Ο Νόμος των Ανοιχτών Συλλαβών (ΝΑΣ) στην Πρωτο-Σλαβική

Ο Νόμος των Ανοιχτών Συλλαβών (ΝΑΣ, Law of Open Syllables) είναι ένας ενδιαφέρων φωνολογικός κανόνας που συνέβη στην Πρωτο-Σλαβική γλώσσα . Κατά την εφαρμογή αυτού του νόμου, η πρωτο-σλαβική γλώσσα μετέτρεψε όλες τις κλειστές συλλαβές σε ανοιχτές μέσα από την αποβολή τελοσυλλαβικών συμφώνων. Θυμίζω ότι μια συλλαβή ονομάζεται «ανοιχτή» όταν τελειώνει σε φωνήεν και «κλειστή» όταν τελειώνει σε σύμφωνο. Ο νόμος αυτός δεν εμφανίζεται στις βαλτικές γλώσσες, επομένως μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι πρόκειται για μία πρωτο-σλαβική καινοτομία και όχι για μία πρωτο-βαλτο-σλαβική (τον κοινό πρόγονο της πρωτο-σλαβικής και της πρωτο-βαλτικής). Το μόνο δισυμφωνικό σύμπλεγμα που δεν απλοποιήθηκε από τον ΝΑΣ είναι το *-st-. Σας παραθέτω την περιγραφή του νόμου από τον Ben Fortson και το παράδειγμα που κάνει με τη ρίζα *swep-/*sup- «κοιμάμαι» που θα αναφέρω παρακάτω.

LOS

LOS2

Οι βασικές συνέπειες του νόμου ήταν 4 και οι 3 από αυτές έχουν περιγραφεί από τον Fortson. Θα ξεκινήσω από την απλούστερη που δεν αναφέρει.

1) Απώλεια του τελικού /s/ στο επίθημα *-os

Αν πάρουμε την ΠΙΕ λέξη για τον «λύκο» *wl.kw-os (λ.χ. ελληνικό λύκος, λατινικό lupus, πρωτο-γερμανικό *wulfaz κλπ) θα δούμε ότι ο κοινός Βαλτο-Σλαβικός όρος ήταν *wilkas o οποίος επιβίωσε πρακτικά αυτούσιος στο λιθουανικό vilkas. Αντιθέτως, το *wilkas στον πρωτο-σλαβικό κλάδο υπέστη τον ΝΑΣ στην τελική κλειστή συλλαβή *-as και έγινε *vilka. H τροπή *a>o οδήγησε στην μορφή *vilko και ο σχηματισμός των yers οδήγησε στην τελική πρωτο-σλαβική μορφή *vĭlkŭ.

Αυτή η τροπή (*-os> -as >-a > -o > -ŭ) συνέβη σε όλα τα αρσενικόκλιτα σε *-os λ.χ. το *ghordh/t-os «περιβαλλόμενος χώρος» (λ.χ. ελληνικό χόρτος, λατινικό hortus) έγινε κοινό βαλτο-σλαβικό *gardas, που διατηρήθηκε αυτούσιο στο λιθουανικό gardas, αλλά εξελίχθηκε στο πρωτο-σλαβικό *gord-ŭ = «περιτοιχισμένος οικισμός > κάστρο/πόλη».

2) Απλοποίηση εσωτερικών συμφωνικών συμπλεγμάτων.

Το παράδειγμα που αναφέρει ο Fortson είναι το τυπικότερο. Ως γνωστόν, η ρίζα *swep- με μηδενικό βαθμό ablaut *sup- έχει τη σημασία «κοιμάμαι» και έχει δώσει το παράγωγο ουσιαστικό *sup-nos ~ *swop-nos ~ *swep-nos = «ύπνος».

Από το μηδενόβαθμο *sup-nos κατάγονται το ελληνικό ὕπνος, το πρωτο-σλαβικό *sŭnŭ, το αλβανικό gjumë κλπ.

Από το ο-βαθμο *swop-nos κατάγονται το λατινικό somnus, το σανσκριτικό svàpna και το λιθουανικό sapnas.

Τέλος, το ε-βαθμο *swep-nos έδωσε το πρωτο-γερμανικό *swefnaz .

Στον πρωτο-σλαβικό όρο, ο ΝΑΣ οδήγησε σε απώλεια του /p/ από το σύμπλεγμα /pn/: *sŭpnŭ > *sŭnŭ

Αντίθετα, το /p/ της ρίζας *swep- διατηρήθηκε αυτούσιο στο πρωτο-σλαβικό ρήμα *sŭpati «κοιμάμαι» (> σημερινό spati μετά την απώλεια του ασθενούς yer).

Ο ΝΑΣ κρύβεται πίσω από τον σλαβικό όρο για τον «πάτο». Η ΠΙΕ ρίζα *dheub- «βαθύς» (αγγλικό deep, αλβανικό *deubeta > det κλπ) έδωσε το μηδενόβαθμο ουδέτερο παράγωγο *dhub-nom που εξελίχθηκε στο πρωτο-σλαβικό dŭnο = «πάτος» λόγω εφαρμογής του ΝΑΣ. Η ίδια ρίζα έδωσε την βουλγαρική «τρύπα,κουφάλα» *dhoub-u-keh2 > dub-ŭ-ka > dubka > dupka (λέξη τόσο makedonska όσο και chernomorska) με τυπική ανάδρομη απηχηροποίηση -bk->-pk- του τύπου Vladko > Vlatko.

To παλαιοσλαβωνικό ουδέτερο dŭno = «πάτος» έχει ενδιαφέρον διότι όταν ο Κύριλλος και ο Μεθόδιος χρειάστηκε να αποδώσουν το ελληνικό ἄβυσσος στα σλαβικά, γνωρίζοντας ότι η ελληνική ετυμολογία είναι ἀ-βύθ-jος > ἄβυσσος (δηλαδή κυριολεκτικά «χωρίς βυθό = πάτο») έπλασαν τον σλαβικό νεολογισμό bez-dŭno = «άβυσσος» (κυριολεκτικά ἄ-βυσσος μιας και bez = χωρίς).

bezduna

3) Σχηματισμός των έρρινων πρωτοσλαβικών και παλαιοσλαβωνικών φωνηέντων.

Ο ΝΑΣ έτρεψε τις ακολουθίες με ρινικό ένηχο σε κλειστή συλλαβή σε έρρινα φωνήεντα: *en,in >ę  , *an,on,un > ǫ.

ΠΙΕ *k’wen- «ιερός» > κοινό βαλτο-σλαβικό *sventas, λιθουανικό šventas αλλά πρωτο-σλαβικό *svę

ΠΙΕ *dek’m.t- «δέκα» κοινό βαλτο-σλαβικό *desimt-, λιθουανικό dešimt αλλά πρωτο-σλαβικό desę

ΠΙΕ *g’hans- «χήνα» (λ.χ. χήν, αγγλικό goose, λατινικό *hanser > anser κλπ) > πρωτοσλαβικό gǫ , μετέπειτα gǫsĭka > guska/gəska

Κοινό βαλτο-σλαβικό *ranka = «χέρι» > λιθουανικό ranka, αλλά πρωτο-σλαβικό rǫka

Έτσι το όνομα «Δαυρήτας» ενός σλάβου φυλάρχου του 6ου μ.Χ. αιώνα που αναφέρει ο Μένανδρος, κατά τον σλαβιστή Αλέξη Βλαστό (A.P. Vlasto) αποδίδει το σλαβικό Dobręta που με τη σειρά του ανάγεται στο *dobr-ent-ās (< dobrŭ = «καλός») εμφανίζοντας το ίδιο επίθημα *-nt- (ενεργητικών μετοχών και επιθέτων σε *-(w)ent-/-(w)ont- λ.χ. ὁ ἠμαθόϝενς > ἠμαθόεις/τὸν ἠμαθόεντα) όπως το ονόματα Ἀδάμας/τὸν Ἀδάμαντα, Αἴας/τὸν Αἴαντα,  Clemens/Clementem («Κλήμης»), Valens/Velentem («Οὐάλης») κλπ.

Dobreta

Ο Fortson  γράφει πως τα έρρινα φωνήεντα της πρωτο-σλαβικής απορρινοποιήθηκαν σε όλες τις σλαβικές γλώσσες εκτός από την Πολωνική. Στην πραγματικότητα υπάρχουν και μερικές βουλγαρικές/σλαβομακεδονικές νησίδες ερρινότητας όπως λ.χ οι διάλεκτοι Καστοριάς-Κορυτσάς και αυτές στα ΒΑ της Θεσσαλονίκης, δηλαδή οι ζώνες 7,8,9 στον παρακάτω χάρτη.

bulgdial

Ο παραπάνω χάρτης, ενώ περιγράφει τα γλωσσικά όρια στην Μακεδονία των αρχών του 20ου αιώνα αρκετά καλά, στην Θράκη το παράκαναν οι Βούλγαροι … ή «είπαν το ζουρλό να χέσει και ξεκωλώθηκε». Εννοείται πως η Θράκη δεν ήταν όλη βουλγαρόφωνη, όπως αφήνει να εννοηθεί ο χάρτης.

Στην περιοχή Καστοριάς-Κορυτσάς καταγράφτηκαν οι λέξεις *językŭ > enzik (βουλγ. ezik, πρότυπο σλαβομακεδονικό jazik) και čędo > čendo (čedo)και το τοπωνύμιο *dǫ > Dâmbeni (νυν Δενδροχώρι, στον Σκυλίτζη Καλές Δρύες/Δρῦς, βουλγ. dǝb, ΠΣΜ dab).

Γράφει ο Stoyko Stoykov για την διάλεκτο της Καστοριάς:

1. Наличие на множество случаи с разложен назализъм, т. с. съчетания –ън, -ъм, -ен, -ем на мястото на стб. ѫ, ѧ: пъ̀нда, бъ̀нда, кръ̀нго, сънт, гръ̀нди, гъ̀мба, гъ̀лъмп, съмбòта, зъмп, ръмп; èндар, говèндо, грèнда, глèндам, пèнда, прèнда, èнзик, свèнтец, чèндо, ерембѝца. Срещат се и случаи без назален компонент и с разнообразие на гласната: мъ̀ка, къ̀па, път, ръ̀ка, мầка, пâт, мồка, пôт, рồка, мàка, пат, рàка и др.

4) Η γνωστή Μετάθεση των Υγρών.

Τα συμπλέγματα “CoRC” (ή ToRT, C/T= σύμφωνο), σχηματίζουν κλειστές συλλαβές, επομένως μεταμορφώθηκαν με τέτοιο τρόπο και στους τρεις σλαβικούς κλάδους (νότιο, ανατολικό, δυτικό), ώστε να προκύψουν ανοιχτές συλλαβές. Άρα είναι μια επέκταση του ΝΑΣ, όπως θα διαβάσατε και στις σελίδες του Fortson.

Πρωτο-σλαβικό *korva  «αγελάδα» > νότιο krava , δυτικό krova , ανατολικό korova (η τελευταία τροπή ονομάζεται πλειοφωνία).

Πρωτο-σλαβικό *golva «κεφάλι» > νότιο glava , δυτικό glova , ανατολικό golova

Πρωτο-σλαβικό *gordŭ «κάστρο, πόλη» > OCS gradŭ ~ grad, δυτικό grod/hrod , ανατολικό gorod/horod

Advertisements

5 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

5 responses to “Ο Νόμος των Ανοιχτών Συλλαβών (ΝΑΣ) στην Πρωτο-Σλαβική

  1. ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ

    Κύριε Σμερδαλέε,

    γιατί κρύβετε από τους αναγνώστες σας ότι μπορούν να κατεβάσουν δωρεάν το βιβλίο του Βλαστού για την είσοδο των Σκλάβων στην Χριστιανοσύνη;

    http://bookzz.org/book/972157/b5f959

    Και γιατί χαθήκατε από το Ιστολόγιο του Σαραντάκου; Επειδή κάποιοι κακεντρεχείς σάς κατηγόρησαν ως έμμισθο πράκτορα των Σλάβων; Γράψτε τους στα παπάρια σας και δώστε το παρών

    Παραμένω φανατική αναγνώστριά σας, αλλά δεν προλαβαίνω να γράψω σχόλια, γιατί τα παιδιά μου είναι μικρά και τρέχω όλο το 24ωρο

    ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ

    • Καλώς την Σπυριδούλα !!! Πάντοτε ευπρόσδεκτα τα βιβλία σου !!! Είναι καλό για διάβασμα το βιβλίο του Άλέξη Βλαστού που γεννημένος στο Λίβερπουλ από Έλληνες γονείς το έκανε Alexis Peter Vlasto.

      Γιατί χάθηκα; Με είχε βομβαρδίσει αυτές τις μέρες με τα σχόλια ο φίλος ο Γιαννάκης και απαντώντας του δεν είχα χρόνο για τίποτε άλλο.

      Έχει καμιά ωραία συζήτηση στον Νίκο Σαραντάκο να πεταχτώ;

  2. Dejan

    Interesting “San Stefano map of Bulgarian dialects”, only they missed year: not 2001. but 1878.
    I wander how did they forget Gallipoli dialect, as it was also OLD SHTOKAVIAN dialect.
    http://en.wikipedia.org/wiki/Shtokavian_dialect#Relationship_towards_neighboring_dialects

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s