Η ετυμολογία του βυζαντινού όρου «Θέμα»

Οι περισσότεροι, όταν ακούμε τον βυζαντινό όρο «Θέμα», θεωρούμε αυτονόητη την πεποίθηση του Πορφυρογέννητου στο «Περὶ τῶν Θεμάτων λόγος» ότι πρόκειται για την πασίγνωστη ελληνική λέξη *dheh1-mn. > θῆμα που, ήδη στην ύστερη αρχαιότητα, λόγω αναλογικής επίδρασης από τον μηδενόβαθμο συγγενή του *dhh1-tis > θέσις, έγινε θέμα. Γράφει ο Πορφυρογέννητος:

Νυνὶ δὲ στενοθείσης κατὰ τὲ τὰς ἀνατολὰς καὶ δυσμάς τῆς Ρωμαϊκῆς βασιλείας καὶ ἀκροτηριασθείσης ἀπό τῆς ἀρχῆς Ἡρακλείου τοῦ Λίβυος. Οἱ ἀπ΄ἐκείνου κρατήσαντες … καὶ ἑλληνίζοντες καὶ τὴν πάτριον καὶ Ρωμαϊκήν γλῶτταν ἀποβαλόντεςαὐτό γὰρ τὸ ὄνομα τοῦ θέματος ἑλληνικόν ἐστί καὶ οὐ Ρωμαϊκόν, ἀπό τῆς θέσεως ὀνομαζόμενον.

Βέβαια ο Πορφυρογέννητος είναι ξακουστός για τις παρετυμολογίες του και για τις γκάφες μεγατόνων που ενίοτε χαρακτηρίζουν την ιστοριογνωσία του. Λ.χ. δεν ήξερε ότι το Θέμα των Θρακησίων προέκυψε από την μεταφορά των θρακικών στρατευμάτων του magister militum per Thraciam από την Αδριανούπολη στην περιοχή της Εφέσου κάποια στιγμή μετά το 650 μ.Χ. και εφηύρε μια μυθική θρακική καταγωγή των Θρακησίων «από τον Θράκα βασιλιά Κότυ», όπως δεν ήξερε ότι το Θέμα των Ανατολικών προέκυψε από τη μεταφορά του στρατού που διοικούσε ο magister militum per Orientem και την εγκατάστασή του στην νότια Μικρά Ασία, κατά την βυζαντινή εγκατάληψη της Ἑῴας (= Ανατολικής) Διοικήσεως στην αρχή των Αραβικών κατακτήσεων. Ο Πορφυρογέννητος νόμιζε πως το όνομα «Ανατολικοί» προέκυψε επειδή ήταν ανατολικοί ως προς την Κωνσταντινούπολη.

Οι Βυζαντινολόγοι δεν είναι τόσο σίγουροι για την ετυμολογική σχέση ελλην. θῆμα/θέμα > βυζ. Θέμα και ο Mark Whittow πιστεύει πως η πιθανότερη ετυμολογική πρόταση είναι ότι προέρχεται από τον Αβαρικό (= τουρκικές γλώσσες των Στεπών) όρο tümän = «μυριάς» (=10.000) και το δικαιολογεί λέγοντας πως τα πρώτα μεγάλα ασιατικά θέματα ήταν στρατοί περίπου 10.000 στρατιωτών. Ο «στεπικός» όρος *tima = «μυριάς» απαντά ως ουννο-αβαρικό δάνειο στην πρωτο-σλαβική γλώσσα ως tьma/tĭma = «μυριάς».

thema

Επομένως δεν αποκλείεται πίσω από το ελληνοφανές «Θέμα» (που στην βυζαντινή γλώσσα σταδιακά ταυτίστηκε με τη συνηθισμένη λέξη θῆμα/θέμα) να κρύβεται ένας αβαρικός όρος για «σώμα 10.000 ανδρών».

Πράγματι, τα πρώτα Θέματα αποτελούνταν από 2-4 Τούρμες και η κάθε Τούρμα (ή «Μέρος») αποτελούνταν από 2-5.000 στρατιώτες:

Emperor Leo VI the Wise (r. 886–912) presents an idealized thema as consisting of three tourmai, each divided into three droungoi, etc.[17] This picture, however, is misleading, as the sources do not support any degree of uniformity in size or number of subdivisions in the different themata, nor indeed an exact correspondence of the territorial with the tactical divisions: depending on the tactical exigencies, smaller administrative tourmai could be joined together on campaign and larger ones broken up.[18] Since the elementary unit, the bandon, could itself number between 200 and 400 men, the tourma too could reach up to 6,000 men, although 2,000–5,000 seems to have been the norm between the seventh and early tenth centuries.

Αν πάρουμε ένα ιδανικό Θέμα κατά τον Λέοντα αυτό είχε 3 Τούρμες, με κάθε Τούρμα να έχει 2000-5000 στρατιώτες, που σημαίνει ότι ο αριθμός στρατιωτών του θέματος ήταν κάπου μεταξύ 6.000-15.000, δηλαδή ο μέσος όρος τους ήταν ~ 10.000.

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

2 responses to “Η ετυμολογία του βυζαντινού όρου «Θέμα»

  1. Simplizissimus

    Φίλε μου Σμερδαλέε, εδώ θα διαφωνήσω μαζί σου και θα διαφωνήσω ριζικά. Μπορεί ο Πορφυρογέννητος να είναι ξακουστός για τις παρετυμολογίες του, αλλά σε αυτό το σημείο λάθος δεν κάνει.

    Η ιδέα ότι η λέξη θέμα, στην πολύ συγκεκριμένη σημασία της που εξετάζουμε εδώ, δεν είναι ελληνική αλλά έχει αβαρική ή γενικότερα αλταϊκή προέλευση ήταν μια έκλαμψη στο μυαλό του Τζέιμς Χάουαρντ Τζόνστον, που την διατύπωσε στη διατριβή του Studies in the Organization of the Byzantine Army in the Tenth and Eleventh Centuries, του 1972.

    Η εν λόγω μπούρδα, διότι περί μπούρδας πρόκειται, ως προϊόν Οξφορδιανού, έγινε αποδεκτή στην Οξφόρδη, και δεν είναι παράξενο που την επαναλαμβάνει ο Γουίτοου, μαθητής του Τζόνστον. Ακόμα χειρότερα, βρήκε το δρόμο και χώθηκε —πού λες;— στο ύψιστου κύρους Βυζαντινό λεξικό της Οξφόρδης, όπου στο λήμμα “thema”, με υπογραφή του μέγιστου Αλεξάντερ Καζντάν (Alexander Kazhdan), διαβάζει κανείς:

    The etymology and origin of the word is under discussion, J. Howard-Johnston (in Maistor 189-97) suggested an Altaic origin for the word—from tümän, “ten thousand men”; however, Constantine VII explicitly affirms that the word is Greek, originating from thesis.

    Και όμως πολλά χρόνια πριν, κάπου στη δεκαετία του ’50, σε ελληνικό επιστημονικό περιοδικό, ο Στίλπων Κυριακίδης είχε ασχοληθεί με την ετυμολογία του όρου και χωρίς πολλά λόγια είχε δώσει αυθεντική απάντηση στο ερώτημα, τέτοια που μετά από αυτήν άλλη συζήτηση δεν χωράει, αλλά που έμεινε ως φαίνεται άγνωστη στους Οξφορδιανούς (τους οποίους καθόλου δεν μέμφομαι γι’ αυτό). Δυστυχώς για μένα και για όσους μας διαβάζουν, Σμερδαλέε, η φωτοτυπία με το άρθρο του Κυριακίδη (μια σελίδα όλη κι όλη) βρίσκεται βυθισμένη κάπου στο ωκεανό των χαρτιών μου και το ενδεχόμενο να την ανασύρω όλο και απομακρύνεται. Από την άλλη, επειδή οι μέρες περνούν, και δεν θέλω να μείνει χωρίς απάντηση ο ισχυρισμός, σε παρακαλώ να μου επιτρέψεις να διατυπώσω από μνήμης όσο καλύτερα μπορώ τη θέση του Κυριακίδη.

    Λοιπόν, ο Κυριακίδης υποστηρίζει ότι έχουμε εδώ μια επέκταση της σημασίας της λέξης «θέμα», από τη ρίζα του τίθημι βέβαια, που σημαίνει «το χώρο από τον οποίο αντλεί τους πόρους της μια ομάδα η οποία είναι εγκατεστημένη κάπου». Επομένως, με την εγκατάσταση των στρατιών της Ανατολής, του Αρμενικού συνόρου και του Οψικίου στη Μικρά Ασία, ορίστηκαν εδαφικά οι περιοχές από τις οποίες θα εφοδιάζονταν οι μονάδες τους. Αυτές οι περιοχές, που σύντομα απέκτησαν μόνιμο χαρακτήρα, ονομάστηκαν «θέματα». Προς επίρρωση του ισχυρισμού του ο Κυριακίδης φέρνει για παράδειγμα τη λέξη «λόχος», και επικαλείται παράλληλη λειτουργία. Για να μη τα πω με δικά μου λόγια, επαναλαμβάνω εδώ κάτι που βρήκα στο Διαδίκτυο: είναι από άρθρο του Μπαμπινιώτη, εντελώς άσχετο, αλλά κατά σύμπτωση στο εν λόγω σημείο είναι αν να επαναλαμβάνει αυτολεξεί το παράδειγμα του Κυριακίδη:

    Παραδείγματα διαχρονικής και συγχρονικής ετυμολογικής συγγένειας (όπως την ορίσαμε εδώ). Από μια αρχική ρίζα *legh- (ελλην. λεχ- ) με βασική σημασία «κείμαι, ξαπλώνω» έχουμε στην Ελληνική τις λέξεις λεχώνα, λοχεία, λόχος («τόπος όπου πλαγιάζει κανείς»- «τόπος αναμονής- ενέδρα»- «στρατιωτικό σώμα για ενέδρα»- «στρατιωτικό σώμα»), ελλοχεύω, λέσχη («κοιτώνας»- «δημόσιος τόπος συναντήσεων»- «εντευκτήριο»).

    Μπαμπινιώτης. «Η ετυμολογία στην εκμάθηση τής γλώσσας», Το Βήμα (7.2.2010)

    Με λίγη (ή πολλή) τόλμη, θα προχωρούσα με δική μου πρωτοβουλία να συνεισφέρω άλλο ένα παράδειγμα, για να δείξω πώς μπορεί να επεκταθεί μια σημασία, από ένα ουσιαστικό, που ξεκινά στην αρχή να σημαίνει διοικητικό όρο, και εξαπλώνεται στον χώρο στον οποίο συντελείται η ενέργειά του: είναι η λέξη μητάτο, που προέρχεται από το λατινικό metatum, και σημαίνει καταρχήν «την υποχρέωση των πολιτών να παρέχουν κατάλυμα στους κρατικούς υπαλλήλους, πολιτικούς ή στρατιωτικούς, που ταξιδεύουν για εκτέλεση αποστολής» και καταλήγει να σημαίνει «κατάλυμα» και σήμερα «στάνη». Το αρχικό λατινικό ρήμα metare σημαίνει to reap, mow, crop, gather, collect, harvest, αλλά και to measure, mete, measure off, mark out, lay out (νά τη η περιχαράκωση των ορίων).

    Τέλος πάντων, για να κλείσω, γνωρίζω πως το όλο ζήτημα, έτσι όπως το ανέπτυξα εδώ, τέθηκε υπόψη του Τζων Χάλντον, του γνωστού μελετητή του βυζαντινού στρατού και των βυζαντινών διοικητικών θεσμών, και ο Χάλντον πείστηκε. Μάλιστα το συμπεριέλαβε σε μεγάλη μελέτη του, αλλά και πάλι, επειδή είμαι ένας αξιολύπητος γραφιάς χωρίς τα βιβλία του και χωρίς τα τεκμήριά του, σε παρακαλώ να το δεχτείς σαν γεγονός, χωρίς να μπορώ να το αποδείξω. 🙂

    • Πάντοτε εμπεριστατωμένη η απάντησή σου Απλούστατε. Και εγώ δεν έχω κατασταλάξει στην ετυμολογία του θέματος, απλώς μετέφερα την άποψη του Whittow.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s