Η ΙΕ ρίζα *peiH- «παχαίνω, γεμίζω» : Η «πίειρα ἄρουρα», η Πιερία και η Ιρλανδία

Όσο κι αν δεν φαίνεται στο μάτι, τα τοπωνύμια Πῑερία και Ιρλανδία κατάγονται από την ίδια ΙΕ ρίζα και σημαίνουν «παχιά  γη» (δηλαδή εύφορη/πλούσια), όπως και η ομηρική φράση «πίειρα ἄρουρα» (ο όρος ἄρουρα προέρχεται από το *h2erh3-ἀρόω = οργώνω και έχει σαν παράγωγο τον όρο «μῦς ἀρουραῖος» = «ποντικός των αγρών», ο σημερινός μας αρουραίος). Η ΙΕ ρίζα είναι η *peiH- «παχαίνω, γεμίζω» και το ουδέτερο παράγωγό της *piH-wr. «πάχος, λίπος».

Ξεκινάω λοιπόν με την παρουσίαση των δύο αυτών ριζών από τους Mallory-Adams:

peiH

Εδώ πρέπει να σημειώσω ένα λάθος των Mallory-Adams: η Πῑερία δεν είναι τμήμα της Θεσσαλίας, αλλά της Μακεδονίας και μάλλιστα το παλαιότερο, μιας και η κοιτίδα των ιστορικών Μακεδόνων ήταν το «Μακεδονικόν ὄρος» του Ηροδότου (τα μετέπειτα Πιέρια όρη). Μετά από αυτή τη διόρθωση ασ πάμε στα γλωσσολογικά.

Το λαρυγγικό της ρίζας *peiH-, κατά τα γνωστά, χάθηκε με αναπληρωματική έκταση του προκείμενου φωνήεντος. Έτσι προέκυψε το μακρό /ī/ της ρίζας *peī-, με μηδενικό βαθμό *pī-. Από τον μηδενικό βαθμό προκύπτει το επίθετο πίων = «παχύς» και το ουσιαστικό *pī-omπῖον = «λίπος, λιπαρό γάλα». Ο Βαλτικός και Ινδικός κλάδος δείχνουν τον διπλασιασμένο τύπο *pi-pī-us-ih2 (Λιθ. papijusi = «αγελάδα πλούσια σε γάλα = που παράγει πολύ γάλα», Σανσκ. pipyusī- «πλούσιος σε γάλα»).

Άλλος απόγονος του μηδενικού βαθμού *pī- είναι το ουδέτερο ρ-ληκτο *pī-wr. «παχος» που περιέχει το επίθημα *-wr. με το οποίο σχηματίστηκαν πολλά ρ-ληκτα ουδέτερα όπως *per-wr. > πέρϝαρ > πεῖραρ και *h1ed-wr. > ἔδϝαρ > εἶδαρ = «τρόφιμο». Ο ελληνικός απόγονος του *pī-wr. είναι το πῖϝαρ > πῖαρ = «πάχος, λίπος», ενώ ο σανσκριτικός το ουδέτερο pīvas με την ίδια σημασία. 

Όπως τα ρ-ληκτα ουδέτερα ἧμαρ και ὄναρ έδωσαν τα παράγωγα ἡμέρα και ὀνέρ-ιος/ὀνέρ-ιον > ὄνειρος/ὄνειρον στον ε-βαθμό (*r. > -er-) της τελικής συλλαβής , έτσι και το πῖϝαρ έδωσε το θηλυκό παράγωγο  πῑϝερ-ια από το οποίο προέκυψε το τοπωνύμιο Πῑϝερία > Πῑερία και το επίθετο πῑέρ-ια > πίειρα (με μετάθεση του άτονου /j/ όπως στο ὀνέρ-ιον > ὄνειρον παραπάνω).

Πάμε τώρα στην Ιρλανδία. Το αγγλικό Ireland προέκυψε με την προσθήκη του αγγλικού land = «χώρα,περιοχή» (Angla-land > Engla-land > England και Scotland ). Tο πρώτο συνθετικό της Ιρλανδίας προέρχεται από το Ιρλανδικό όνομα του νησιού Éire  το οποίο, όπως και το θεωνύμιο Ériu της επώνυμης θεάς της γονιμότητας του νησιού, προέρχονται από το Πρωτο-κελτικό *ɸīwerjō που, με τη σειρά του, ανάγεται στο ΠΙΕ *pīwer-ih3onh2 , που περιέχει το επίθημα Hoffmann *-(i)h3onh2 που εμφανίζεται στα ελληνικά τοπωνύμια ἐλαιών, καλαμών, Ἀνθηδών κλπ.

Η τροπή *p>ɸ>h>Ø είναι τυπική του Κελτικού κλάδου και εμφανίζεται,συν τοις άλλοις, και στην κελτική λέξη για τον πατέρα *ph2tēr > Πρωτο-Κελτικό *ɸatīr >Ιρλ.  athair.

Με άλλα λόγια, το πρωτοκελτικό *ɸīwerjō έχει την ίδια ακριβώς μορφολογική δομή με το ελληνικό ανθρωπωνύμιο Πῑϝερίων > Πιερίων μόνο που ο κελτικός όρος σημαίνει «παχιά/εύφορη γη» (κτητική σημασία του επιθήματος Hoffmann «γη που διαθέτει πάχος/πλούτο»), ενώ το ελληνικό ανθρωπωνύμιο σημαίνει «κάτοικος Πιερίας» (= «παχιά/εύφορη γη», όπως οι θεοί ήταν Οὐρανίωνες επειδή κατοικούσαν στον ουρανό) και, όπως είναι αναμενόμενο απαντά κυρίως σε Μακεδονία και Θεσσαλία (x8 Μακ. + x4 Θεσσ. = 12 από τις 15 συνολικές απαντήσεις).

Pieriwn

Την ιδέα για την σημερινή ανάρτηση μου την έδωσε το βυζαντινό επώνυμο Δεβλιτζηνός = «με καταγωγή από την Δεβελίτσα/Debelica» (όχι κατ΄ανάγκη την σερβική Debelica της βικιπαίδειας, διαβάστε την δεύτερη σελίδα εδώ, ιδίως τις μπλε γραμμές), σλαβικό τοπωνύμιο που παράχθηκε από τον παλαιοσλαβωνικό επίθετο debelŭ = «παχύς, πηχτός».

Δεν ξέρω αν οι Σλάβοι που έπλασαν το τοπωνύμιο Debelica είχαν κατά νου την ίδια σημασία («παχιά/εύφορη γη») που είχαν οι Έλληνες με την Πῑϝερία > Πῑερία και οι Κέλτες με την ɸīwerjō > Éire.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s