Η Σουβδελίτια

Ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος στο βιβλίο του «Περὶ τῆς Βασιλείου Τάξεως» (De Ceremoniis) μας πληροφορεί ότι ο αυτοκράτορας Μιχαήλ (δεν ξεκαθαρίζει ποιος, αλλά μάλλον πρόκειται για τον Γ΄ που βασίλευσε κατά την περίοδο 842-867) δέχθηκε δύο πρεσβείες «ατακτησάντων» (= εξεγερθέντων) Σλάβων που ήθελαν να δηλώσουν επίσημα την οριστική τους υποταγή σε αυτόν. Η μία πρεσβεία ήταν αυτή «τῶν ἀτακτησάντων Σκλάβων ἐν χώρᾳ τῇ Σουβδελιτίᾳ», ενώ μετά από αυτούς ακολούθησαν «ἕτεροι Σκλάβοι Θεσσαλονίκης ἀρχοντίας».

Subdelitia

Ποια περιοχή είναι αυτή η «Σουβδελίτια χώρα»; Η μόνη πληροφορία που μας παρέχει ο Πορφυρογέννητος είναι ότι η χώρα αυτή βρισκόταν κοντά σε βουνά, διότι οι «ατακτήσαντες» Σλάβοι κατέφυγαν στα γειτονικά βουνά όσο διήρκεσε η εξέγερσή τους.

[…] Σκλάβους τοὺς ἀτακτήσαντας ἐν χώρᾳ τῇ Σουβδελιτίᾳ καὶ ἀνελθόντας εὶς τὰ ὄρη καὶ πάλιν καταφυγόντας τῇ αὐτοκρατορικῇ καὶ ὑψηλῇ βασιλείᾳ.

Ενώ οι περισσότεροι μελετητές πιστεύουν πως οι «Σουβδελίται» Σλάβοι ήταν από την περιοχή της Θεσσαλονίκης όπως και οι «ἕτεροι Σκλάβοι Θεσσαλονίκης ἀρχοντίας», η αλήθεια είναι πως δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα για την γεωγραφική θέση της Σουβδελίτιας. Ο μεν Φαίδων Μαλιγκούδης προτείνει τις παρυφές του Βερμίου κοντά στην Εγνατία, ενώ ο Καραγιαννόπουλος τις παρυφές των βουνών του Στρυμόνα. Ο Μαλιγκούδης, επιπλέον, παραθέτει και μία εδιαφέρουσα ετυμολογική πρόταση για το τοπωνύμιο Σουβδελίτια, το οποίο θεωρεί σύνθετο Βλαχικό τοπωνύμιο με σημασία «Ὑπόρεια». Το πρώτο μέλος είναι η λατινική πρόθεση sub = «υπό» και το δεύτερο ο βλαχορουμανικός όρος deal = «λόφος, ύψωμα». Με άλλα λόγια, πρόκειται για την Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική εκδοχή των σλαβικών τοπωνυμίων του τύπου «Ποδογορά» όπως Podgora/Podgorica/Podgorje , PodbregPodbrdo κλπ.

Την άποψη του Μαλιγκούδη μπορείτε να την διαβάσετε εδώ (επειδή είναι πολλά θέματα μαζί σε μια σελίδα βάλτε στην μηχανή αναζήτησης τον τίτλο «Πρώιμες ειδήσεις για τους Βλάχους στην περιοχή του Βερμίου»).

Παραθέτω τα βασικά:

 Εδώ και αρκετές δεκαετίες απασχολεί την έρευνα ένα ερώτημα, η λύση του οποίου γίνεται όλο και πιο δύσκολη όσο μεγαλώνει ο αριθμός των πατριωτικών ιστορικών πονημάτων που παράγουν, κυρίως, οι βόρειοι γείτονές μας. Το ερώτημα είναι: πότε ακριβώς εμφανίζονται οι Βλάχοι στον ελλαδικό χώρο και, ειδικότερα, αν εμφανίζονται (ή κατέχονται από βορειότερες περιοχές) πριν ή μετά την έλευση των Σλάβων στη Μακεδονία.

Ιδιαίτερα σημαντικές στη συνάφεια αυτή είναι οι μαρτυρίες που μας παραδίδει μια αγιολογική πηγή, ο Βίος του Αγίου Γρηγορίου του Δεκαπολίτη, ενός εικονολάτρη μοναχού, ο οποίος, γύρω στις αρχές της τρίτης δεκαετίας του 9ου αιώνα, εγκαταλείπει τη μονή του στην πατρίδα του την Ισαυρία και εγκαθίστανται στη Θεσσαλονίκη μέχρι το Φθινόπωρο του 842. Λίγο μετά την εγκατάστασή του όμως στην πόλη (γύρω δηλαδή στο 835) αποφασίζει ο Γρηγόριος, όπως παραδίδει ο Βίος του, να μονάσει στα δυτικά της Θεσσαλονίκης «προς τα των Σκλαβηνών μερών όρη», στην περιοχή δηλαδή του Βερμίου, όπου, όπως γνωρίζουμε είναι εγκατεστημένοι οι υπόφοροι προς το Βυζάντιο Δρουγουβίτες. Απόφαση, η οποία εντάσσεται πιθανώς στα πλαίσια μιας εργώδους ιεραποστολικής δραστηριότητος που διεξάγεται στην περιοχή αυτή. Απόφαση, η οποία, τελικά, δε θα πραγματοποιηθεί, διότι, όπως μαθαίνουμε από το Βίο του, προβλέπει ο Γρηγόριος μια πρόσκαιρη αιματηρή στάση «του της εκείνης Σκλαβηνίας εξάρχοντος» που θα συμβεί λίγο αργότερα.

Συγκρατώντας την ένδειξη της πηγής μας για παρουσία σλάβων υπηκόων του Βυζαντίου γύρω στα μέσα της τρίτης δεκαετίας του 9ου αιώνα στην περιοχή του Βερμίου, ας περάσουμε στη μαρτυρία μιας άλλης πηγής που είναι, κατά τη γνώμη μου αποφασιστική για την προβληματική μας. Περίπου δύο δεκαετίες αργότερα, όπως περιγράφει ο εστεμμένος ιστορικός Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, δέχτηκε ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Γ΄ (842-867) στο παλάτι μια αντιπροσωπεία από σλάβους που προέρχονταν από την ευρύτερη διοικητική περιοχή (αρχοντία) δυτικά της Θεσσαλονίκης. Οι σλάβοι αυτοί προέρχονταν, αναφέρει ο Πορφυρογέννητος, από την περιοχή της Σουβδελητίας και προσέρχονταν στον αυτοκράτορα για να δηλώσουν την υποταγή και τη μετάνοιά τους, διότι είχαν επαναστατήσει και αφού ανέβηκαν στο βουνό της περιοχής τους, είχαν αρνηθεί πρόσκαιρα την υποταγή τους στη βυζαντινή αρχή.

Παρακάμπτοντας τις ενδιαφέρουσες μαρτυρίες των πηγών μας για τη θέση των σλάβων αυτών στο βυζαντινό κράτος θα μείνουμε για λίγο στο όνομα Σουβδελιτία, το οποίο, όπως διαπιστώνουμε από την πηγή μας στην περιοχή ενός βουνού (κατά τη γνώμη μου: στο Βέρμιο). Το όνομα αυτό δεν είναι φυσικά ελληνικό, αλλά ούτε προέρχεται από τη σλαβική γλώσσα. Μπορεί αντίθετα να ετυμολογηθεί από μία τρίτη γλώσσα, η οποία, τόσο από πλευρά φωνολογίας, όσο και λεξιλογίου, ανταποκρίνεται στα γνωρίσματα της νεορωμανικής γλώσσας των Βλάχων.

Αν η ετυμολόγηση την οποία προτείνουμε είναι ορθή, τότε έχουμε, νομίζω μια σοβαρή ένδειξη από τις πηγές ότι οι σλάβοι οι οποίοι εγκαταστάθηκαν κατά τον 7ο αιώνα στην υπόρεια περιοχή (κατά τη γνώμη μου στην περιοχή του Βερμίου) που ονομάζεται Σουβδελιτία, πιθανώς δανείστηκαν το όνομα αυτό από τους Βλάχους που προϋπήρχαν εκεί. Οπωσδήποτε όμως η είδηση για τη Σουβδελιτία αποτελεί την πιο πρώιμη είδηση για τη γλωσσική παρουσία Βλάχων (μέσα του 9ου αιώνα) μια και η επόμενη χρονικά είδηση απαντά περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα (το έτος 976) στο Χρονικό του Ιωάννη Σκυλίτση.

Λοιπόν:

1) Ο Μαλιγκούδης πολύ σωστά προσθέτει στην συζήτηση τις πληροφορίες που αντλούμε για τους Σλάβους της Θεσσαλονίκης από τον Βίο του Γρηγορίου Δεκαπολίτου.

2) Υποθέτει ότι η Σουβδελίτια ήταν στις παρυφές του Βερμίου και υποθέτει ότι ο Δεκαπολίτης μόνασε γύρω στο 835 μ.Χ. στα δυτικά της Θεσσαλονίκης «πρὸς τὰ τῶν Σκλαβηνῶν μερῶν όρη», όπου «προφήτευσε» μία μελλοντική εξέγερση «τοῦ τῆς ἐκείνης Σκλαβηνίας ἐξάρχοντος». Αυτή η «προφητεία» είναι Vaticinium ex eventu ή, με άλλα λόγια, ο Βίος συγγράφτηκε μετά την «προφητευόμενη» εξέγερση. Αυτή η εξέγερση που «προφήτευσε» ο Δεκαπολίτης γύρω στο 835 είναι πολύ πιθανόν να είναι η εξέγερση των Σουβδελιτών Σκλάβων επί Μιχαήλ Γ΄ (842-867)  που περιγράφει ο Πορφυρογέννητος.

Άρα ο Μαλιγκούδης έχει δίκαιο να υποψιάζεται ότι το μέρος που πήγε να μονάσει ο Δεκαπολίτης ήταν η Σκλαβηνία της Σουβδελίτιας, αλλά δεν υπάρχει καμία απολύτως ένδειξη ότι η Σουβδελίτια ήταν στο Βέρμιο. Εκεί που ο Μαλιγκούδης γράφει “αποφασίζει ο Γρηγόριος, όπως παραδίδει ο Βίος του, να μονάσει στα δυτικά της Θεσσαλονίκης «προς τα των Σκλαβηνών μερών όρη», στην περιοχή δηλαδή του Βερμίου“, το πρωτότυπο κείμενο του βίου δεν μιλάει ούτε για «δυτικά της Θεσσαλονίκης» ούτε για «Βέρμιο».  Τα ακριβή λόγια του πρωτότυπου κειμένου μπορείτε να τα διαβάσετε στην σημείωση #27 εδώ:

«Βουλή ποτε τω αγίω γέγονε συν ενί των μαθητών ορμήσαι προς τα των Σκλαβηνών μερών όρη, ηλπικότι εν τούτοις ησυχίας της επιθυμουμένης τυχείν. Επιλαβόμενος ουν της οδού, και μικρόν πρόσω γεγονώς, τάχει πολλώ προς τον εν ω εξήλθε τόπον ανθυπενόστει. Ο δε συν αυτώ την πορείαν ποιούμενος, την αθρόαν μεταβολήν εωρακώς έφη· ‘Πάτερ τίμιε, τίς η οξεία αύτη εις τουπίσω παραδρομή, ει γαρ ταχινήν ούτω διανύειν οδόν εμέλλομεν, τίς χρεία καταλιπείν τον εν ω τόπω ήμεν’; Ο δε προς αυτόν απεκρίνατο· ‘Πόθος μοι ην, αδελφέ, την ορμήν ημών εις τα εκεί γενέσθαι, αλλ’ ορώ, ως ήλιος εν αυτοίς ουκ επιλάμπει’. Ούτως ειπών υπέστρεφε. Και μεθ’ ημέρας τινάς στάσις ου μικρά του της εκείνης Σκλαβηνίας εξάρχοντος γέγονε, και πολλή χύσις αιμάτων ποταμηδόν επερρύει, και πυρίκαυστος η περίχωρος εκείνη γέγονε και σκοτοδεινίας μεστή. Διεβεβαιούτο δε τω λόγω και τούτο, ως άνευ σφραγίδος και νεύσεως βασιλικής ούποτέ μοι γέγονεν εκ τόπου εις τόπον βιβάσαι τον πόδα» (έκδ. Dvornik, σελ. 61-62).

Ο Καραγιαννόπουλος τοποθετεί την Σουβδελίτια στα όρη του Στρυμόνα, επειδή ο Βίος γράφει ότι όταν ο Δεκαπολίτης ταξίδευε από τη Χριστούπολη (Καβάλα) προς την Θεσσαλονίκη, του επιτέθηκαν Σλάβοι ληστές κατά την διάβαση του Στρυμόνα (σημείωση #17):

Το κείμενο έχει ως εξής: «εκ δε ταύτης [δηλ. της Χριστοπόλεως] αποβάς του πλοίου, κατήντησεν επί τινα ποταμόν, εν ω Σκλαβίνοις λησταίς περιέπεσεν, επί λέμβου τας του ποταμού παραμειβομένοις όχθας, και τα προσπίπτοντα των πλοίων ληϊζομένοις. Ους ιδών ο όσιος μηδενί θάμβει κρατηθείς, συνήλθε και συνεκάθισεν αυτού. Οι δε το του ανδρός θάρσος εν θαύματι θέμενοι, προς αλλήλους επινεύοντες έλεγον· ‘‘Τίς ούτος; ος μηδεμίαν τω προσώπω δειλίαν υποφαίνων, μηδέ των δραθέντων υφ ημών λόγον ποιούμενος, επί τοσούτω παρρησίας ήλασεν, ώστε και συνείναι ημίν κατεθάρρησεν; φανερός ουν ως διαπορθμεύσαι τον ποταμόν βουλής εστι’’. Κώπαις ουν χρησάμενοι, επέκεινα του ποταμού τόπον διεβίβασαν, και την οδόν δι ης οδεύειν ήμελλεν, υποδείξαντες, ασινή και αλώβητον πορεύεσθαι είασαν» (έκδ. F. Dvornik, σελ. 54-55).

Επίσης γνωρίζουμε ότι ο Καίσαρ Αλέξιος Μωσελέ το 836 υπέταξε τους Σλάβους της περιοχής του Νέστου και του Στρυμόνα που ήταν ανυπότακτοι από το 816, «ξανανοίγοντας» το τμήμα της Εγνατίας που ένωνε την Κων/πολη με την Θεσ/νίκη:

In summer 836, Mosele, recently promoted to Caesar, was dispatched with an army against the Bulgars in Thrace. Instead of confronting them, however, he focused on recovering for the Byzantine Empire the coastal strip between the rivers Nestos and Strymon, which had been abandoned to the local Slavs by the Byzantine-Bulgarian Treaty of 816. In this way, he restored the direct land connection between Thrace and Thessalonica, the Empire’s major Balkan city. After founding a new city, named Caesaropolis after himself, he returned to Constantinople.

Επομένως, η γεωγραφική θέση της Σουβδελίτιας δεν μπορεί να προσδιοριστεί. Βέβαια αυτό δεν έχει καμία σχέση με την ετυμολογία του τοπωνυμίου.

Η πρόταση του Μαλιγκούδη για βλαχική ετυμολογία του τοπωνυμίου Σουβδελίτια είναι πολύ πιθανή, γιατί όπως έγραψα αναλυτικά σε παλαιότερη ανάρτηση (ειδικότερα στην δεύτερη ανάρτηση), αν δεχτούμε ότι οι γλωσσικοί πρόγονοι των Βλάχων είναι οι Σερμησιάνοι (Vlasi Sremljane) που λίγο μετά το 680 μ.Χ., σύμφωνα με τα «Θαύματα του Αγίου Δημητρίου», ακολούθησαν τους Βουλγάρους του Κούβερ «στον Κεραμήσιο κάμπο» (Πελαγονία) και, κατόπιν, ξαναβρέθηκαν συγκεντρωμένοι «στα δυτικά της Θεσσαλονίκης» πριν διαλυθούν. Ο Μαύρος τιμήθηκε με το αξίωμα του Πατρικίου από τον Ιουστινιανό Β΄και διορίστηκε «Ἄρχων τῶν Σερμησιάνων καὶ τῶν Βουλγάρων», ενώ την ίδια εποχή, ο Ιουστιανός Β΄ ιδρύει μια Κλεισούρα «Σκυθών» (= Βουλγάρων) στην περιοχή του Στρυμόνα, όπως μας πληροφορεί ο Πορφυρογέννητος.

Τὸ δὲ θέμα τοῦ Στρυμόνος τῇ Μακεδονίᾳ συντέτακται καὶ οὐδαμοῦ τούτου λόγος ἐστι περὶ θέματος, ἀλλά εῖς κλεισούραν τάξιν λελόγισται. Καὶ Σκύθαι αὐτῷ ἀντί Μακεδόνων διανέμονται, Ἰουστινιανοῦ τοῦ Ρινοτμήτου ἐν τοῖς ὄρεσι τοῦ Στρυμόνος καὶ ταῖς διαβάθρες τῶν κλεισουρῶν τούτους ἐγκατοικίσαντος.

Thematibus4_Strym_Thess_Hellas

Επειδή οι «Σκύθαι» της Κλεισούρας του Στρυμόνα είναι μάλλον οι Βούλγαροι του Κούβερ που ήλεγχε από τη Θεσσαλονίκη ο Μαύρος, είναι πολύ πιθανόν να βρισκόταν μαζί τους και Σερμησιάνοι (= Βλάχοι).

Επομένως, η ιστορία των Σερμησιάνων είναι σε θέση να μας εξηγήσει την παρουσία Βλάχων τόσο στα δυτικά της Θεσσαλονίκης όσο και στην περιοχή του Στρυμόνα. Από εκεί και μετά, τα 150 περίπου χρόνια που μεσολαβούν από την άφιξη των Σερμησιάνων μέχρι την εξέγερση των Σκλάβων της Σουβδελίτιας κατά την βασιλεία του Μιχαήλ Γ΄, είναι αρκετός χρόνος για την «εναπόθεση» βλαχικών τοπωνυμίων στα μέρη που κατοικούσαν.

Πάμε τώρα στο γλωσσολογικό μέρος. Στο λήμμα του βικιλεξικού για το ρουμανικό deal = «λόφος», δίνεται μια εσφαλμένη ετυμολόγηση από το σλαβικό dol = «κοιλάδα». Όχι μόνον οι δύο όροι έχουν αντίθετες σημασίες («λόφος» vs. «κοιλάδα»), αλλά είναι γλωσσολογικά αδύνατον το σλαβικό dòlŭ να δώσει το ΑΒΡ deal. Η δίφθογγος /ea/ της ΑΒΡ προέρχεται πάντοτε από τονισμένο /è/ (λ.χ. potère > putre), ενώ το σλαβικό τονισμένο /ò/ διφθογγοποιείται σε /oà/ (λ.χ. kòsa > c).

Επομένως, ο πρόγονος του ΑΒΡ deal είναι dèl- και αυτό επιβεβαιώνεται από το ρουμανικό υποκοριστικό delușor = «λοφίσκος». Στο DEX Online, το deal ετυμολογείται από το σλαβικό dě = «τομέας, τμήμα» (λ.χ. σερβ. deo, βουλγ. del/djal κλπ). Η ετυμολογία αυτή είναι μεν φωνολογικά δυνατή (υπάρχει το προαπαιτούμενο τονισμένο /è/), αλλά είναι λίγο δύσκολη η σημασιακή μετάβαση από το «τμήμα» στον «λόφο».

Μία εναλλακτική ετυμολογική πρόταση είναι να θεωρήσουμε το deal υποστρωματικό όρο της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (ΑΒΡ), δηλαδή όρο που κατάγεται από την γλώσσα που μιλούσαν οι γλωσσικοί πρόγονοι των Βλάχων και των Ρουμάνων πριν λατινοφωνήσουν.

Ο Ρουμάνος ιστορικός Alexandru Magdearu δέχεται την ετυμολογική πρόταση του Μαλιγκούδη Σουβδελίτια = Sub-deal- = «Υπόρεια», αλλά συμφωνεί με τον Καραγιαννόπουλο και τοποθετεί την Σουβδελίτια κοντά στην Αμφίπολη και τον Στρυμόνα. Για τον όρο deal  = «λόφος» δέχεται ότι είναι «Θρακικής» (= υποστρωματικής) καταγωγής.

Madgearu-subdeal

Αν δεκτούμε ότι ο όρος deal/delușor είναι υποστρωματικής καταγωγής τότε πρέπει να εξηγήσουμε το εξής «πρόβλημα». Γιατί το μεσοφωνηεντικό /L/ δεν ρωτακίστηκε; Αν ανασυνθέσουμε τον «Θρακικό» όρο *dèla τότε πρέπει να εξηγήσουμε γιατί δεν συνέβη η αναμενόμενη εξέλιξη *dèla > deàla > deàra > deàr; Θυμίζω πως σε όλο το προσλαβικό λεξιλόγιο της ΑΒΡ το μεσοφωνηεντικό /L/ πάντοτε ρωτακίζεται, λ.χ.:

Θεσσαλονίκη > βλαχ.  runã

caelus > cèlus > kjelu > kjeru > tseru/cer

gelu > dzeru/ger

*weg’h-ulos > *vjedzula > αλβ. vjedhull ~ ρουμαν. viezure

Αυτή η «ανώμαλη» έλλειψη ρωτακισμού συμβαίνει σε δύο περιπτώσεις:

1) Όταν το μεσοφωνηεντικό /L/ ήταν διπλό -LL- (λ.χ. gallina > βλαχ. ljinã , agnellus > βλαχ. niel ~ ρουμαν. miel και scintilla > scintillia > scãntealje)

2) Όταν μετά το /L/ υπήρχε ένα άλλο σύμφωνο που χάθηκε λ.χ. το δακο-θρακικό *malva = «όχθη, ποταμός» (λ.χ. Dacia Malvensis = Dacia Ripensis = Δακία Παραποτάμια και ο ποταμός MalvaMlava στην Σερβία που υπέστη την νοτιοσλαβική μετάθεση των υγρών) έγινε mal[u] στην Βλαχική και mal στην Ρουμανική (και τα δύο «όχθη»).

malva

Επομένως μπορούμε να λύσουμε το πρόβλημα του μη ρωτακισμού αν «βελτιώσουμε» τον αναδομημένο υποστρωματικό όρο σε *dèlla. Συχνά, το διπλό -LL- σε πολλές γλώσσες είναι προϊόν αφομοίωσης ενός συμπλέγματος -LN-, λ.χ.:

*galnos > gallus

*bh.lnos > φαλνός > φαλλός

Άρα μπορούμε να δούμε πίσω από το *dèlla τον ΙΕ τύπο *dhalnos. Προτίμησα τον τύπο με /a/ διότι αυτό μας επιτρέπει μια καλή ετυμολογική συσχέτιση με έναν αλβανικό όρο (όπως συχνά συμβαίνει με τις υποστρωματικές λέξεις της ΑΒΡ) και η αλβανική φωνολογική εξέλιξη μας επιτρέπει να παράξουμε το /e/ από το /a/.

Λοιπόν, στην Αλβανική συνέβη i-μετάλλαξη, δηλαδή όταν ένα /a/ βρέθηκε πριν από /i/ τράπηκε σε /e/, λ.χ. λατιν. calix/calicem > αλβανικό qelq ~ Γερμανικό kelich > Kelch . Η πιο συχνή πηγή τέτοιων μεταλλακτικών /i/ ήταν το επίθημα πληθυντικού -i (<*ī < *-oi), που έχει την ίδια καταγωγή με το ελληνικό -οι. Ο Ben Fortson γράφει για εκείνες τις ΙΕ γλώσσες που αντικατέστησαν το «κανονικό» επίθημα πληθυντικού των «δευτεροκλίτων» (*-os) *-ōs με το *-oi, που στις περισσότερες εν τέλει ιωτακίστηκε (*-oi > *-ī > *-i) λ.χ. θεός > θεοί , λατ. servus > servī , OCS gradŭ > gradi κλπ.

oi-plural

Έτσι το ελληνικό πράσον πέρασε στα Αλβανικά ως presh επειδή ο πληθυντικός *prashi υπέστη i-μετάλλαξη και έγινε preshi. Ομοίως με το PA *brada = «έλατο» (λ.χ. βλαχο-ρουμανικό brad) που στην Αλβανική μέσω του πληθυντικού *bradi > *bredi κατέληξε bredh.

i-mutation

Έτσι λοιπόν, η αναδομημένη ρίζα *dhalnos > *dalla μπορεί μέσα από i-μετάλλαξη στον πληθυντικό *dhalnoi > dalnī > dalli > delli, να δώσει τον όρο *della από τον οποίο παράγεται το βλαχο-ρουμανικό deal = «λόφος». Προτιμώ να ανασυνθέσω την μορφή *dhalnos διότι μπορεί να συνδεθεί με την ΙΕ ρίζα *dhal- «ξεπετάγομαι» που έδωσε το ελληνικό θάλλω (< θάλ-jω) και το αλβανικό ρήμα dal = «ξεπετάγομαι, προεξέχω, σηκώνομαι», το οποίο -όλως περιέργως !- εμφανίζεται και στην μορφή del !!!

dhal

Με άλλα λόγια, ο υποστρωματικός ΑΒΡ όρος *dhalnos > *della > deal = «λόφος, ύψωμα» της Σουβδελίτιας μπορεί να ετυμολογηθεί ως «σηκωμένη γη» μέσω του αλβανικού ρήματος *dhal- > dal/del «ξεπετάγομαι, προεξέχω, σηκώνομαι» !!!

Θυμίζω πως το λατινικό «βουνό» mons/montis προκύπτει από την ΙΕ ρίζα *men- «προεξέχω» που έχει δώσει και το ρήμα *ex-meneō > ēmineō = «προεξέχω», ενώ  το ελληνικό ὄρος, κατά πάσα πιθανότητα ανάγεται στην ΙΕ ρίζα *h3er- «κινούμαι κατακόρυφα» > «σηκώνομαι» που έδωσε τους λατινικούς όρους orior = «σηκώνομαι» και Oriens/Orientem = «Aνατολή» = «εκεί απ΄όπου ξεπροβάλλει/σηκώνεται ο ήλιος».

h3er

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ:

1) Ορθά ο Μαλιγκούδης θεώρησε τον όρο Σουβδελίτια Βλαχικό/Ανατολικό Βαλκανικό Ρωμανικό και σύνθετο Sub-deal- = «Υπόρεια» (deal = «λόφος», delușor = «λοφίσκος»).

2) Επίσης, ορθά ο Madgearu θεώρησε τον ΑΒΡ όρο deal «Θρακικό», δηλαδή υποστρωματικό Δακο-Μυσικό/« Βεσσικό». Ο καλύτερος τρόπος απόδειξης της υποστρωματικότητας ενός ΑΒΡ όρου είναι να βρούμε έναν συγγενή όρο στην Αλβανική και, αν είναι δυνατόν μαζί με μια ρηματική ρίζα (λ.χ. *weg’h- > PA vedza > vjedh «κλέβω» και *weg’h-ulos > PA *vjedzula = «μικρός κλέφτης, κλεφτάκος» > αλβ. vjedhull ~ ρουμαν. viezure = «ασβός»). Στην συγκεκριμένη περίπτωση, το *dhal-nos > *dalna > *dalla > *della > deal = «ύψωμα» μπορεί να συνδεθεί με το αλβανικό ρήμα *dhal- > *dhal(n)a > dal/del = «ξεπετάγομαι, προεξέχω, σηκώνομαι».

Advertisements

6 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

6 responses to “Η Σουβδελίτια

  1. Χρήστος

    Γεια σου, μ’έχεις παρακινήσει με το site σου και διαβάζω γλωσσολογία. Οπότε διαβάζω το βιβλίο του BEEKES συγκριτική ινδοευρωπαϊκή γλωσσολογία. Είμαι στις κλίσεις των ουσιαστικών και προσπαθώ να εξασκηθώ μόνος μου πηγαίνοντας από την ΠΙΕ στην αρχ. ελληνική και μου προκύπτουν προβλήματα. Πχ μου βγαίνει ότι η γεν. του αστήρ θα έπρεπε να είναι αστρός (h2st-r-os) και όχι αστέρος που είναι τελικά. Φαντάζομαι ότι κάποιοι τύποι άλλαξαν λόγω αναλογίας προς άλλες πτώσεις.
    Ο χώρος εδώ είναι για το συγκεκριμένο άρθρο. Που θα μπορούσα να σου έστελνα κάποιες απορίες μου να με βοηθούσες αν ήθελες?

    • Γειά σου Χρήστο!

      Αν θέλεις συζητάμε όλες τις απορίες σου σε σχόλια της ανάρτησης «από την ΠΙΕ στην Ελληνική γλώσσα».

      Όντως έχεις δίκαιο. Η αναμενόμενη γενική της λέξης ἀστήρ θα έπρεπε να ήταν όπως αυτή των λέξεων ἀνήρ και πατήρ, δηλαδή πρωτο-ελλην. ἀνερός > ἀνρός > ἀνδρός και, αντίστοιχα, πατερός > πατρός.

      Ο όρος *h2es-ter- αναδομήθηκε με υστεροκινητικό τονισμό (κατεβάζει τον τόνο στις πλάγιες πτώσεις) και όχι ακροστατικό (διατηρεί τον τόνο στην ίδια συλλαβή).

      Περιέργως, οι αναδομημένες μορφές είναι έτσι ώστε ενώ τά ουσιαστικά με το επίθημα -τηρ εν γένει έχουν υστεροκινητικό τονισμό, οι όροι mèh2ter- και brèh2ter- αναδομούνται ως ακροστατικά.

      Θα πρέπει να το ψάξω καλύτερα για να σου δώσω μια πλήρη απάντηση, αλλά έτσι σαν πρώτη εκτίμηση θα έλεγά ότι η «ανωμαλία» συνέβη νωρίς στην πρώιμη ελληνική (όταν η γενική ήταν ακόμα ἀστερός) και η μετατόπιση τόνου ἀστερός > ἀστέρος έγινε μάλλον για να αποφευχθεί ο σχηματισμός του συμπλέγματος -στρ-. Το λέω αυτό διότι τα ουσιαστικά σε -στηρ έχουν ακροστατική γενική -στῆρος (λ.χ. ξυστήρ > ξυστῆρος), δείχνοντας μάλλιστα και ένα «ανώμαλο» /η/ αντί για το αναμενόμενο /ε/ που βρίσκουμε στην γενική τοῦ ἀστέρος.

  2. Antonios

    Καλησπέρα. Δεν ξέρω αν θα μπορούσε με τη Σουβδελιτία να σχετίζεται και το πρωτοκελτικό dāl-(je/o-), dāli- που σημαίνει “τμήμα, μέρος, κομμάτι” ώστε, Σουβδελιτία – Σουβδέλα(-ι) – Σουμπδ(ντ)έλα (-ι) να μπορεί να σημαίνει από “τα κάτω μέρη”…Και τώρα που είπα Σου(β)μπδέλα, μου ήρθε στο μυαλό η Αβδέλα Γρεβενών. Λες να μην έχει καμία σχέση με τη βδέλα μιας και εκεί δεν έχει βδέλες ούτε για δείγμα? Λες να είναι (λέω τώρα ως ερασιτέχνης) η Αβδελιτία (Αb-deal- dal-i) η αποκομμένη ή η ευρισκόμενη από των όρεων? (στ’ αλήθεια είναι χαμένη μέσα σε κορυφές βουνών, το δε παλιό χωριό ήταν κτισμένο σε πάτωμα βουνού- λίγο πιο πάνω από κεί που βρίσκεται τώρα). Δεν ξέρω, μπορεί να λέω ό, τι να ναι αλλά, απλά σου το θέτω ως προβληματισμό. Και τελειώνω με την Περβυλα της Θεσσαλίας (σ.σ. ιδέα δεν έχω για τα όρια της επί Ιουστινιανού) η οποία θα θελα να ξερα που βρισκόταν γιατί μου φέρνει στο μυαλό το διπλανό χωριό της Αβδέλας το Περιβόλι. Αυτό δε το κατακαημένο θα πρεπε να λέγεται gardina αν ήταν Περιβόλι αλλά, για να επανέλθω, κανονικά μέχρι και σήμερα απο τους παλιούς τους Βλάχους λέγεται Pervole (-a αιτιατική θηλ.). Οταν ρωτησα τί σημαίνει μου είπαν οι Περβολιάτες (Pervoleani-Pervoliats) ότι σημαίνει “δίπλα-στην άκρη της κοιλάδας που έχει νερό στη βάση της” Αλλά, τότε στα Βλάχικα θα έπρεπε να λέγεται το χωριό Pri vali (-a) και όχι Pervole (-a). Προφανώς το Pervole είναι σύνθετη λέξη και μου φέρνει στο νου την Περβυλα που γράφεται και με “υ” και είναι και θηλ. γένους…άμα ήξερα και σε τί περιοχή ήταν κτισμένο αυτό το φρούριο….Δεν λέω πάντως ότι το Περιβόλι είναι η Περβυλα αλλά ίσως γλωσσολογικά να έχει κάποια σχέση. Καλό βράδυ!!

    • Ενδιαφέρουσα η συσχέτιση του del/deal της Σουβδελίτιας με την Αβδέλα Αντώνη !!!

      Ὀντως το λατινικό ab αντιστοιχεί στο σλαβικό za !!! Άρα θεωρητικά (αν δεν έχουμε άλλα στοιχεία για το όνομα Αβδέλα) στέκει η πρόταση Ab-dela = Za-gora !!!

      Ωραίος !!!

  3. Antonios

    Y.Γ. Τώρα που το ξανασκέφτομαι ίσως το Αβδέλα να είναι η λατινοθρακική μετάφραση του Ζαγορίου. Ab-dela, από των όρεων-πίσω (όντως είναι πίσω) από τα βουνά.

    • Και η άλλη πρόταση που έκανες για την Σουβδελίτια ως «Κάτω μέρη» δεν είναι άσχημη. Δεδομένου ότι στον σλαβικό κλάδο del = «μέρος, τμήμα».
      Θυμίζω το ελληνικό επώνυμο «Τσιαπανίτης» που δηλώνει «αυτόν που ήρθε από σια πάνω».

      Η ετυμολογία του όρου Μολοσσός είναι από την ρίζα *melh3dh- «άνω μέρος, κεφάλι» (Μολόθ-jος > Μολοσσός = «από τον **Μόλοθο = «επάνω μέρος»). Η ίδια ρίζα έχει δώσει και το ελληνικό μλωθ-ρός >βλωθρός = ψηλός.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s