Η Ρουμλουκιώτικη διάλεκτος #1

Αυτά τα Χριστούγεννα είχα την ευκαιρία να ξαναρίξω μια γρήγορη ματιά στο βιβλίο του Δημητρίου Δελιόπουλου «Το Ρουμλουκιώτικο Ιδίωμα», για το οποίο έχει κάνει μια ανάρτηση ο Νίκος Σαραντάκος στο παρελθόν. Το βιβλίο πραγματεύεται την διάλεκτο του Ρουμλουκιού παρουσιάζοντας, εκτός από αλφαβητικό λεξικό όρων, και ορισμένα στοιχεία για την γραμματική και τις φωνολογικές εξελίξεις.

Η διάλεκτος του Ρουμλουκιού ανήκει στις λεγόμενες Βόρειες Νεοελληνικές Διαλέκτους, που είναι αυτές που μιλιούνται βορείως του Κορινθιακού κόλπου και της Αττικής, καθώς και στο βόρειο Αιγαίο.

Γενικά χαρακτηριστικά των Βορείων Ιδιωμάτων είναι:

1) Η τροπή των ατόνων /e/ (ε,αι) και /o/ (ο,ω) σε /i/ και /u/ αντίστοιχα:

νερό > νιρό (/ɲirò/), είμαι > είμι , παιδί > πιδί , με φαίνεται > μι φαίνιτι/φαίν΄τι

εύμορφος > όμουρφους/έμουρφους , άρρωστος > άρρουστους , Ρωμιός > Ρουμιός

2) Αποκοπή/κώφωση των ατόνων /i/ (ι,η,υ,οι,ει) και /u/ (ου):

κουνούπι > κνούπ’ , κουτί > κτί , μανιτάρι > μαν΄τάρ΄

Έχουν γίνει πολλές συζητήσεις σχετικά με την χρονολογία αυτής της αποκοπής/κώφωσης. Η κυρίαρχη άποψη είναι ότι συνέβη κατά την περίοδο 1200-1600 (δηλαδή κατά την περίοδο όπου διαμορφώθηκαν οι νεοελληνικές διάλεκτοι), ενώ ορισμένες «αρχαιόπληκτες» προτάσεις αρχαίας καταγωγής δεν είναι πειστικές όταν εξετάζονται λεπτομερώς. Η «κώφωση» των ατόνων /i/,/u/ συνέβη αφού είχε ήδη ολοκληρωθεί η ανομοίωση των κλειστών κτ,πτ > χτ, φτ (λ.χ. κτίζω > χτίζω και πτερόν > φτερό). Ο λόγος γι΄αυτήν την διαστρωμάτωση είναι ότι το κουτί > κτί δεν προφέρεται ποτέ χτί. Επίσης, το γεγονός ότι το πηγάδι είναι πάντοτε /bγàδ/ και ποτέ /vγàδ/ δείχνει ότι η κώφωση στο πηγάδι συνέβη πολύ αργότερα από τον σχηματισμό της πανελλήνιας λέξης εκβαίνω > βγαίνω (ekvèno > eγvèno > vγèno ύστερα από μετάθεση).

Γράφει ο Geoffrey Horrocks για το θέμα:

Horrocks

Η αποκοπή/κώφωση αυτή έχει ορισμένες συνέπειες στους γειτονικούς φθόγγους:

α) Στην άτονη συλλαβή /ni/, το /n/ παραμένει ουρανωμένο (ɲ) και μετά την απώλεια του /i/, αλλά για λόγους απλότητος δεν θα σημειώνω κάθε φορά το ɲ :

σκόνη [skòni] > skòɲi > σκόν΄ [skòɲ]

γουρούνι [γurùni] > γurùɲi > γρούν΄ [γrùɲ]

Μερικές φορές η ουράνωση φτάνει μέχρι την προουράνωση (prepalatalization, σχηματισμός ημιφωνικής ουράς στην προηγούμενη συλλαβή) -nj > -jn- , δηλαδή ακούγεται κάτι σαν «γρούιν», «σκόιν». Ανάλογα φαινόμενα έχουν παρατηρηθεί και σε ορισμένες σλαβικές διαλέκτους της Μακεδονίας (λ.χ. konj > kojn = «άλογο»).

prepalatalization

Εδώ θα προσθέσω ότι, σύμφωνα με τον Victor Friedman, η προουράνωση nj> jnj στα γραπτά του Krte Petkov Misirkov είναι χαρακτηριστικό της τοπικής του σλαβομακεδονικής διαλέκτου (γεννήθηκε στους τότε Αγίους Αποστόλους/Postol Γιαννιτσών, σημερινή Πέλλα).

Misirkov-jnj

Στην πρώτη από τις δύο σελίδες πιο πάνω έβαλα ένα ερωτηματικό στα δεδομένα του Newton για το Μακεδονικό δικός μου > /θkòzim/ έναντι του Θεσσαλικού δικός μου > /θkòzum/, γιατί στο Ρουμλούκι το «δικός μου» είναι ή /θkòzum/ ή /θkòm/ και όχι /θkozim/, όπως ισχυρίζεται ο Newton. Θα το δείξω παρακάτω.

Μερικές φορές, το άτονο /li/ υφίσταται τα ίδια φαινόμενα που περιγράφτηκαν για το άτονο /ni/, ενώ η προουράνωση μπορεί να συμβεί και σε εξακολουθητικά σύμφωνα (λ.χ βόδι, ρόδι > βόιδ΄, ρόιδ΄, αν και ο τύπος βόιδι δεν αποκλείεται να είναι αρχαϊσμός και όχι προϊόν προουράνωσης, λ.χ. ο υποκοριστικός όρος βοΐδιον < βοϝ-ίδιον απαντά στον Αριστοφάνη).

β) Στο επίθημα -στικός μαζί με το άτονο /i/ εξαφανίζεται και το /t/ προκαλώντας ελαφρά πάχυνση του s>š: λ.χ. νηστικός > νησ΄κός [ɲiškòs].

Παρομοίως:

ζαλίστηκα > ζαλίšκα

σκέφτηκα > σκέφ΄κα

φρίχτηκα > φρίχ΄κα (= τρόμαξα, φρίσσω/φρίκη)

Ένα ανάλογο φαινόμενο έχει παρατηρηθεί και στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (Βλαχική/Αρουμανική και Ρουμανική) όπου το άτονο σύμπλεγμα -sti- γίνεται -šti- και, ενίοτε, το /t/ χάνεται:

Λατινικά Christianus, castigare > Βλαχικά Crishtin, cîshtigari και Ρουμανικά Creștin, știgare  [θυμίζω πως š=ș=sh],

ενώ παράδειγμα με απώλεια του /t/, όπως στα νηστικός > νηšκός και ζαλίστηκα > ζαλίšκα είναι το λατινικό pastiō/pastionem > Βλαχικό pîshuni και Ρουμανικό șune.

Δεν ξέρω κατά πόσο η σλαβική εξέλιξη –štĭn-/-ščĭn- > -šn- μπορεί να συνδεθεί με τα παραπάνω φαινόμενα. Λ.χ. τα «παντελόνια» στις διάφορες σλαβομακεδονικές/βουλγαρικές διαλέκτους είναι gašti/gašči/gakʲi, ενώ το «ζωνάρι που κράταει τα παντελόνια» είναι gaščĭnikŭ/gaštĭnikŭ > gaštnik/gašnik ακόμα και στις διαλέκτους που σήμερα λένε gakʲi (η επιλεγμένη φωνολογία στην Πρότυπο Σλαβομακεδονική).

gašnik

Αναλόγως, το τοπωνύμιο *Lěštĭnica/*Lěščĭnica (= «φουντουκότοπος» εκ του  lěska = «φουντούκι/φουντουκιά») που στην ταινία «Η κυρά μας η μαμή» με την Βασιλειάδου απαντά ως «Λεστινίτσα», στις σημερινές σλαβικές γλώσσες πολλές φορές απαντά ως Lešnica.

[07:35] , [10:1ο] , ο Παντελής  Ζερβός που δίνει ρεσιτάλ στο [11:30]:

– Και θα μείνετε πολύ καιρό στη Λεστινίτσα, αν επιτρέπετε;

– Μα θα εγκατασταθούμε μονίμως!

– Δηλαδή πόσον καιρό; (ήταν «ελληνικούρα» για τον άνθρωπο το «θα εγκατασταθούμε μονίμως» :p3: )

– Για πάντα!

– Αχά

και ο Ορέστης Μακρής στο [22:38] που αμολάει την «ελληνικούρα» «αχ τι ωραία που περνάμε ἐν Λεστινίτσῃ !».

γ) Όταν η αποκοπή φέρνει σε επαφή σύμφωνα διαφορετικής ηχηρότητος συμβαίνει υποχωρητική αφομοίωση (regressive assimilation), δηλαδή το δεύτερο σύμφωνο επιβάλλει την ηχηρότητά του στο πρώτο:

Ηχηρά σύμφωνα είναι τα [b,d,g,v,δ,γ,z], ενώ τα αντίστοιχα άηχά τους είναι τα [p,t,k,f,θ,χ,s].

sb>zb: συμπέθερος [sibèθeros] > ζμπέθ(ι)ρους [zbèθ(i)rus]

pγ>bγ: πηγάδι [piγàδi] > μπγάδ΄ [bγàδ], πηγούνι [piγùni] > μπγούν΄ [bγùɲ]

δk>θκ: δικός μου [δikòs mu] > θκόζουμ/θκομ [θkòzum/θkom]

vt>ft: βοτρύδιον > βουτρύδι [vutrìδi] > φτρύδ΄ [ftriδ]

vk>fk: βούκεντρον > βουκέντριον > βουκέντρι [vukè(n)dri] > φκέντρι [fkè(n)dri]

Αυτό το είδος αφομοίωσης συμβαίνει σε όλες τις γλώσσες λ.χ. gt>kt στα διάγω, agō > Διάκτωρ, actōr και το σλαβικό *vъtorъ = «δεύτερος» που, μετά την απώλεια του πρώτου yer, έδωσε το βουλγαρικό vtori που όμως προφέρεται /ftɔri/.

δ) Στις εκφράσεις του τύπου «ο δικός μου» και «ο πατέρας μου» κλπ, η απώλεια του /u/ στο «μου» δημιούργησε ένα σύμπλεγμα /-sm./ το οποίο απλοποιήθηκε με διάφορους τρόπους. Κατά κανόνα, το /s/ ηχηροποιήθηκε σε /z/ και ένα νέο αναπτυκτικό φωνήεν αναπτύχθηκε ανάμεσα στο /z/ και στο /m/. Το αποτέλεσμα ήταν οι τύποι «ου/ι θκόζουμ», «ου/ι πατέραζουμ». Μία άλλη εξέλιξη ήταν η απώλεια του /s/ και οι τύποι «ου/ι θκόμ», «ου/ι πατέραμ».

Στο Ρουμλούκι λ.χ. ο συχνότερος τύπος είναι «ι θκόζουμ», «ι πατέραζουμ», «ι αδιρφόζουμ» αν και στα «πιρατνά» (περατινά = κάτω/πέρα από τον Αλιάκμονα) χωριά, σύμφωνα με τον Δελιόπουλο, ακούγονται και οι τύποι «ι θκομ», «ι πατέραμ», «ι αδιρφόμ».

paterazoum

3) Το «θα» στα βόρεια ιδιώματα προφέρεται κατά κανόνα «δα», λ.χ. «δα πάμι» = «θα πάμε».

4) Το «με» και το «σαν» συντάσσονται με ένα συνοδευτικό «τι»:

Επειδή το νεοελληνικό «με» κατάγεται από το «μετά» (λ.χ. μετά τῆς γυναικός = (μαζί) με την γυναίκα) η αρχή του φαινομένου πρέπει να ήταν οι φράσεις:

μετ΄εμένα > μιτ΄ιμένα > μιτι μένα = με εμένα

μετ΄εσένα > μιτ΄ισένα > μιτι σένα = με εσένα

Αυτές οι εκφράσεις φαίνεται να είχαν αναλογική επίδραση στο «σαν» και προέκυψαν τα:

σαντι μένα = σαν εμένα

σαντι σένα = σαν εσένα

5) Η αιτιατική πληθυντικού κατά κανόνα δεν χρησιμοποιείται (λ.χ. «έχ΄ καλκατζαραίοι!» αντί για «έχει καλικατζαραίους!» ή «πήρα τς δρόμ΄ [= τους δρόμοι]» αντί για «πήρα τους δρόμους»), ενώ η γενική πληθυντικού συνήθως σχηματίζεται περιφραστικά με το «από» + αιτιατική (που όπως είπα στον πληθυντικό δεν χρησιμοποιείται) λ.χ. «η τρουφή απ΄τ΄αρνίθια» αντί για «η τροφή των αρνιθιών [= ορνίθια = κοτόπουλα]), ενώ η φράση «τα σαμάρια των γαϊδάρων» λέγεται «τα σαμάρια απ τς/τσι γαϊδάρ΄» (= τα σαμάρια απ΄ τους γαϊδάροι).

6) Όταν το αρκτικό άτονο φωνήεν δεν χάνεται (λ.χ. ημέρα > μέρα, εγγαστρωμένη > γκαστρωμένη , Θεσσαλονίκη > Σαλουνίκη) τότε συχνά μετατρέπεται σε /α/, ιδίως όταν μετά ακολουθεί ένηχο σύμφωνο (ν,μ,λ,ρ) και όταν το επόμενο φωνήεν είναι /α/ (ώστε να δράσει ως πυρήνας αφομοίωσης).

εγγόνι > αγγόνι

εντροπή > αντρουπή

εμπόδιο > αμπόδιου

ομφαλός > αφαλός (αυτό είναι πανελλήνιο)

ελαφρός > αλαφρός (και αυτό νομίζω πως μπορεί να θεωρηθεί πανελλήνιος τύπος)

ορνίθι > αρνίθ΄

εργάτης > αργάτς

μοναχός > μαναχός

επάνω > απάν΄

Ανάλογα φαινόμενα μπορεί να συνέβησαν και στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική λ.χ. το λατινικό ēricius «σκατζόχοιρος» έγινε ariciu στη βλαχική και arici στη ρουμανική (και iriq/uriq στην Αλβανική).

7) Το μη ετυμολογικό προθηματικό α- είναι πολύ συχνό:

χείλος > χείλι > αχείλ΄

στήθος > στήθι > αστήθ΄

λυπούμαι > λπούμι > αλπούμι

ρεβίθι > ριβίθι > ρβίθ΄ > αρβίθ΄

γρήγορα > αγλήγουρα

χώρια > αχώρια

πηδώ > πδώ > bδώ > αbδώ

καλέω > ακαλνώ = «προσκαλώ»

Και εδώ κάποιος μπορεί να επισημάνει ανάλογα φαινόμενα στην Βλαχική λ.χ. Rōmānus > Rumãn[u] > Armãn[u], το λατινικό rapiō > βλαχικό arakju ~ arap[u] (με τυπική για την βλαχική τροπή py>ky όπως στο piatră > kyatrã) και το λατινικό vēnor/vēnātor = «κυνηγώ, κυνηγός» που έγιναν avinu/avinator[u] στην Βλαχική.

8) Ο παρατατικός των ρημάτων σε -μαι είναι -μαν/-σαν/-ταν αντί για -μουν/-σουν/-ταν (λ.χ. ήμαν = ήμουν, κ(οι)μώμαν = κοιμόμουν, καθόμαν/κάθουμαν = καθόμουν). Θα αναφέρω δύο παραδείγματα.

i) Παραδοσιακό Μακεδονικό τραγούδι «τί θιλα κι σ΄αγαπούσα κι δι gάθουμαν (= δεν καθόμουν) καλά»:

ii) Κώστας Χατζηχρήστος στο «της Κακομοίρας» [01:07:30] «ήμαν καλός δισκοβόλος»:

9) Η δοτική (λ.χ. δοκεῖ μοὶ = φαίνεται σε εμένα) έδωσε τη θέση της στην αιτιατική (δοκεῖ μοὶ > με φαίνεται > μι φαίν΄τι) και όχι στην γενική (δοκεῖ μοὶ > μου φαίνεται) που είναι η ποικιλία των νοτίων διαλέκτων που εν τέλει πέρασε στην Πρότυπο Νεοελληνική (ΠΝΕ). Διαβάζοντας τον Robert Browning εξεπλάγην από το πόσο νωρίς άρχισε να αντικαθίσταται η δοτική δίνοντας την θέση της σε γενική/αιτιατική. Τα πρώτα παραδείγματα απαντούν ήδη στον 1° π.Χ. αιώνα, αλλά η γεωγραφική τους κατανομή μονιμοποιήθηκε πολλούς αιώνες αργότερα. Το πρώτο παράδειγμα αιτιατικής απαντά στο 81 π.Χ. στην φράση «γράφομαι σε» = «σε γράφω» (ή, καλύτερα «σι γράφου» = «σου γράφω» της ΠΝΕ = «γράφω σε εσένα»), ενώ το πρώτο παράδειγμα γενικής απαντά στο 46 π.Χ. στην φράση «δώσω σοὺ» (= θα σου δώσω).

Browning me-mou

10) Σε ορισμένες περιοχές, η παρελθοντική αύξηση ε- συνοδεύεται από διπλό τονισμό του τύπου «έκατσάμι κι έφαγάμι» αντί για «εκάτσαμε και εφάγαμε».

Ειδικά φωνολογικά χαρακτηριστικά της Ρουμλουκιώτικης διαλέκτου

(Πολλά από αυτά μάλλον υπάρχουν και σε άλλα βόρεια ιδιώματα, αλλά όχι σε όλα)

1) Το αρσενικό άρθρο ενικού είναι «ι» και όχι «ου» (< ο) όπως στις περισσότερες βόρειες διαλέκτους. Η καλύτερη εξήγηση που βρήκα γι΄αυτό είναι η αναλογική επίδραση από τα ταυτόηχα θηλυκά άρθρα (η, οι = /i/). Με άλλα λόγια, το θηλυκό ζεύγος η μάνα > οι μανάδις (μανάδες) έδρασε αναλογικά, αλλάζοντας το αρσενικό ζεύγος ο/ου πατέρας > οι πατιράδις (πατεράδες) προς το ταυτόηχο ι πατέρας > οι πατιράδις.

Το αποτέλεσμα ήταν να γενικευτεί παντού ως αρσενικό άρθρο ενικού το «ι»: ι Νίκους, ι λύκους ι μαύρους, ι πατέρας κλπ.

i-article

2) Όταν η αποκοπή φέρνει σε επαφή  ένα «σ» με προκείμενα «λ» και «ν», το «σ» προφέρεται «τσ», δηλαδή συνέβη επένθεση ενός /t/:

μέλισσα > μέλσα > μέλτσα

αλυσίδα > αλσίδα > αλτσίδα

τι κάνεις > τι κάνς > τι καντς

τι θα γίνεις; > τι δα γένς > τι δα γέντς

ο Γιάννης > ι Γιάννς > ι Γιάνντς

ο Αντώνης > ι (Α)Ντώντς

ο Βαγγέλης > ι Βαγγέλτς

ο Βασίλης > ι Βασίλτς

3) Το «ν» των άρθρων της αιτιατικής «τον» και «την» (και στα «στον» και «στην») πριν εξαφανιστεί προκάλεσε ηχηροποίηση στο άηχο κλειστό σύμφωνο που ακολουθεί (p,t,k > b,d,g), το οποίο, με τη σειρά του, προκάλεσε ανάδρομη ηχηροποίηση στο «τ» του άρθρου (και στο σ>ζ του «στην»)

Το πρώτο βήμα είναι όπως τα πανελλήνια: συν+κοινωνία > συγκοινωνία [si(ŋ)ginonia] , συν+τόμος > σύντομος [sì(n)domos] , συν+πολίτης > συμπολίτης [si(m)bolìtis], ενώ το δεύτερο είναι σαν τα πηγάδι > bγάδ΄ και συμπέθερος > ζμπέθ(ι)ρος που αναφέρθηκαν παραπάνω.

τον Κώτσο > τουν Κώτσιου > του Γκώτσιου και στον Κώτσο > στου Γκώτσου

τον Πέτρο > τουν Πέτρου > του Μπέτρου και στον Πέτρο > στου Μπέτρου

τον Τάσο > τουν Τάσου > του Ντάσου και στον Τάσο > στου Ντάσου

την πόρτα > τη bόρτα > τ΄bόρτα > d΄bόρτα , αλλά στην πόρτα > σ΄ν πόρτα > σ΄bόρτα > ζ΄bόρτα (εδώ χάθηκε το /ti/ του «στην» όπως στο νηστικός > νησ΄κός)

Έτσι προκύπτουν τα θηλυκά παραδείγματα:

ζ΄dαβέρνα = στην ταβέρνα

ζ΄bαραλία = στην παραλία

ζ΄gατάψυξ = στην κατάψυξη

ζ΄Gλούρα/Gατερίν΄/Gοζάν΄ = στην Κουλούρα/Κατερίνη/Κοζάνη

4) H απλολογία/συρριστική ανομοίωση του τύπου ο Θανάσης > ι Θανάης.

Όταν στις δύο τελευταίες συλλαβές μιας λέξης υπάρχουν δύο συρριστικά σύμφωνα (s,z) το ένα από τα δύο χάνεται. Ενώ εκ πρώτης όψεως φαίνεται ότι χάνεται το πρώτο εκ των δύο στην πραγματικότητα συνέβη ένας συνδυασμός προουράνωσης και απλολογίας (Anglaland > England, ἀμφιφορεύς > ἀμφορεύς):

i) Προουράνωση: θanàsis > θanàʲsis > θanàjsis όπως ρόδι > ρόιδ΄

ii) Απώλεια της τελικής συλλαβής /-is/ είτε λόγω απλολογίας (-jsis) είτε λόγω της κώφωσης του άτονου /i/ της τελικής συλλαβής.

Η παραπάνω διαδικασία εξηγεί γιατί στον τύπο -ίζεις > -ίειζ το συρριστικό που επιβιώνει είναι το /z/: -izis > -iʲzis > -ijzis > -ijz.

καθαρίζεις > καθαρίειζ΄

δεν μας χέζεις > δι μας χέειζ΄

θα περάσεις > δα πιράεισ΄

Εξαίρεση είναι το ορνιθωνύμιο «κουκκνουγκoύηζ΄» (= κοκκινογκούσης = κοκκικολαίμης που περιέχει το βλαχικό gushã /αλβανικό gushë = «λαιμός») και δείχνει μη ετυμολογικό /z/, όπως το «σ΄αρέειζ΄;» (= σου αρέσει;) που ακούγεται καμιά φορά. Πιστεύω ότι η ηχηροποίηση s>z σε αυτά τα παραδείγματα οφείλεται στα προκείμενα σύμφωνα (ηχηρό /g/ και ένηχο /r/, λ.χ. *dr.k’- > *δρακάτης > δραγάτης). 

5) Ορισμένες φορές τα ηχηρά τριβόμενα της ελληνιστικής κοινής [β,γ,δ] προφέρονται σαν ηχηρά κλειστά [b,d,g] αντί για τον συνήθη νεοελληνικό τους ήχο.

Οι λαγόνες λ.χ. εξελίχθηκαν στη λέξη (τα) λαgόνια = οι λαγόνιες χώρες των ζώων (το κενό ανάμεσα στα πλευρά και στα οστά της λεκάνης), από τις οποίες οι παλιοί έκριναν αν το χορτοφάγο ζώο ήταν χορτάτο (το χορτασμένο ζώο είχε φουσκωμένα τα λαgόνια), ενώ η λέξη δίδυμος έδωσε το διδυμάρικο > dιdμάρκου. Ένας φίλος από την Τσακωνιά μου είπε ότι τα «δίδυμα» στην Τσακωνική λέγονται διδυμαρικάζυμαρικά.

bgd

6) To ρουμλουκιώτικο επιφώνημα «κο» ~ «καλέ».

Εκεί όπου στην ΠΝΕ (πρότυπος νεοελληνική) χρησιμοποιείται το επιφώνημα «καλέ», στο Ρουμλούκι χρησιμοποιείται το «κο». Παραδείγματα χρήσης:

Μάνα προς κόρη: «κο κουρίτσ΄μ΄ καλό» = «βρε/καλέ καλό μου κορίτσι»

Εγγονός προς βαρήκοη γιαγιά: «μανιά; … μανιά; … μανιά κο μ΄ακούς;»

Όταν η ΠΝΕ άρχισε να επιδρά την ρουμλουκιώτικη διάλεκτο, το «πουλιτ΄κό» (= πολιτικό = αστό) «καλέ» ηχούσε τόσο άσχημα στους Ρουμλουκιώτες που μόλις το άκουγαν έλεγαν «καλέ καλέ να σι ρίξου στου χαλέ!».

illinikura

Ο όρος «ιλληνικούρα» μου θύμισε τις παρακάτω σκηνές:

α) «Ο Κλέαρχος, η Μαρίνα και ο κοντός»: λέει ο Νίκος Ρίζος στο [00:08:20]:

«Διότι και να μιλάω αδερφέ μου σαν υποψήφιος βουλευτής, με την ελληνικούρα μου ξεροψημένη …»

β) «Βαβυλωνία»: λέει στο [00:41:30] ο Ηλίας Λογοθέτης που ως επτανήσιος αστυνόμος ανακρίνει τον «λογιότατο»:

Λογιότατος: «… αμφοτέρους μαχεσαμένους»

Λογοθέτης: «Ποιος χέστηκε μουρέ; Ανάθεμά με κι αν δεν κατάλαβα τίπουτσι που να πάρει ο διάολος με τις ελληνικούρες σου παλιολογιότατε!»

Λογοθέτης [42:28]: «Μουρέ εγώ σε ρωτάω ρωμέικα: ήτανε caso pensato ή caso accidente; (ιταλικά δάνεια στις διαλέκτους των Επτανήσων)

Γραμματικός [42:45]: «Ερωτά ο κύριος αστυνόμος: το επεισόδιον ήτο εκ προμελέτης ή τυχαίον γεγονός;»

7) Η αποκοπή προθέσεως.

Στα Ρουμλουκιώτικα, η πρόθεση «κατά» κατά κανόνα αποκόπτεται σε «κα» όταν ακολουθούν τα άρθρα αιτιατικής «τον, την,το, τους, τις, τα».

επάνω κατά τα βουνά χιωνίζει > απάν΄ κα τα βνά χιουνίζ΄

πάω κατά τη Δέσπω > πάου κα τη Δέσπου

Παραθέτω ένα από τα διαλεκτικά κείμενα που παραθέτει ο Δελιόπουλος (το παραμύθι «ι Ντίνας ι βαρκάρς» = «ο Ντίνος ο βαρκάρης») όπου έχω υπογραμμίσει την αποκοπή κατά>κα:

kata1

kata2

Η αποκοπή αυτή φαίνεται και στο λήμμα κασταλαή = κατασταλαγή , όπου ο Δελιόπουλος παρουσιάζει την άποψη του Ιωάννη Προμπονά για την καταγωγή της.

kastalai

Ενώ μπορεί κάλλιστα να είναι ένα μεταγενέστερο μεσαιωνικό φαινόμενο απλολογίας (κατά τα > κα τα), έχει ενδιαφέρον ότι θυμίζει ένα ανάλογο φαινόμενο που συνέβαινε στις αρχαίες μη Αττικο-Ιωνικές διαλέκτους (Αιολική, Δωρική, Αρκαδο-Κυπριακή) όπου κατά κανόνα η πρόθεση «κατά» πριν από σύμφωνο αποκόβεται σε «κὰτ-» με το «τ» να αφομοιώνεται από το σύμφωνο που ακολουθεί.

Λ.χ. οι επικοί αιολισμοί κατά-μορος > κάτμορος > κάμμορος = κατάμοιρος και κατα-μύω > κατμύω > καμμύω

και, παρομοίως, στην Οδύσσεια λ.χ. (8.85), η φράση «κατὰ κεφαλῆς» αποκόπτεται σε «κακ κεφαλῆς»:

ταῦτ᾽ ἄρ᾽ ἀοιδὸς ἄειδε περικλυτός: αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς
πορφύρεον μέγα φᾶρος ἑλὼν χερσὶ στιβαρῇσι
κὰκ κεφαλῆς εἴρυσσε, κάλυψε δὲ καλὰ πρόσωπα:

Σε μια διαλεκτική επιγραφή της Λάρισας του 168/7 π.Χ. (A. Tziaphalias – J.L. García Ramón – B. Helly, BCH 130, 2006, 435-483; fig. 1-5. – AE 2006.
SEG 56, 0636) διαβάζουμε:

Ταγευόντουν Τιμοσθένεος Ἀλεξιαίοι Ἱπ/πολόχοι Ἀλεξιππείοι Πολεμάρχοι Πολεμαρ/χιδαίοι, Λυκούρτοι Εὐστρατιδαίοι Δικαίοι / Εὐφορβείοι ταμιευόντουν Πίθουνος Αἰ/σχυλείοι καὶ Πολεμαίοι Ἀμφιαίοι γυμνασι/αρχέντουν Σούεος Φιλαγρείοι καὶ Ἀντιγέ/νεος Φιλοξενείοι Θύοι πεμπεκαιδεκότα / ἀγορᾶς ἐόνσας ἀγ[ορα]νομέντος Ἱππολόχοι Ἀλεξιπ/πεί[ο]ι? Ἱππολόχοι Ἀλεξιππείοι λέξαντος ἔδοξε τοῦ / δάμου τοῦ Λαρισαίουν· ὀπειδ[εὶ] Σάτ[υ]ρος Φιλίνειος Ἀ/θα[να]ῖος ἐοὺν φιλόσοφος τὰν ἐνδαμίαν πεποίειτει / χρόνοι πλείονος ὀστρεφόμενος οὑς ποτείνεκε ἀν/δρὶ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ καὶ τὰ κράτιστα καὶ κάλλι/στα τοῦν ἐν τοῦ βίου πάνσας ποτ τὸς πολίτας προθυμίας / καὶ σπουδᾶς ⟨ο⟩ὐθὲν ἐ[λλεί]πουν καὶ τὸν ἐνεστακόντα πό/λεμον συνμένο[υν] μετὰ τοῦν πολιτᾶν, ἔδοξε τοῦ δά/μου τοῦ Λαρισαίουν ἐπαινεῖσειν Σάτυρον Φιλίνειον Ἀ/θ[α]ναῖον ἐτ τοῦ τὰν ἐνδαμίαν ποιεῖσθειν οὑς ποτείνε/κε ἀνδρὶ καλοῦ κα[ὶ ἀ]γαθοῦ καὶ ἐτ τοῦ εὐνόους διεκεῖ/σθειν ποτ τὸς πολίτας, καὶ τὸς ἐπιμελείτας ὀπεὶ κε κατε/νέκει ὁ καῖρος περ τὰν πολιτείαν φροντίξειν οὕστε δο/θεῖ αὐτοῦ πολιτεία κατ τὸν νόμον καὶ συμφανὲς εἶ παν/τεσσι διέκι ὁ δᾶμος ὁ Λαρισαίουν περ[ρ]ᾶτει τοῖς ὀρθοῦς / ὀστρεφομένοις καταξίας τίμας καὶ χάριτας ἀτδίδο[υ]/μεν καὶ τὸ ψάφισμα τόνε κύριον ἔμμεν καπ πάντος χρόνο[ι] / τὸς ταμίας ὀγγράψαντας αὐτὸ ἐν κίονα λιθίαν κατ/θέμεν ἐν τὸ ἱερὸν τοῖ Ἄπλουνος τοῖ Κερδοίοι καὶ τὰν ὀ/νάλαν κίς κε γινύειτει δόμεν Ὁμολουίοι ὑστέ/ρα ἀγόρας ἐόνσας ἀγορανομέντος Πολεμάρχοι Πολε/μαρχιδαίοι Πολεμάρχοι Πολεμαρχι[δ]αίοι λέξαντος ἔ/δοξε τοῦ δάμου τοῦ Λαρισαίουν Σ[α]τύρου Φιλινείου Ἀθα/ναίου δεδόσθειν πολιτείαν καὶ τὰ λοιπὰ τιμία ὑπαρχέ/μεν αὐτοῦ κάτταπερ καὶ Λαρισαίοις καὶ τὸ ψάφισμα τό/νε κυρίον ἔμμεν καπ πάντος χρό[ν]οι καὶ τὸς ταμίας τό/νε τε καὶ τὸ πρὸ τοῖ γενόμενον πε̣ρ αὐτοῖ ψάφισμα ἐσδό/μεν ὀγγράψειν ἐν κίονα λ[ι]θίαν καὶ κατθέμεν ἐν τὸ ἱερὸν / τ[οῖ] Ἄπλουνος τοῖ Κερδ[οί]ο̣[ι] καὶ τὰν ὀνάλαν κίς κε γενεί/τει δόμεν ἀτ τᾶν κοινᾶν ποθόδουν· vacat Ὁμολουίοι / δευτέρα, ἀγορᾶς ἐόνσας ἀγορανομέντος Πολεμάρ/χοι Πολεμαρχιδαίοι Πολεμάρχοι Πολεμαρχιδαίοι λέξαν/τος ὀπειδεὶ Νούιος Λατῖνος Οὐίοι Μαμερτῖνος παργενόμε/νος καὶ ἐπελθοὺν ἐτ τὰν παρελθόνσαν ἀγόραν ἐνεφά̣[νισ]/σε πόκ?[κ]ι Πατροκλέα τοῖ Ἀστοκλέα παιδὸς ποππετόντος / ἑυτοῦ ἐν Σικελία καὶ ἐμφανίσσοντος διέκι ἀνδραποδι/σθὲς ὑκ κινοῦν στρατιουτᾶν ἐδούλευε ἐπιγvνὸς διέ/κι εἶς ἐλεύθερος καὶ Λαρισαίος ἐξαγγρέμενος εἶς κα[ὶ] / κατεσταούκουν ἐλεύθερον καὶ ἑυτοῖ κυρίον Ἱππ[ολό]/χοι Ἀλεξιππείοι λεξάντος ἔδοξε τοῦ δάμου [τοῦ Λα]/ρισαίουν ἐπαινεῖσειν Νούιον Λατινὸν Οὐίοι Μαμ[ερτῖνον] / [ἐ]τ τᾶ [ἅγ]γρεσι τᾶ ἔχε[ι ποτ τὰν] πόλιν [—] / [—] τοῖ δάμοι το[ῖ Λαρισαίουν —] / [——]

kata-larissa

Στο κείμενο αυτό βλέπουμε τις εξής αποκοπές προθέσεων:

i) κατά: καττούς νόμους (κατά τοὺς νόμους) και δύο φορές καππαντός χρόνοι (κατά παντός χρόνου, με την τυπική Θεσσαλική γενική -οιο > -οι αντί για -οιο > -οο > -ου)

ii) ἀνά > ἀν- > ὀν- (αρκαδο-κυπριακό ὑν-): ὀγγράψαντας, ὀγγράψειν (ἀναγράφειν), ὀστρεφομένοις [ο(ν)- < ἀναστρεφομένοις]

iii) *proti > πρὸς, πότι : 2 φορές ποτ τὸς πολίτας (= πρὸς τοὺς πολίτας), ποθόδουν (= προσόδων), ποππετόντος (προσπετόντος), ποττὰν πόλιν (= πρὸς τὴν πόλιν)

iv) περὶ > περ: περ τὰν πολιτείαν, περ αὐτοῖ (= περὶ αὐτοῦ)

v) ἀπό > ἀπ- : τίμας καῖ χάριτας ἀτδίδουμεν (= τιμὰς καὶ χάριτας ἀποδίδωμεν, με το /ω/ της υποτακτικής υποθέτω), δόμεν ἀτ τᾶν κοινᾶν ποθόδουν (= δοῦναι ἀπὸ τῶν κοινῶν προσόδων, για το αιολικό και δωρικό απαρέμφατο αορίστου δόμεν = δοῦναι δείτε τον στίχο [4.379] της Ιλιάδας, μία από τις λίγες φορές που χρησιμοποιείται το γνήσιο αιολοδωρικό απαρεμφατικό επίθημα -μεν και όχι το πιο συχνό υβριδικό λεσβικό -μεναι, προϊόν συγκρητισμού του βορείου -μεν με το νότιο -ναι).

vi) παρὰ > παρ : παργενόμενος (=παραγενόμενος). Σημειώνω εδώ και τα γνωστά ονόματα Παρμενίδης και Παρμενίων όταν συγκρίνονται με το υπέρσυχνο Παράμονος (763 φορές! «αυτός που παραμένει στη μάχη»).

paramonos

Ο Κατάδεσμος της Πέλλας έχει το αποκομμένο ρήμα παρκαττίθεμαι = παρακατατίθεμαι :

[ΘΕΤΙ]ΜΑΣ ΚΑΙ ΔΙΟΝΥΣΟΦΩΝΤΟΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΓΑΜΟΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΩ ΚΑΙ ΤΑΝ ΑΛΛΑΝ ΠΑΣΑΝ ΓΥ[ΝΑΙΚ]ΩΝ ΚΑΙ ΧΗΡΑΝ ΚΑΙ ΠΑΡΘΕΝΩΝ ΜΑΛΙΣΤΑ ΔΕ ΘΕΤΙΜΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΚΑΤΤΙΘΕΜΑΙ ΜΑΚΡΩΝΙ ΚΑΙ[ΤΟΙΣ] ΔΑΙΜΟΣΙ ΚΑΙ ΟΠΟΚΑ ΕΓΩ ΤΑΥΤΑ ΔΙΕΛΕΞΑΙΜΙ ΚΑΙ ΑΝΑΓΝΟΙΗΝ ΠΑΛΕΙΝ ΑΝΟΡΟΞΑΣΑ [ΤΟΚΑ] ΓΑΜΑΙ ΔΙΟΝΥΣΟΦΩΝΤΑ ΠΡΟΤΕΡΟΝ ΔΕ ΜΗ ΜΗ ΓΑΡ ΛΑΒΟΙ ΑΛΛΑΝ ΓΥΝΑΙΚΑ ΑΛΛ᾽ Η ΕΜΕ [ΕΜΕ Δ]Ε ΣΥΝΚΑΤΑΓΗΡΑΣΑΙ ΔΙΟΝΥΣΟΦΩΝΤΙ ΚΑΙ ΜΗΔΕΜΙΑΝ ΑΛΛΑΝ ΙΚΕΤΙΣ ΥΜΩΝ ΓΙΝΟ[ΜΑΙ ΦΙΛ]ΑΝ ΟΙΚΤΙΡΕΤΕ ΔΑΙΜΟΝΕΣ ΦΙΛ[ΟΙ] ΔΑΓΙΝΑΓΑΡΙΜΕ ΦΙΛΩΝ ΠΑΝΤΩΝ ΚΑΙ ΕΡΗΜΑ ΑΛΛΑ [ΤΑΥΤ]Α ΦΥΛΑΣΣΕΤΕ ΕΜΙΝ ΟΠΩΣ ΜΗ ΓΙΝΗΤΑΙ ΤΑ[Υ]ΤΑ ΚΑΙ ΚΑΚΑ ΚΑΚΩΣ ΘΕΤΙΜΑ ΑΠΟΛΗΤΑΙ [….]ΑΛ[-].ΥΝΜ .. ΕΣΠΛΗΝ ΕΜΟΣ ΕΜΕ Δ᾽ ΕΥ[Δ]ΑΙΜΟΝΑ ΚΑΙ ΜΑΚΑΡΙΑΝ ΓΕΝΕΣΤΑΙ [-]ΤΟ[.].[-].[..]..Ε.Ε.Ω[?]Α.[.]Ε..ΜΕΓΕ [-]

vii) ὑπὸ > ὑπ- : ἀνδραποδισθὲς ὑκ κινοῦν στρατιωτᾶν (= ἀνδραποδισθείς ὑπὸ ἐκείνων [τῶν] στρατιωτῶν)

Ο αποκομμένος τύπος «καττοὺς νόμους» απαντά και σε επιγραφή των Δελφών του 50 π.Χ.:

kattous-phokis-50BC

Τα νεοελληνικά παραδείγματα του Προμπονά που αναφέρει ο Δελιόπουλος είναι:

α) Η προαναφερθείσα κασταλαή (= κατασταλαγή) που θυμίζει τα αιολικά κασπολέω = καταστελῶ της Σαππφούς (σπολά = αιολικός τύπος του όρου στολή) και καστόρνυμι = καταστόρνυμι

β) Το αγκαθίζου (< ανακαθίζω) και ο αγκαστός (< αγκαθιστός < ανα-καθιστός) χώρος θυμίζουν την αποκοπή ἀνά > αν- που αναφέρθηκε παραπάνω (λ.χ. ἀνα-γράφω > ἀγγράφω ~ ὀγγράφω), την οποία βρίσκουμε λ.χ. στον ομηρικό στίχο:

 [Ιλ. 11.379]

ἐν γαίῃ κατέπηκτο: ὃ δὲ μάλα ἡδὺ γελάσσας
ἐκ λόχου ἀμπήδησε καὶ εὐχόμενος ἔπος ηὔδα:
‘βέβληαι οὐδ᾽ ἅλιον βέλος ἔκφυγεν: ὡς ὄφελόν τοι

ἐκ λόχου ἀμπήδησε (< ἀνεπήδησε).

Προσθέτω και δύο επιγραφές από τα Μέγαρα (~ 300 π.Χ.) και τους Δελφούς (~ 225 π.Χ.) που δείχνουν τους αποκομμένους τύπους ἀγγράψαι = ἀνα-γράψαι και ἀνθέμεν = ἀνα-τιθέναι:

aggrapsai

Για όσους αναρωτιέστε αν το ομηρικό «ἀμπηδάω» έχει καμιά σχέση με το αbδώ των βορείων διαλέκτων, έχω εξηγήσει πιο πάνω ότι το δεύτερο κατάγεται από το πηδώ (πηδώ > πδώ > bδώ > αbδώ) και το /α/ είναι προθετικό (λ.χ. λυπούμαι > αλπούμι).

Εδώ τελειώνω το πρώτο μέρος και στο δεύτερο θα παρουσιάσω ορισμένα ενδιαφέροντα λήμματα από το λεξικό ιδιωματικών όρων του βιβλίου.

(συνεχίζεται στο μέρος #2)

Advertisements

10 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

10 responses to “Η Ρουμλουκιώτικη διάλεκτος #1

  1. nikos

    Δεν γνωρίζω αν έχετε όλη την ταινία την κυρά μαμή. Οταν ο Ζερβος βλέπει τον γιατρό να έρχεται λεει στο φίλο του σε καποιο σημείο, κατι που εχουμε φαει τον κοσμο να καταλαβουμε αλλα μάλλον είναι Ρουμλουκιωτικα.Μπορει κανείς να μας εξηγήσει τι λέει?

    • Κατάλαβα σε ποιο σημείο της ταινίας αναφέρεσαι Νίκο, αλλά ούτε εγώ δεν μπορώ να καταλάβω τι λέει εκεί.

      • Είναι στο [55:35]

        Και εγώ δεν μπορώ να καταλάβω ούτε τι ρωτάει ο ενδιαφερόμενος στο Ζερβό και στον άλλο, ούτε τι του απαντάνε ο άλλος και ο Ζερβός.

        Ο άλλος απαντά «μίρι, μίρι» και ο Ζερβός προσθέτει κάτι σαν «μίρι μίρι κουσι μίρι παρέα κάνουμε …».

        Επειδή μιλάνε για το αν είναι καλός ο γιατρός, και ακούγεται συχνά αυτό το «μίρι» αναρωτιέμαι αν είναι η αρβανίτικη λέξη για «καλός» (αλβ. mirë = καλός)

        Απλή υπόθεση κάνω. Το λογικό είναι να του απαντάει ο Ζερβός κάτι σαν «καλός, καλός [είναι], το ξέρω καλά, γιατί παρέα κάνουμε».

        Σε αυτά τα τρία «καλός, καλός, καλά» ταιριάζει η τριάδα «μίρι, μίρι … μίρι» αν μιλάει αρβανίτικα. Αλλά απλή υπόθεση κάνω, επειδή ούτε εγώ μπορώ να καταλάβω.

  2. nikos

    Σ ευχαριστώ πάντως. Δεν πρέπει να υπάρχει άλλος στην Ελλάδα που να κατάλαβε περισσότερα από σένα…..!! (((μιρε μιρε τουτς εμιρε κουσιριαμ παρεκαμ μαγεζμιχ))) τι λεει ο ατιμος…

    • Χαχα! Προσπάθησα, δεν ξέρω αν τα κατάφερα!

      • Erevennos

        Γεια σου Σμερδαλέε και Νίκο,

        Με τα λίγα αρβανίτικα που ξέρω ( Θεός σχωρέστους τους παππούδες μου) νομίζω πως μπορώ να βοηθήσω:
        Ο χωρικός ,μόλις λέει ο Ζερβός ότι ο γιατρός είναι καλός για αγελάδες,ρωτάει : ε άι μιρ ; ( και αυτός (είναι) καλός) ;
        Tην πρώτη λέξη που λέει ο Ζερβός δεν την καταλαβαίνω (αν και πρέπει να είναι ερωτηματική) ,συνεχίζει όμως λέγοντας : κουσουρί ε παρë καμ (τον έχω μακρινο ξάδελφο) ,μος γιε μιρ (το μος σημαινει δεν,μην αλλά κρίνοντας από το υφος του Ζερβού πρεπει να σημαινει κάτι σαν “πώς να μην ειναι καλός”)
        Στην αρχή της ταινιάς, καπου στο 10:00 – 11:00 οι πρωταγωνιστές συστήνονται και καταλήγουν στο συμπέρασμα πως είναι μακρινα ξαδελφια.

      • 1)Νά΄σαι καλά Ερεβεννέ!!

        Λύθηκε το μυστήριο!

        Καλά το μυρίστηκα το μίρë = «καλός»

        2) το μος σημαινει δεν,μην αλλά κρίνοντας από το υφος του Ζερβού πρεπει να σημαινει κάτι σαν “πώς να μην ειναι καλός

        Δεν ξέρω αν το γνωρίζεις, αλλά ο όρος mos είναι ακριβής ΙΕ συγγενής του ελληνικού μήτε:
        IE *mē-kwe > ελληνικό μήτε και πρωτοαλβ. *mētše > αλβ. mos, λόγω τροπής ē>ā>o, όπως λ.χ. στο *plēta > plotë (ομόρριζο με τα πλήρης και complētus) και *kwe> tše>së, όπως στο *penkwe > πέντε ~ pentše> pense > pesë

  3. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι

    Πάντως ωραία τα λέει ! Να είχε αρβανίτικη καταγωγή ο Ζερβός ;

    • Μπορεί να είχε.

      Πάντως ήταν καταπληκτικός ηθοποιός (όπως όλη η γενιά του).

      • Άλλος θρυλικός του ρόλος ήταν ως μπάρμπας (θείος) του Ηλιόπουλου στο Μακρυκωσταίοι και Κοντιογιώργηδες.

        [09:00]

        Ζερβός: Θα τον αφήκεις να ζει;
        Ηλιοπ: Θα τον αφήκω μπάρμπα
        Ζερβός: Τότενες … φ(υ)λάξου (στρίβοντας το μουστάκι) 🙂

        Αλλά όλα τα λεφτά είναι η θεία Παρασκευούλα του Χατζηχρήστου.

        Στο [24:40] αρχίζει η συζήτηση και στο [25:07], όταν η θείτσα βγάζει τα όπλα, ο Χατζηχρήστος λέει «Ααα, τη χάνουμε τη θειά μου τη Παρασκευούλα! Κάτσε θείτσα μου, Αθήνα είναι εδώ, ευκολίες έχει, ό,τι και να χρειαστεί θα το βρούμε … που λέει ο λόγος και καμιά βελόνα να χρειαστεί να τη χτυπήσουμε, θα τη χτυπήσουμε»

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s