Ο Ιωάννης Καναβούτζης και η μεταβυζαντινή ταυτότητα

Κοιτώντας στο phorum είδα ότι άνοιξε συζήτηση πάνω στον Ιωάννη Καναβούτζη (θυμίζω πως στην μεσαιωνική ελληνική η γραφή «τζ» αποδίδει τον ήχο /τσ/ που σήμερα αποδίδουμε ως «τσ») στην οποία συμμετέχουν πολλοί σχολιαστές του ιστολογίου (Πέρτιναξ, Μπάμπης, Έκτωρ κλπ).

Ο Καναβούτζης ανήκει στους μετα-βυζαντινούς συγγραφείς, δηλαδή σε εκείνη την γενιά συγγραφέων στους οποίους η παραδοσιακή «Βυζαντινή» Ρωμαϊκή ιδεολογία έχει παύσει να έχει νόημα και αντιστάθμισαν το κενό με στροφή προς την Ελληνική αρχαιότητα. Όπως έχω γράψει σε προηγούμενη ανάρτηση, η αποκορύφωση αυτού του ρεύματος είναι ο Γεώργιος Γεμιστός/Πλήθων και ο μαθητής του Λαόνικος Χαλκοκονδύλης που έφτασαν σε σημείο να απορρίψουν πλήρως την Ρωμαϊκή ιδεολογία (εξού και ο όρος μετα-βυζαντινοί).

Ο εθνολογική περιγραφή της λεγόμενης υστερο-βυζαντινής περιόδου (1261-1453) είναι πολύ δύσκολη και δυσκολεύει ολοένα και περισσότερο προς το τέλος της. Έχω δώσει για κατέβασμα το βιβλίο της Gill Page που μελετά την βυζαντινή ταυτότητα κατά την ίδια λίγο πολύ περίοδο. Η δυσκολία έγκειται στο ότι οι διάφοροι συγγραφείς κατανέμονται ο καθένας σε διαφορετική θέση στο φάσμα Ρωμαίος-Έλλην και αυτό διότι η Ρωμαϊκή Οικουμενική Ιδεολογία πέθανε το 1204. Όπως λέει και ο Edward Luttwak στην εκπομπή που έχω παρεθέσει σε παλαιότερη ανάρτηση, το διάδοχο Παλαιολόγειο κράτος μόνο κατά λέξη πια ήταν Ρωμαϊκό και δεν ήταν παρά μόνο μία σκιά της Ρωμαϊκής Πολιτείας που υπήρχε πριν την άλωση του 1204.

Κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι κατά την περίοδο 1204-1453, οι ελληνόφωνοι υφίστανται την μετάβαση ταυτότητας που συνέβη στην Δυτική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία κατά τον 5ο αιώνα. Εκεί, η παλαιά Ρωμαϊκή ταυτότητα έδωσε χώρο στις νέες «βασιλειακές» ταυτότητες (regnal identities, ο όρος είναι της Susan Reynolds) που άρχισαν να σχηματίζονται στα «βάρβαρα» διάδοχα βασίλεια.

regnal-id

Στην περίπτωση των υστεροβυζαντινών υπάρχουν δύο ειδών βασιλειακές ταυτότητες:

1) Νικαιακή και Παλαιολόγεια «βασιλειακή» ταυτότητα. Η αυτοκρατορία της Νικαίας ήταν σίγουρα το πιο οργανωμένο διάδοχο «βυζαντινό» κράτος. Οι ιστορικοί της Νίκαιας (Ακροπολίτης, Παχυμέρης) προσπάθησαν να οικειοποιηθούν την παλαιά πολιτική Ρωμαϊκή ταυτότητα ράβοντάς την όμως στα μέτρα τους. Η νέα Ρωμαϊκή πολιτική ταυτότητα που φρόντισαν να προώθησουν ήταν μια συρρικνωμένη εκδοχή της παλαιάς Ρωμαϊκής πολιτικής ταυτότητας. Έτσι λ.χ. μέρος της προπαγάνδας της Νίκαιας ήταν η «απορωμαιοποίηση» του άλλου ισχυρού διάδοχου Ρωμαϊκού κράτος, δηλαδή του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Περιττό να πω ότι ήταν ένα καθαρά ιστορικό ατύχημα το ότι η Νίκαια ελευθέρωσε την Κωνσταντινούπολη το 1261. Θα μπορούσε κάλλιστα να το είχε επιτύχει το Δεσποτάτο της Ηπείρου αν δεν είχε συμβεί η ήττα στην μάχη της Κλοκοτνίτσας το 1230. Η ήττα αυτή προκάλεσε την παρακμή του Δεσποτάτου και έδωσε το προβάδισμα στην Νίκαια. Οι ιστορικοί της Νίκαιας περιγράφουν με τέτοιο τρόπο το Δεσποτάτο της Ηπείρου ώστε να μην δηλώνεται ξεκάθαρα ότι πρόκειται για ένα ισότιμα Ρωμαϊκό διάδοχο κράτος. Εκφράσεις όπως «τὸ δύτικὸν γένος», «οἱ τῶν δυτικῶν [μερῶν] οἰκήτορες» χρησιμοποιούνται ακριβώς για να αποφευχθεί ο όρος «οι δυτικοί Ρωμαίοι», ενώ συχνά οι Ηπειρώτες Ρωμαίοι χαρακτηρίζονται «ἐναντιόφρονες τῶν Ῥωμαίων» (= εχθροί των Ρωμαίων) και ο τρόπος άσκησης της εξουσίας του Ηπειρώτη ηγεμόνα «βουλγαρικώτερος ἤ μᾶλλον βαρβαρικώτερος». Αντίθετα, στα μέρη όπως η Πελοπόννησος ή το Μελένικο που δεν εκλαμβάνονταν ως απειλή για την πολιτική ηγεμονία της Νίκαιας, οι παραδοσιακοί Ρωμαϊκοί πληθυσμοί εξακολουθούν να χαρακτηρίζονται Ρωμαίοι και διαχωρίζονται εθνοτικά από τους Φράγκους και τους Βούλγαρους. Παραθέτω 3 σελίδες από την Gill Page όπου εξηγεί αυτήν την Νικαιακή προπαγάνδα:

Akropolites

Ελπίζω να παρατηρήσατε τον Ακροπολίτη να γράφει πως όταν η Θεσσαλονίκη πέρασε από τους Ηπειρώτες στους Νικαιάτες «ήρθε σε Ρωμαϊκά χέρια ενώ προηγουμένως την κρατούσαν οἱ ἐναντιόφρονες Ῥωμαῖοις».

Αντίθετα με την προπαγάνδα της Νίκαιας, ο Ιωάννης Καντακουζηνός αργότερα, όταν προσπαθεί να φέρει την Ήπειρο υπό τον έλεγχο της Παλαιολόγειας αυτοκρατορίας  θυμίζει στους Ηπειρώτες πως η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν η πατρίδα τους από τον καιρό του Ιούλιου Καίσαρα και γι΄αυτό το δίκαιο είναι να δεχθούν τον έλεγχο των Παλαιολόγων.

kntzn-Epeiros

Αντίθετα, λοιπόν, από τους ιστορικούς της Νίκαιας που προσπαθούσαν προπαγανδιστικά να απορωμαιοποιήσουν τους Ηπειρώτες Ρωμαίους, η Παλαιολόγεια Κωνσταντινούπολη που δεν απειλούταν από άλλους Ρωμαίους ανταγωνιστές, οικειοποιήθηκε την παλαιά Ρωμαϊκή ταυτότητα που υπήρχε πριν το 1204 και το 1340 προσπαθεί να πείσει τους Ηπειρώτες ότι ήταν ανέκαθεν Ρωμαίοι μέχρι την Λατινοκρατία του 1204 και γι΄αυτό πρέπει να ξαναεπιστρέψουν στην Ρωμαϊκή (= Παλαιολόγεια) Αυτοκρατορία και να μην συμμαχούν με τους «βάρβαρους [Ανδεγαβούς] Ταραντίνους».

2) Τέλος δεν λείπουν εκείνοι οι μεταβυζαντινοί συγγραφείς που αναπτύσσουν μία Οθωμανική βασιλειακή ταυτότητα και γίνονται οι ιστορικοί της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και οι βιογράφοι των Οθωμανών Σουλτάνων. Τέτοια παραδείγματα είναι λ.χ. οι ιστορικοί της Αλώσεως όπως ο Δούκας και ο Κριτόβουλος ο Ίμβριος που έγραψε την βιογραφία του Μωάμεθ του Πορθητή. Όπως γράφει ο Καλδέλλης στο “Ethnography after antiquity” (University of Pennsylvania Press, 2013) «οι ιστορικοί της Αλώσεως είναι βασικά Ιστορικοί των Οθωμανών Τούρκων και περιγράφουν τις κατακτήσεις τους»:

[σλδ 142-3] Ethnography reappeared vigorously, in fact more so than at any other time in Byzantine history, in Laonikos Chalkokondyles, who wrote his Histories after the Fall and, to a lesser degree, in the other historians of the Fall, Doukas and Kritoboulos. The history of this period could be written only in retrospect, when the City had fallen and it was clear that the Byzantine order would not be reconstituted soon, or again. This called for approaches that dispensed with the fixtures and certainties of the ancient imperial and Christian world view. I will say a few words about these historians here, as the following sections will not focus on them. This book will reach only until the later fourteenth century, when Byzantium was absorbed into the Ottoman empire and relations with the west took on a new aspect. Beyond that was a different world that followed different rules: the three historians of the Fall were basically historians of the Turks, a perspective that sets them apart from the Byzantine tradition as ethnographers.

Εκτός από την ανάπτυξη διαδόχων βασιλειακών ταυτοτήτων μία άλλη μετα-βυζαντινή αντίδραση στην διάβρωση της Ρωμαϊκής ταυτότητας ήταν η στροφή προς την αρχαία Ελλάδα και η ανάτπυξη ελληνικής εθνοτικής ταυτότητας. Η ελληνική ταυτότητα ήταν ένα μέσο συνοχής των ελληνόφωνων λογίων σε μια εποχή που ο παραδοσιακός Βυζαντινός κόσμος ήταν πλέον πολιτικά κατακερματισμένος και δεν υπήρχε ελπίδα Ρωμαϊκής ανάκαμψης/ανάστασης. Όπως έγραψα πιο πάνω, αυτή η διαδικασία έφτασε στην πληρέστερη μορφή της στον Πλήθωνα και τον Χαλκοκονδύλη. Ο Ιωάννης Καναβούτζης κινείται προς αυτήν την κατεύθυνση, αλλά δεν είναι ακόμα έτοιμος να σβήσει τελείως το Ρωμαϊκό του παρελθόν, όπως δεν είναι ακόμα έτοιμος να γίνει πλήρης Έλληνας.

Σε αυτήν την ανάρτηση θα προσπαθήσω να δείξω την υβριδική στάση του Καναβούτζη που είναι τυπική πολλών υστερο-βυζαντινών ή μετα-βυζαντινών συγγραφέων που δεν ακολούθησαν την ακραία λύση του Πλήθωνα και του Χαλκοκονδύλη.

Ο Καναβούτζης, αν και πιστεύει πως είναι ιστορικός, στην πραγματικότητα δεν είναι διότι δεν διηγείται ιστορικά γεγονότα. Το βιβλίο του αφιερώνεται στον Λατίνο άρχοντα της Αίνου και της Σαμοθράκης με σκοπό να δείξει την σημασία της δεύτερης: παίζοντας με τον μύθο του Διονυσίου του Αλικαρνασσέως προσπαθεί να «δείξει» ότι η Σαμοθράκη ήταν η προγονική γη των Τρώων και η Τροία ήταν η μητρόπολις της Ρώμης, άρα η Σαμοθράκη είναι η κοιτίδα των «Λατίνων» όπως ο άρχοντας του νησιού στον οποίο αφιερώνει το βιβλίο.

Παραθέτω το βιβλίο του Καναβούτζη σε pdf για κατέβασμα.

kanaboutzes

Kanaboutzes-intro

Kanaboutzes-theme

Ακριβώς επειδή δεν είναι πραγματικός ιστορικός μαθαίνουμε λίγα πράγματα για την εποχή του και τις πεποιθήσεις που κυριαρχούν. Ενώ είναι σίγουρο ότι έχει κατά νου μία εθνοτική ταυτότητα για τον ελληνόφωνο πληθυσμό, δεν την κατονομάζει ποτέ, με συνέπεια να μην γνωρίζουμε αν ήταν εθνοτικός Ρωμαίος ή εθνοτικός Έλληνας. Πάντως, ακουμπάει εφαπτομενικά και τις δύο ταυτότητες. Η κάθε εθνοτική ομάδα που έχει κατά νου έχει τη δική της γλώσσα, δηλαδή, όπως και ο Χαλκοκονδύλης, έχει μία Χερντεριανή όψη των πραγμάτων (Ο Herder πίστευε πως η γλώσσα είναι το volksgeist = ιδιάζον στοιχείο κάθε λαού και, κατά συνέπεια, για τον Herder οι εθνοτικές ομάδες ταυτίζονταν με τις γλωσσικές ομάδες).

Έτσι λ.χ. οι Τούρκοι μιλάνε την τουρκική τους γλώσσα/διάλεκτο και οι λατινόφωνοι «Ρωμᾶνοι» μιλούσαν την λατινική τους γλώσσα.

Kanaboutzes kas-dag

Kanaboutzes-Romanoi

[σλδ 16] ὁ Διονύσιος […] ἔμαθε τὴν γλῶσσαν τὴν λατινικήν καὶ λατινικὰ γράμματα καὶ ἀνέγνωσεν ὅλα τὰ ἱστορικὰ βιβλία, ὅσα ἔγραψαν οἱ Ῥωμᾶνοι καὶ οἱ ἄλλοι Λατῖνοι περὶ τῆς κτίσεως τῆς Ῥώμης […]

[σλδ 47] […] ἀκροτήριον ὁ οἱ παλαιοὶ ἔλεγον Ἄβυδον ἀπὸ τῆς πόλεως ἥτις ὑπήρχεν ἐκεῖ, οἱ δὲ σήμερον λέγουσι Γενησάρη τουρκικῇ διαλέκτῳ ὁ σημαίνει νέον κάστρον […]

Ἱδαῖα γοῦν ἐκλήθησαν τὰ ὄρη ταῦτα […] ἅτινα καλοῦσιν σήμερον οἱ Τούρκοι τῇ ἑαυτῶν γλώσσῃ Κας Ταγ ἤτοι Βουνός τῶν Χηνῶν.

Όπως είδατε παραπάνω, ο Καναβούτζης αποδίδει τον όρο «Ῥωμαῖοι» του Διονυσίου ως «Ῥωμᾶνοι» (< λατ. Rōmāni), ενώ ονομάζει την Βυζαντινή αυτοκρατορία «Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων» και περιγράφει τον [λατινόφωνο] αυτοκράτορα Ιουστινιανό ως «τὸν μέγα εἰς τοὺς καθ΄ἡμᾶς βασιλεῖς» (= ο τρανότερος των δικών μας βασιλέων). Αυτό δείχνει μια ταύτιση με το Βυζάντιο και την Ρωμαϊκή του ταυτότητα. Η μόνη φορά που ονομάζει τους αρχαίους λατινόφωνους ως «Ῥωμαίους» αντί για «Ῥωμάνους» είναι σε έναν χρησμό όπου έλαβαν την προφητεία της παγκόσμιας κυριαρχίας. Υποθέτω ότι εδώ εσκεμμένα επέλεξε τον όρο που χρησιμοποιεί για τους βυζαντινούς διότι η Βυζαντινή Ρωμαϊκή οικουμενικότητα πήγαζε από την αρχαία Ρωμαϊκή, άρα η προφητεία παγκόσμιας «Ρωμανικής» κυριαρχίας ήταν ταυτόχρονα και προφητεία παγκόσμιας «Ρωμαϊκής» (Βυζαντινής)  κυριαρχίας.

Στην σελίδα 26 οι αρχαίοι Ρωμαίοι παρουσιάζονται ως οι «πρόγονοι» και οι «πατέρες» των Βυζαντινών Ρωμαίων και όπως οι πρώτοι έκαναν την Ρώμη από μικρή, άδοξη και ταπεινή σε μεγάλη, ένδοξη και περίφανη έτσι και οι Βυζαντινοί συνέχισαν να κάνουν την πολιτεία που παρέλαβαν «μεγαλωτέρα καὶ ἐνδοξοτέρα».

Kanaboutzes-Justinian

Kanaboutzes-Romaioi

Η προφητεία παγκόσμιας κυριαρχίας που εξέλαβαν οι αρχαίοι Ρωμαίοι και στην οποία προτιμά τον όρο «Ῥωμαίοι» αντί του συνήθους «Ῥωμᾶνοι»:

[σλδ 33] νικηθεὶς οὖν ὁ μάντις ὑπὸ τῶν παρακλήσεων εἶπε πρὸς αὐτοὺς: ἀπήλθατε ἄνδρες Ῥωμαῖοι καὶ εἰπατε τῷ βασιλεῖ ὑμῶν καὶ πᾶσι τοῖς Ῥωμαίοις ὅτι πρόκειται ἵνα γένηται κεφαλὴ τοῦ κόσμου ὅλου ὁ τόπος ἐκεῖνος ἐν ᾦ εὐρέθη ἡ κεφαλή αὕτη […] ἀπὸ τότε ἐκλήθη ὁ λόφος ἐκεῖνος Καπιτολῖνος ἤγουν τόπος τῆς κεφαλῆς. Κάπιτα γὰρ οἱ Ῥωμαῖοι λέγουσι τὰς κεφαλὰς.

Όπως είπα όμως ο Καναβούτζης θεωρεί πως είναι ένας από τους πολλούς διαχρονικούς Έλληνες ιστορικούς.

[σλδ 36] εἶπον τοῦτο καὶ ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ χρονικοί καὶ ἱστορικοί Ἕλληνες

Βέβαια και ο Νικήτας Χωνιάτης ενέτασσε τον εαυτό του στους «Ἑλληνες ιστορικοὺς», μιας και θεωρούσε την ιστορία ελληνική τέχνη, αλλά εκείνος ήταν ακόμα ξεκάθαρα Ρωμαίος τόσο πολιτικά όσο και εθνοτικά: αντιπαραβάλλει τους μιξοβάρβαρους πολίτες στον Ρωμαίο άνδρα και παραθέτει τα λόγια με τα οποία περιγράφει ο αδελφός του Μιχαήλ τον Λέοντα Σγουρό που αψήφησε την Κων/πολη και αυτονόμησε την νότιο Ελλάδα λίγο πριν την Άλωση πολεμώντας εναντίον των ομοφύλων του (πολιόρκησε την Αθήνα στην οποία ήταν ο Μιχαήλ) :

[Χων. 606] μὴ δεῖν λέγων ἀπὸ Χριστοῦ καλούμενον καὶ Ῥωμαίοις συνεξεταζόμενον διὰ μάχης Ῥωμαίοις χωρεῖν, εἰ μὴ πιστοῦται μόνοις χείλεσι τὸν Χριστώνυμον, ὡς ἐσθῆτι καὶ γλώττῃ τὸν Ῥωμαίοις ὁμόφωνον, τῇ δὲ καρδίᾳ πόρρω πλάζοιτο τῶν καλουμένων ἀπὸ Χριστοῦ.

Λέει πως είναι Χριστιανός και Ρωμαίος, αλλά είναι Χριστιανός μόνο στα χείλη (λόγια) και πολέμησε τους Ρωμαίους, αυτός που φορούσε τα ρούχα και μιλούσε τη γλώσσα των Ρωμαίων, αλλά είχε ψυχή που δεν έμοιαζε με αυτήν αυτών που αποκαλούνται Χριστιανοί.

Γράφει η Gill Page για το θέμα:

Sgouros

 Με άλλα λόγια, ο Σγουρός πίστευε φυσικά πως ήταν Ρωμαίος, διέθετε όλο το «πολιτισμικό πακέτο» της Ρωμαϊκής εθνοτικής ταυτότητας (ρούχα και γλώσσα), αλλά ο Χωνιάτης δεν τον θεωρεί Ρωμαίο γιατί είχε «κακή ψυχή» και πολέμησε εναντίον των Ρωμαίων.

Όπως όμως είπα, ο Χωνιάτης σαν λόγιος που διέθετε ελληνική παιδεία, αραιά και που χαρακτηρίζει τους Βυζαντινούς «Ἕλληνες» και τους αντιπαραβάλλει στους βάρβαρους «Λατίνους» που λεηλατούν την Πόλη:

[585] Πὼς ἂν εἴην ἐγὼ τὸ βέλτιστον χρῆμα, τὴν Ἱστορίαν, τὸ κάλλιστον εὕρημα τῶν Ἑλλήνων, βαρβαρικαῖς καθ’ Ἑλλήνων πράξεσι χαριζόμενος;

Επομένως, ο Καναβούτζης κινείται λίγο πολύ στις ίδιες γραμμές με τον Χωνιάτη με τη μόνη διαφορά ότι ουδέποτε αυτοπροσδιορίζεται ως Ρωμαίος ή μας μιλάει για Ρωμαίους συγχρόνους του, ενώ μόνο σε αυτό το σημείο αυτοπροσδιορίζεται ως ένας «ἐκ τῶν Ἑλλήνων χρονικῶν καὶ ἱστορικῶν».

Kanaboutzes-barbarian

Στην δεύτερη σελίδα στην παραπάνω εικόνα φαίνεται ο αυτοπροσδιορισμός του ως ένας «ἐκ τῶν Ἑλλήνων χρονικῶν καὶ ἱστορικῶν» και στην πρώτη σελίδα κάνει μια ενδιαφέρουσα σύγκριση. Δεν ταυτίζει την εθνότητά του με τους αρχαίους Έλληνες αλλά κάνει αναλογική σύγκριση («οἱ Ἑλληνες τότε… έτσι καὶ εμείς τώρα», αλλά ποιοί ακριβώς είμαστε «εμείς» τώρα;): Όπως οι Ἑλληνες θεωρούσαν τους ομόθρησκούς τους Τρώες ως «βάρβαρους», έτσι και εμείς τώρα θεωρούμε τους ομόθρησκους Βούλγαρους, Βλάχους, Αλβανίτες και Ρώσους ως «βαρβάρους», γιατί δεν είναι μόνο η θρησκεία (Ορθοδοξία) κριτήριο βαρβαρότητας αλλά και το γένος (καταγωγή), η γλώσσα, η τάξη της πολιτείας και η παίδευση.

[σλδ 35] πῶς οἱ Ἕλληνες εἶχον τοὺς Τρῶας ὡς βαρβάρους, ἐπειδὴ μίαν πίστιν εἶχον καὶ τοὺς αὐτοὺς θεοὺς προσεκύνουν καὶ ἐσέβοντο, λέγομεν ὅτι τὸ βάρβαρον οὐδὲν νοεῖται περὶ τῆς πίστεως, ἀλλὰ νοεῖται διὰ τὸ γένος καὶ τὴν γλῶτταν καὶ τὴν τάξιν τῆς πολιτείας καὶ τὴν παίδευσιν. Ἡμεῖς γὰρ Χριστιανοί ὄντες καὶ μίαν πίστιν ἔχοντες καὶ ἕν βάπτισμα μετὰ πολλών ἐθνῶν ὅμως βαρβάρους ἔχομεν καὶ λέγομεν τοὺς Βουλγάρους, τους Βλάχους, τους Ἀλβανίτας τοὺς Ῥούσους καὶ καθ΄ἐξῆς τὰ ἄλλα ἔθνη. Οὕτω καὶ οἱ Ἕλληνες μίαν πίστιν ἔχοντες μετὰ τῶν ἐθνῶν ὅμως πάντας ὅσοι ἦσαν ἔξω τοῦ γένους αὐτῶν καὶ τῆς γλώσσης τῆς ἑλληνικῆς ἐκάλουν βαρβάρους.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Όπως οι Έλληνες είχαν τους Τρώες ως βαρβάρους παρόλο που είχαν την ίδια πίστη και προσκυνούσαν και σέβονταν τους ίδιους θεούς, έτσι λέμε ότι το βάρβαρο δεν προσδιορίζεται από την πίστη, αλλά προσδιορίζεται από το γένος και τη γλώσσα και την τάξη της πολιτείας και την παιδεία. Εμείς όντας Χριστιανοί έχουμε κοινή πίστη και βάπτισμα με πολλά έθνη τα οποία θεωρούμε βάρβαρα, όπως οι Βούλγαροι, οι Βλάχοι, οι Αλβανίτες, οι Ρώσοι και ένα σωρό άλλα έθνη. Έτσι και οι Έλληνες έχοντας μία πίστη με τα έθνη που ήταν έξω από το γένος τους και την ελληνική γλώσσα, αποκαλούσαν τα έθνη αυτά βάρβαρα.

Αν προσέξατε καλά οι Έλληνες είναι ένας λαός του παρελθόντος (οἱ Ἕλληνες εἶχον, οἱ Ἑλληνες ἐκάλουν). Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν 3 αντιπαραθέσεις, δύο σύγχρονες και μία ετερόχρονη:

1) Τότε οι Έλληνες θεωρούσαν τους ομόθρησκους Τρώες ως βάρβαρους.

2) Τώρα εμείς θεωρούμε του ομόθρησκούς μας Βούλγαρους, Βλάχους, Αλβανίτες, Ρώσους κλπ ως βάρβαρους.

3) Οι Έλληνες ήταν «τότε» ενώ εμείς (ποιοι άραγε;) είμαστε στο «τώρα».

Όπως έγραψα προηγουμένως, εδώ ο Καναβούτζης ξεχωρίζει τους ελληνόφωνους ως εθνοτική ομάδα χρησιμοποιώντας σαν κριτήρια το γένος, την γλώσσα, την πολιτική τάξη και την παιδεία, αλλά δυστυχώς δεν μας παρέχει το όνομα της ελληνόφωνης εθνοτικής ομάδας. Πάντως, παρόλου που αυτοπροσδιορίστηκε ως «Ἕλλην ἱστορικός και χρονικός», φαίνεται να θεωρεί τους Ἕλληνες λαό του παρελθόντος.

Το άλλο παράδοξο στοιχείο έχει να κάνει με τον Ιουστιανό τον «μέγα καθ΄ἡμᾶς βασιλέα». Ενώ θεωρεί τον λατινόφωνο Ιουστινιανό «δικό μας», παρόλα αυτά θεωρεί τους Βλάχους και τους Αλβανίτες «βάρβαρους». Βέβαια, ο Ιουστινιανός ήταν αυτοκράτορας και των προγόνων των Βλάχων και των Αλβανιτών και, στο θέμα της Δακο-Θρακικής καταγωγής του και της λατινικής του γλώσσας (το γένος και η γλώσσα του Καναβούτζη) ο «δικος μας» Ιουστινιανός ήταν πιο κοντά στους «βάρβαρους» Βλάχους και Αλβανίτες παρά στους ελληνόφωνους.

Ο Andre Du Nay στο “The Origins of the Rumanians” γράφει πως στις δυτικές δημώδεις ρωμανικές γλώσσες το λατινικό imperator ξεχάστηκε επειδή η Δυτική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία έπεσε τον 5ο αιώνα και ο όρος επανήλθε ως λόγιο δάνειο μετά τον Καρλομάγνο. Αντίθετα, στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ABΡ), το λατινικό imperator μέσα από την δημώδη του μορφή imperatus συνέχισε να χρησιμοποιείται στον καθημερινό λόγο επειδή στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο θεσμός Imperator Romanorum/Βασιλεύς Ῥωμαίων συνέχισε να υφίσταται. Το δημώδες ΑΒΡ imperatus εξελίχθηκε στο Βλαχικό ampiratu, στο Ρουμανικό împărat και στο Αλβανικό mbret.

imperator

Τέλος, ο Καναβούτζης δεν ξεχνά να ξεκαθαρίσει ότι σαν καλός Χριστιανός μισούσε τον «ἑλληνισμό» (= ειδωλολατρεία) και εκείνα τα έθιμα της εποχής του που κατάγονταν από τους [αρχαίους] Έλληνες. Έτσι, ενώ ένας Έλληνας σήμερα μάλλον αισθάνεται υπερηφάνεια όταν μαθαίνει ότι η λέξη νεράιδα προέρχεται από το αρχαίο «Νηρηίδες» = «κόρες του Νηρέα», ο Καναβούτζης θεωρούσε τον όρο «βρομιά ελληνικής ασχημοσύνης» που δεν ξεπλύθηκε, γιατί οι Έλληνες φλυαρούσαν για «πόρνους καὶ ἀσελγεῖς θεοὺς» και φυσικά χαιρόταν που ο «ελληνισμός έπαψε να υφίσταται για χάρη του αληθινού και πρώτου και μόνου Θεού και της Αγίας Τριάδος».

Kanaboutzes-hellenism

Advertisements

9 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

9 responses to “Ο Ιωάννης Καναβούτζης και η μεταβυζαντινή ταυτότητα

  1. Καλημέρα,

    Ένα απλό σχόλιο μόνο. Δεν είναι σίγουρο πως όταν ο Ι. Καναβούτζης γράφει πως “…είπον τούτο και άλλοι προ εμού χρονικοί και ιστορικοί Έλληνες…”, θα πρέπει κανείς να θεωρήσει πως αυτός τοποθετεί αυτόματα τον εαυτό του στους Έλληνες, ότι κι αν σήμαινε η έννοια “Έλληνας” στο μυαλό του. Την ίδια έκφραση θα μπορούσε να την είχε χρησιμοποιήσει και κάτω από διαφορετική “ταυτότητα”, π.χ. Ρωμαϊκή (=Βυζαντινή). Ειδικά μάλιστα όταν το υπόλοιπο κείμενο του είναι καθαρά “ανθελληνικό”, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει εμφανής λόγος για κάτι τέτοιο.

    Φιλικά,

    Έκτωρ.

    • Καλώς τον Έκτορα!

      Έτσι είναι όπως τα λες. Γι΄αυτό και παρέθεσα την περίπτωση του Χωνιάτη που αν και ξεκάθαρα εθνοτικός Ρωμαίος (μιλάει για τους «μωρούς» «Έλληνες» που κορόιδευαν τον Χριστό και τους κανόνισε ο Κωνσταντίνος) θεωρεί την ιστορία «ελληνική εφεύρεση» και, κατά συνέπεια, φαντάζεται και αυτός μία διαχρονική κοινότητα ιστορικών που γράφουν στην ελληνική γλώσσα.

      Με άλλα λόγια, εδώ μάλλον έχουμε αυτό που ο Καλδέλλης ονομάζει πολιτισμική (και όχι εθνοτική) Ελληνική ταυτότητα.

  2. Γιαννάκης

    Όλο το κείμενο σχεδόν επιβεβαιώνει ότι δεν είμαστε Έλληνες.

  3. ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ

    Κύριε Σμερδαλέε,
    θερμά συγχαρητήρια γι’ αυτή την ανάρτηση. Ανοίγετε τα μάτια στους αποβλακωμένους Ρωμιούς που νομίζουν πως είναι Έλληνες. Ομολογώ ότι ηγνόουν την ύπαρξη του μισέλληνα Καναβούτζη, αν και έχω διαβάσει ολόκληρη την Νεοελληνική Φιλολογία του Μεγάλου Κ. Σάθα, που μπορούν οι αναγνώστες σας να κατεβάσουν εδώ

    http://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaftyYjScpcUaEMBs1SRoY5hv_9hLh0MANos6xZfnTWdYveb_4BOPTPAa6TnucgARZRjIYUIh_Qex4JXJ-nv6jdrzttcn5O1zwVfKRS3_do4XixNRxm5K5OpJVVSzWh5mGpsp4KtH85VDovMYTiy7VyVU1iJs7PAkTuo93HaoFmnxpBsdDk5riQrA86CLEG0yIxfNjkmy3Vzy4I8TcDuroRfDNN5wfaQJyVZCHSPZaJKDkMgkgC1vrI2y_5zwUOh4MsrEs7f

    Αλήθεια, κ. Σμερδαλέε, εσείς τί γνώμη έχετε για τον Σάθα; Είναι όντως κολοσσός, ή σκιτζής απατεώνας, όπως διαδίδει η κλίκα του Μεταλληνού;

    Μετά τιμής

    ΣΠΥΡΙΔΟΥΛΑ

    • Να σου πω Σπυριδούλα. Το έργο του πάνω στην Μεσαιωνική Γραμματεία είναι αξιοσέβαστο. Αλλά ακόμα γελάω με την άποψή του ότι δεν υπήρξε ποτέ Σλαβικός εποικισμός στη Ελλάδος, απλώς οι «Σλάβοι» των Βυζαντινών ήταν Αρβανιτό-βλαχοι που έφεραν σλαβικά τοπωνύμια στον ελλαδικό χώρο.

      🙂 🙂 🙂

      Μερικές φορές δεν μπορώ να καταλάβω την έλλειψη κρίσεως που εμφανίζουν ορισμένοι αξιοσέβαστοι κατά τα άλλα μελετητές, όταν αποφασίζουν να πουν κάτι για το οποίο θα γελάει μαζί τους όλη η ανθρωπότητα εις τους αιώνας των αιώνων αμήν.

      • Pertinax

        O Σάθας έζησε σε μια εποχή απόλυτης κυριαρχίας του εθνικισμού και πρέσβευε ένα διαφορετικό μοντέλο της ελληνικής συνέχειας από το κλασικό του Παπαρρηγόπουλου. Ήταν ελλαδοκεντρικός και υποστήριζε ότι οι Έλληνες επιβίωσαν λάθρα, κάτω από τη σκιά του ανθελληνικού Βυζαντίου. Έτσι ήταν επόμενο να ευαισθητοποιηθεί περισσότερο στο ζήτημα της ελλαδικής καθαρότητας. Η λύση που πρότεινε ήταν απλή: στον ελλαδικό χώρο δεν κατέβηκαν Σλάβοι αλλά Αλβανοί, οι οποίοι όμως ήταν ελληνικό φύλο!

      • Μου θυμίζει τον Κων/νο άμαντο που ισχυρίστηκε ότι οι Μαρδαΐτες των «Δυτικών Μερών» δεν ήταν «βέροι» Μαρδαΐτες, αλλά ναυτικοί εξίσου καλοί με τους «βέρους» Μαρδαΐτες και γι΄αυτό ονομάστηκαν «Μαρδαΐτες» και την παπαριά του συνήθως σοβαρού Χαράνη ότι οι Αρμένιοι άποικοι στην Πελοπόννησο δεν ήταν Αρμένιοι αλλά «Γραικοί του Αρμενιακού θέματος».

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s