχουν λεφτά, δηλαδή ότι ο Βασίλειος δεν μπορεί να άφησε το τεράστιο απόθεμα που ισχυρίζονται οι πηγές.

      Αυτά τα αυξημένα φορολογικά μέτρα είναι η πρώτη αιτία που οδήγησε στην μείωση της συνοχής επαρχιών-Κων/πόλεως.

      Εγώ πιστεύω πως οφείλεται σε χρέη που άφησε ο Βασίλειος. Η φοροαπαλλαγή 2 ετών, κατά την γνώμη μου, δεν έγινε επειδή είχε «τεράστιο απόθεμα», αλλά επειδή ήθελε ν΄αύξήσει την δημοφιλία του στους υπηκόους του που είχαν κουραστεί από τους πολλούς του πολέμους σε Μικρά Ασία και Βαλκάνια. Πιστεύω πως αυτή η φοροαπαλλαγή 2 ετών ήταν η πρώτη ταβολέττα που έπεσε σε ένα ντόμινο που μέσα σε μια γενιά παράλυσε την αυτοκρατορία.

      2) Δεν ξέρω την μητρική του Αναστασίου ούτε το άν ήταν «Έλληνας» ή «Ιλλυριός». Σίγουρα μιλούσε λατινικά, αλλά δεν ξέρω την κατάσταση της ελληνογλωσσίας του. Πάντως στα χρόνια του οι έννοιες «Ιλλυριός» και «Έλληνὰς» δεν είχαν καμμία σημασία. Θυμίζω την Ρωμαία εξ Ηπείρου γυναίκα ενός Γότθου πολέμαρχου που αναφέρει ο Μάλχος μια γενιά πριν τον Αναστάσιο. Επειδή στο χωρίο που την αναφέρει μιλάει για την Epirus Nova και την γοτθική κατάκτηση του Δυρραχίου, η γυναίκα είχε την ίδια καταγωγή με τον Αναστάσιο, αλλά ο Μάλχος δεν ασχολείται να μας πει αν ήταν «Ελληνίδα» ή «Ιλλυρίδα». Ήταν Ρωμαία.

      3) Ομογλωσσία Πατζινακών-Κουμάνων.

      Εντάξει βρε συ, δεν ήταν γλωσσολόγος η Κομνηνή. Πάντως λογικά είναι να υποθέσουμε ότι Πατζινάκοι και Κουμάνοι μπορούσαν να μιλήσουν μεταξύ τους με σχετική άνεση. Πιστεύω πως και ένας σημερινός Τούρκος θα μπορούσε κουτσά στραβά να καταλάβει έναν Κουμάνο, όπως ένας Σέρβος μπορεί κουτσά στραβά να μιλήσει με έναν Τσέχο.

      http://en.wikipedia.org/wiki/Codex_Cumanicus

      Κουμανικά:

      The Codex’s Pater Noster reads:

      Atamız kim köktesiñ. Alğışlı bolsun seniñ atıñ, kelsin seniñ xanlığıñ, bolsun seniñ tilemekiñ – neçik kim kökte, alay [da] yerde. Kündeki ötmegimizni bizge bugün bergil. Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl – neçik biz boşatırbız bizge yaman etkenlerge. Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl. Basa barça yamandan bizni qutxarğıl. Amen!

      Σημερινά Τουρκικά:

      In Turkish, the text is:
      Atamız ki göktesin. Alkışlı olsun senin adın, gelsin senin hanlığın, olsun senin dilemeğin – nice ki gökte, ve yerde. Gündeki ekmeğimizi bize bugün ver. Dahi, yazıklarımızı (suçlarımızı) bize boşat – nice biz boşatırız bize yaman (kötülük) edenlere. Dahi, şeytanın sınamağına bizi koyurma. Tüm yamandan (kötülükten) bizi kurtar. Amin!

  3. Simplizissimus

    Σμερδαλέε, κοίταξε το ημέιλ σου.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s