Η ΙΕ ρίζα *seg’h- «κρατώ, επικρατώ»

Η σημερινή ανάρτηση θα έχει ως θέμα την ΙΕ ρίζα *seg’h- «κρατώ, επικρατώ» και, όπως πάντα, θα ξεκινήσω με την παρουσίαση της ρίζας και των απογόνων της από τους Mallory & Adams.

segh

Η ρίζα αναδομείται με ουρανωμένο το δασύ υπερωικό (*gh). Βέβαια οι περισσότερες απαντήσεις της ρίζας είναι σε γλώσσες τύπου centum όπου τα *gh και g’h εν τέλει συγχωνεύθηκαν και επομένως, για λόγους απλότητας, παρακάτω θα περιγράφω τη ρίζα απλά ως *segh-. Η μόνη γλώσσα satem που αναφέρουν οι Mallory & Adams είναι η σανσκριτική, η οποία όμως επίσης έτρεψε τόσο τον φθόγγο *gh όσο και τον *g’h σε h, επομένως ούτε εδώ υπάρχει μεγάλη ανάγκη διαχωρισμού των *gh και *g’h.

Οι περισσότερες θυγατρικές γλώσσες έχουν διατηρήσει την σημασία «επικρατώ ~ νικώ ~ κατακτώ», ενώ η ελληνική διατήρησε την σημασία «κρατώ». Από τη ρίζα *segh- προέκυψε το παλαιο-ιρλανδικό (OIr) seg = «δυνατός», το πρωτο-γερμανικό *segaz ~ sigiz = «νίκη» (λ.χ. το Γερμανικό Sieg), τα Σανσκριτικά sahas = «νίκη» και sahuri = «νικηφόρος» και το Χεττιτικό sakkuriya = «υπερισχύω».

Το πρωτο-γερμανικό *segaz ~ sigiz = «νίκη» ήταν ιδιαίτερα παραγωγικό στο γερμανικό ανθρωπωνυμικό υλικό, όπως λ.χ. τα ονόματα:

Sigismund ~ Sigmund ~ Siegmund =  «Νικηφόρος Προστάτης» (mundō)

Sigfrid ~ Sigfred ~ Siegfried = «ειρηνοποιός νίκη» (friþuz)

Το Νορβηγικό Sigbjørn = κυριολεκτικά «Νικηφόρος»

Sigurd ~ Sigvard με την ίδια σημασία με το Si(e)gmund (λ.χ. αγγλικό warden και αντιδάνειο guard)

Ο Κελτικός κλάδος παρουσιάζει ανάλογα ονόματα, όπως λ.χ. το Sego-marus = «τρανός νικητής» που αναφέρουν οι Mallory & Adams.

Μπορούμε πλέον να περάσουμε στην Ελληνική γλώσσα.

Το βασικό ρήμα είναι το *segh-ō > *hekhō > ἔχω (η δασεία χάθηκε λόγω του νόμου του Grassmann) που εμφανίζεται και σε διπλασιασμένη μορφή *si-sgh-ō > *hiskhō > ἴσχω (πάντοτε με ψίλωση εξαιτίας του νόμου του Grassmann).

Η σημασία «έχω, κρατώ» στην ελληνική τράπηκε προς την «αντέχω, κρατώ τη θέση μου» > «αμύνομαι». Αυτή η σημασία φαίνεται στις λέξεις:

*segh-uròsἐχυρός «δυνατός, ασφαλής» , *sogh-uròsὀχυρός που έδωσε και το μεταγενέστερο ουσιαστικοποιημένο ουδέτερο  ὀχυρό και, τέλος, στο nomen agentis *sègh-tōr > *sèktōr > hèktōr = ἕκτωρ = «ἀμύντωρ που αντέχει/κρατάει τη θέση του», λέξη που έδωσε το όνομα «Ἕκτωρ» του θρυλικού αμύντορα της Τροίας.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι και σε άλλες γλώσσες η λέξη «οχυρό» προέκυψε από το ρήμα «έχω,κρατώ» λ.χ. το αγγλικό stronghold και το βαλτο-σλαβικό  παράδειγμα: ΙΕ *twer– «κρατάω, δεσμεύω» > λιθουανικό tvirtovė ~ σερβο-κροατικό  tvrđava και tvrd = «σκληρός, στερεός».

Άλλο παράγωγο είναι η *segh-tis > hektis > ἕξις (λ.χ. ἐκτικός > hectic)

Πολλοί γλωσσολόγοι, όπως ο Jose-Luis Garcia Ramon, βλέπουν το ουσιαστικό ἰσχύς σαν διπλασιασμένο παράγωγο της ρίζας, δηλαδή:

*si-sgh-us > *hiskhus > ἰσχύς (όπως το ἴσχω παραπάνω) και, κατά συνέπεια, ἰσχ-ῡρός = ἐχ-υρός.

Αυτοί που διαφωνούν με την λογικότατη κατά τα άλλα ετυμολογία βασίζονται στις διαλεκτικές ποικιλίες που δείχνουν δίγαμμα (ϝισχύς), κάτι που θα μπορούσε λ.χ. να συνδέσει την λέξη με τη ρίζα *weiH-es- «δύναμη» (*wiHs-ghus > ϝῑσχύς >ϝισχύς με βράχυνση λόγω του νόμου του Osthoff). Εγώ παρουσιάζω και τις δύο απόψεις και διαλέγετε όποια σας αρέσει.

iskhus

Η σημασία «κρατώ» του ρήματος ἴσχω τράπηκε προς την «παρεμποδίζω, κατακρατώ» του παραγώγου ἰσχάνω, κάτι που χρησιμοποιήθηκε για τον σχηματισμό του επιθέτου ἰσχνός = «ελαττωμένος, μειωμένος (>μικρός).

Η τελευταία σημασία κρύβεται πίσω από τους ιατρικούς όρους Ισχαιμία = «ελαττωμένη ροή αίματος» και Ισχουρίαεπίσχεση ούρων.

Τέλος, η ρίζα *segh- «κρατώ» έχει δώσει το μηδενόβαθμο παράγωγο *sgh-e-tis > σχέσις (λ.χ. νεοελληνικό σχέση = δεσμός) και το επίθετο *n.-sgh-e-tos > ἄσχετος που στα αρχαία ελληνικά δεν σήμαινε μόνο «αυτός που δεν έχει σχέση με ένα αντικείμενο» όπως στα νέα, αλλά σήμαινε και «ακράτητος, ανεξέλεγκτος» (η πιο συχνή σημασία).

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s