Η ΙΕ λεξιπλασία: ο σχηματισμός των ΙΕ λέξεων #3

(συνέχεια από το μέρος #2)

2) Τα σύνθετα επιθήματα με άηχα κλειστά p,t,k:

Είναι αυτά που στην βιβλιογραφία συνήθως συμβολίζονται με *-po- , *-to- , *-ko-. Από αυτά, το πρώτο είναι το σπανιότερο επίθημα, ενώ τα άλλα δύο συναγωνίζονται τα ένηχα επιθήματα σε συχνότητα χρήσης.

i)*-po-. Όπως είπα πιο πάνω, πρόκειται μάλλον για το σπανιότερο από τα επιθήματα. Παράδειγμα παραγωγικής λειτουργίας έχουμε στο ελληνικό *h2s-ter- > ἀστήρ και *h2str.-peh2 > ἀστραπή, στροπά, στόρπᾱ.

Η ρίζα *(s)ker- «κόβω» (λ.χ. *(s)ker-jō > κείρω) εμφανίζεται στην επαυξημένη μορφή *(s)ker-po σταθερά σε όλες τις γλώσσες:

Ελληνική:

*(s)kr.-pòs > καρπός = «αυτό που κόβεται από το δένδρο» , *(s)krōp-iom > κρώπιον = «δρεπάνι» , *(s)korp-ios > σκορπίος ( ~ «κοφτερός, μυτερός» > «αυτός που τσιμπάει»).

Λατινική: *(s)korp-ō > carpō «δρέπω»

Πρωτο-Σλαβική: čerpŭ = «θραύσμα/κομμάτι κεραμικής > κρανίο»

Γερμανικός κλάδος: *(s)korp-os > πρωτογερμανικό παράγωγο  *harbistaz > αγγλικό harvest = «συγκομιδή».

Αλβανική: *(s)korp-eh2 > *kar > karpë «πέτρα, πετρώδης λόφος με μυτερή κορυφή» (η λέξη θεωρείται η βάση του δακικού ορωνυμίου Καρπάτης ~ Καρπάθια ~ «Βραχώδη Όρη»).

ii)*-to. Σημαντικότατο και συχνότατο επίθημα που προσαρτάται κατά κανόνα στον μηδενικό βαθμό της ρίζας. Η λειτουργία του ήταν ο σχηματισμός παθητικών ρηματογενών επιθέτων, δηλώνοντας αντικείμενα που υπόκεινται την πράξη του ρήματος όπως λ.χ. σφάζω > σφακτός = «που έχει υποστεί σφαγή ~ σφαγμένος», *weik- > vincō «νικώ» > wik-tos > victus = «νικημένος». Τα τρία γένη του επιθήματος είναι *-tos, *-teh2, *-tom.

σφακτός, σφακτή, σφακτόν ~ victus, vic, victum

Στην επαυξημένη μορφή *-ātos (<*-eh2-tos) φαίνεται να είχε κτητική σημασία:

*bhardh-eh2 «γένι» : λατινικό barba, αγγλικό beard, OCS brada, λιθουανικό barzda κλπ

*bhardh-ātos «αυτός που έχει γένι, γενειοφόρος»: λατινικό barbatus, OCS bradatŭ, λιθ. barzdotas

Αναλόγως, η ρίζα *bhag- «μοιράζω» (λ.χ. ἔφαγον = έλαβα μερίδα) έδωσε το πρωτοσλαβικό bogŭ = «θεός» (~αγαθοδότης) και το επίθετο *bog-atŭ = «πλούσιος, που έχει πολλά να μοιράσει».

to

Το /t/ και το /s/ έχουν την δυνατότητα να απηχηροποιούν τα προκείμενα ηχηρά σύμφωνα  και να ψιλώνουν τα δασέα : -b(h)t->-pt- και -g(h)t->-kt- . Στην περίπτωση *-d(h)t- > -st- έχουμε κατά κανόνα οδοντική ανομοίωση. Λ.χ. τα παραδείγματα:

*sr.p-ag > ἁρπαγ-ή > ἁρπακτής , ἁρπακτός  ,  σφαγ-εύς/σφαγϝ-ιον > σφαγ-εῖον , αλλά σφάκτης και σφακτός

*(s)ghrebh- > ghr.bh– > γράφ > γραπ-τός   ,  ἀνέχω > ἀνεκτός και τα λατινικά *skreibh- > scrībō > scriptus και *h2eg’- > agō > actus .

Ένα παράδειγμα οδοντικής ανομοίωσης είναι το *bheidh- > πείθω και *bhidh-tos > *πιθ-τός > πιστός.

Μερικά άλλα παραδείγματα χρήσης του επιθήματος *-tos είναι:

*meik- > μείγνῡμι και *meik-mn. > μεῖγμα , αλλά *mik-tòs > μικτός

*bheug- > φεύγω, αλλά *n.-bhug-tos > ἄφυκτος = αναπόφευκτος

*dhwenh2- > dhwn.h2-tòs > θνᾱτός/θνητός (θνήσκω)

H ρίζα *mer- «πεθαίνω» έδωσε τα παράγωγα *mr.-tos και *mr.-t-wos: απόγονοι του πρώτου τύπου είναι το ελληνικό (μ)βροτός και το σανσκριτικό mr.tà , ενώ απόγονοι του δευτέρου τύπου είναι το λατινικό mortuus και το πρωτοσλαβικό mĭrtvŭ .

Το επίθημα *-tos συμμετέχει στον σχηματισμό ορισμένων ουσιαστικών όπως λ.χ.  :

*nes- «επιστρέφω σπίτι» (λ.χ. νέομαι , παλαιο-αγγλικό ge-nesan = «σώθηκα, γλίτωσα ~ επέστρεψα σώος»)> *nos-tos > νόστος = «επιστροφή στο σπίτι» και αβεστικό *n.s-tos > asta = «σπίτι».

nes

*gwem- «περπατώ» λ.χ. αγγλικό come = «έρχομαι», *gwm.-njō > ελληνικό βαίνω και λατινικό veniō που έδωσε το ουσιαστικό con-ven-tus = «συνέλευση». Το λατινικό conventus στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική άλλαξε σημασία συνέλευση> συνομιλία και επιβιώνει στην βλαχική ως kuvendă και στην ρουμανική ως cuvânt , ενώ εισήλθε ως δάνειο στην ελληνική ως κουβέντα και στην αλβανική ως kuvend. Η σημασιολογική αλλαγή θυμίζει την ελληνική ὅμιλος > ὅμιλέω > μιλώ και την σλαβική sŭ-borŭ = «συνασπισμός, συμμαχία» > zbor = «συνέλευση» > βλαχ. zbor = κουβέντα.

Σχετικά με το επίθημα *-to στην Αλβανική (λ.χ. *bhlōr-eh2 > blerë και *bhlōr-tos > bler), ο Vladimir Orel γράφει:

albo-to

iii) *-ko-. Το τελευταίο από τα σύνθετα επιθήματα με άηχο κλειστό σύμφωνο. Χρησιμοποιήθηκε ευρέως από όλους τους κλάδους για τον σχηματισμό ουσιαστικών και επιθέτων. Στην ελληνική απαντά στην απλή μορφή *-kos > -κος ~ *-keh2 > -κᾱ ~ -κη , στην επαυξημένη Καλανδιανή μορφή *-i-kos > -ικός και, τέλος στην μορφή *-(e)h2-k-(o)-s > -ακ-ς ~ -αξ , -ακος με το α άλλωτε βραχύ (*h2>a) και άλλωτε μακρό (*eh2> ᾱ/η). Ας τα πάρουμε ένα ένα με τη σειρά:

*dheh1- > τίθημι και *dheh1-keh2 > θήκᾱ/θήκη , *dheh1-l- «θηλάζω» > θηλή, θῆλυς και θηλυ-κός , *seh2l- «αλάτι» > *sh2l-u-kos > ἁλυκός και ἁλυκίς , *gwerh3- «βιβρώσκω» > *gwr(h3)-o/e-ukos > βροῦκος, βρεῦκος = «ακρίδα» (που βιβρώσκει τα φύλλα).

Το γνωστό μας -ικός δεν θέλει μεγάλη παρουσίαση: *peh2u- «μικρός» (λ.χ. παῦς , παῦρος) > *ph2w-id- > πάϝις ~ παῖς και *ph2w-id-ikos > παιδικός , ἄμπελ-ος > ἀμπελ-ικός , φυτόν > φυτ-ικός κλπ.

Στο *-h2k- > -ak- έχουμε *sreu- «ρέω» > *sru-ak-s > ῥύαξ (ῥυάκιον > ρυάκι), αὐλ-ός > αὖλ-αξ (> αὐλάκιον > αυλάκι), ἱερός > ἱέρᾱξ (> ἱεράκιον > γεράκι) , *merjos = «νεαρός» > *merj-h2k– > μεῖραξ .

Στην λατινική συναντούμε:

*wers- «ψηλός, προεξέχων» > *wers-ū-keh2 > verrūca , *peh2u- «μικρός» > *ph2u-kos > paucus , *stel- > stlo-kos > stlocus ~ locus.

duellum > bellum > bellax (στην λατινική συνέβη η τροπή *dw>b λ.χ. *dwis > bis = δίς).

capiō > capax (> νεοελληνικό καπάτσος/καπάτσα μέσο του ιταλικού capace) , audeō > audax , fallō > fallax

Στην Λατινική ένα επιπλέον *-k- προστέθηκε στα θηλυκά “τύπου Devī́” (ΠΙΕ *-ih2) και προέκυψε το θηλυκό επίθημα *-tr-ih2-k-s > *-tr-īk-s > –trīx ~ ελλην. -τρ-ᾱ/-τερ-ια/-τρ-ια:

imperatōr ~ αύτοκράτωρ > imperatrīx ~ αυτοκράτειρα , accūsātōr > accūsātrīx , amātōr > amātrīx

Στον Σλαβικό κλάδο συναντούμε:

*h1rei- «ρέω,τρέχω» > *h1roi-keh2 > rěka = «ποτάμι» (η ίδια ρίζα έδωσε το κελτικό ποταμωνύμιο *h1rei-nos > Ρήνος)

*g’neh3- «γνωρίζω» : znati > OCS zna- (<*-kos) = «γνώρισμα, σημάδι» και την κατάληξη *-u-kos > OCS -ŭkŭ της οποίας το /u/ αρχικά ανήκε σε υ-ληκτα θέματα, αλλά με τον καιρό το επίθημα αυτονομήθηκε:

synŭ «γιος» > syn-ŭkŭ «γιόκας»

listŭ «φύλλο» > list-ŭkŭ «φυλλαράκι»

četvĭrtŭ «τέταρτος» > Četvĭrt-ŭkŭ «Τετάρτη» (η «Τετάρτη» των Σλάβων είναι η δική μας Πέμπτη)

pętŭ «πέμπτος» > Pęt-ŭkŭ «Πέμπτη» (η «Πέμπτη» των Σλάβων είναι η δική μας Παρασκευή)

*dholbh-h2k-os ~ *dholbh-ak-os > πρωτο-σλαβικό *dŭlbokŭ «βαθύς»

Να σημειωθεί η ελληνο-σλαβική αντιστοιχία στο: *new-eh2k-s > νέϝᾱξ και *now-eh2k-os > *novākŭ > novak .

Τελειώνω παρουσιάζοντας τα Αλβανικά παράγωγα του επιθήματος *-ko- από το βιβλίο του Vladimir Orel (λ.χ. *gwous > *gwou-kos > *gauka > gak = «αγριογούρουνο»), γιατί λίγο πολύ έχει παραδείγματα και από άλλες ΙΕ γλώσσες από όλες τις κατηγορίες.

alb ko1

alb ko2

3) Τα σύνθετα επιθήματα από ηχηρά κλειστά (δασέα και μη): *-b(h)o- , *-d(h)o-, *-g(h)o-:

Ελληνική:

Παράγωγα σε *-bh-, *-dh- και *-d- της ρίζας *k’oru- «κέρας» είναι τα:

*k’oru-bh-eh2 > κορυφή , *k’oru-dh-s >  κόρυς/κόρυθες και *k’oru-d-os > κορυδός

koru

*h1elh1-en- «ελάφι» > *h1elh1-n.-bh-os > ἔλαφος , *meg’h2- > μέγας και *meg’h2-dh-os > μέγαθος (ο πρωτο-ελληνικός τύπος διατηρήθηκε στην Ιωνική διάλεκτο, ενώ όλες οι άλλες επηρεαζόμενες από τα ουδέτερα όπως στέλεχος, τέμενος, έρεβος έκαναν την τροπή μέγαθος > μέγεθος).

*h2erg’- «λευκός, λαμπρός» > ἄργ-υρος, ἀργ-ι-όδους, ἀργεσ-νός > ἀργεννός και ἀργ-υφος , *ster- : *ster-jos > στεῖρος και στέρ-ι-φος .

Τα επιθήματα *-id-/*-ad- ήταν ιδιαίτερα παραγωγικά στην ελληνική:

*mn.-jeh2 > μανία > μανι-άδ– > μαινάς/μαινάδες , ἀπο-φύω > ἀποφυ-άδ– > ἀποφυάς/ἀποφυάδες , μόνϝος > μονϝάδ– > μονάς/μονάδες .

*h2eig’s > αἴξ/αἶγες > αἰγ-ίδ– > αἰγίς/αἰγίδες και αἰγίδιον > γίδι , *h2ek’- > ἀκ-ίδ– > ἀκίς/ἀκίδες , *gwous > βοῦς και βοϝίδ-ιον > βοΐδιον .

διδάσκω > διδαχή , *dwi- > δίς > διχή , *stenh2- > στενάχω, στοναχή , νήπιος > νηπί-αχ-ος , πυρρός > πύρριχος

Ιδιαίτερα συχνά ήταν τα επιθήματα -ιχος και -ίχη στα αρχαία ελληνικά ανθρωπωνύμια:

Πύρριχος, Ὀλύμπιχος, Ἀρίστιχος, Λεόντιχος, Φρύνιχος, Ἀπέλλιχος, Δᾱμάτριχος με το πιο συχνό από αυτά Σωτήριχος (322 φορές).

Σωτηρίχᾱ, Σωσίχᾱ, Ὀλυμπίχᾱ/Ὀλυμπίχη, Πυρρίχᾱ, Μητρίχη.

Από την σανσκριτική αναφέρω το παράδειγμα *r.s-en- «αρσενικός» > *r.s-n.-bh-os > r.sabha = «ταύρος, αρσενικό ζώο», σχηματισμός που μπορεί να είναι ΙΕ συγγενής του ανετυμολόγητου αρχαίου μακεδονικού ονόματος Ἀρραβαῖος.

Λατινική:

Το επίθημα *-i-dos > -idus αποδείχθηκε ιδιαίτερα παραγωγικό στον σχηματισμό επιθέτων:

candeo > cand-idus , frigor > frig-idus , fulgor > fulg-idus , ferveo > ferv-idus

Σλαβική:

Το δασύ *bh εμφανίζεται στα επιθήματα θηλυκών ουσιαστικών *-i-bh-eh2 > *-ĭba και *-abh-eh2 > *-oba

λ.χ. *bhor- «πλήττω» > boriti =  «μάχομαι» και *bhor-i-bheh2 > *borĭba > borba «μάχη»

Αλβανική:

Ο Vladimir Orel περιγράφει τα παρακάτω αλβανικά επιθήματα: *-ib-/-ab- όπως η Σλαβική και *-ad-/-id- όπως η ελληνική στα *-adja/-idja > -ëz/-iz (dj>dz>z όπως spodium > shpuzë):

albo-bd

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s