Ένας ακόμα πιθανός υποστρωματικός όρος της ΑΒΡ

Την ιδέα της σημερινής ανάρτησης μου την έδωσε το σχόλιο του Αντώνη σε αυτήν την ανάρτηση, όπου ρώτησε κατά πόσο το βλαχικό (αρουμανικό) dzamă di lapte σχετίζεται με το αρχαίο μακεδονικό λήμμα που αναφέρει ο Ησύχιος λακεδάμα = «αλμυρό ρόφημα που πίνουν οι Μακεδόνες χωρικοί». Ψάχνοντας για ν΄απαντήσω στην ερώτηση ανακάλυψα ότι το βλαχικό dzamă έχει κάθε λόγο να θεωρείται υποστρωματικός όρος της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (ΑΒΡ) μιας και έχει τόσο ρουμανικό όσο και αλβανικό συγγενή. Υποστρωματικός όρος σημαίνει κληρονομημένο λεξιλόγιο από την γλώσσα που μιλούσαν οι ομιλητές της ΑΒΡ πριν τον εκλατινισμό τους. Οι περισσότεροι γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι η υποστρωματική γλώσσα ήταν η δακο-μυσική, της οποίας απόγονος θεωρείται η Αλβανική.

Μία παρουσίαση των υποστρωματικών όρων έχω κάνει σε αυτές τις δύο αναρτήσεις.

Lapte είναι το γάλα στην ΑΒΡ (πρόγονος της Βλαχικής και της Ρουμανικής) και δείχνει την τυπική ΑΒΡ τροπή kt>pt:

λατινικό lac/lactem > ΑΒΡ lapte , όπως nox/noctem > noapte και directus > drept[u]

η τροπή είναι ανάλογη της ks>ps του coxa > coapsă και του fraxinus > frapsin

To βλαχικό dzamă προφανώς σχετίζεται με το ρουμανικό zeamă = «χυμός, σούπα, χυλός». Η ετυμολογία που δίνεται στο wikipedia από το ελληνικό ζέμα που πέρασε στα λατινικά σαν zema/zuma  είναι μια πιθανότητα, αλλά όχι η μόνη.

Κάποιος εδώ θυμάται και το αρχαίο ζωμός/δωμός που κατέληξε στο νεοελληνικό ζουμί. Η εναλλαγή ζ/δ του όρου θυμίζει αυτήν του όρου Ζεύς/Δεύς (< *Djēus) και των δωρικο-αιολικών -ίδδω αντί του αττικο-ιωνικού -ίζω (< *-ιδ-jω, λ.χ. ψᾱφίδδω ~ ψηφίζω και ὁμηρίδδειν ~ ὁμηρίζειν) και δυγόν = ζυγόν (< *jugom). Ο ζωμός/δωμός προέρχεται από το ΙΕ *jos-mòs που εξελίχθηκε στο πρωτο-ελληνικό *dzosmòs > dzōmòs ύστερα από την Πρώτη Αναπληρωματική Έκταση (ΑΕ1) της Έλληνικής. Το πρώιμο ελληνικό dzōmòs έδωσε τους διαλεκτικούς απογόνους ζωμός/δωμός ανάλογα με το είδος της αποπροστριβοποίησης (deaffrication) που συνέβη στις επιμέρους διαλέκτους («δωρικο-αιολικό» dz>d και «αττικο-ιωνικό» dz> zd = «ζ»). Το ΠΙΕ *jos-mòs με τη σειρά του είναι παράγωγο της ρίζας *jes- «βράζω» (*dzes-ō > dzeh-ō > ζέω, με το /s/ της ρίζας να επιβιώνει στο ζεσ-τός).

Έχοντας αυτά κατά νου μπορούμε να προσεγγίσουμε ετυμολογικά το αρχαίο μακεδονικό λακε-δάμα = «αλμυρός ζωμός» ως εξής: Αν το πρώτο «α» του δεύτερου συνθετικού είναι μακρό (-δᾱμᾱ) τότε το μακρό αυτό /ᾱ/ μπορεί να προέρχεται από ένα πρωτο-ελληνικό /ē/, όπως συμβαίνει σποραδικά στις βόρειες αρχαίες ελληνικές διαλέκτους και τυπικά στην φρυγική γλώσσα.

Στην φρυγική γλώσσα έχουμε:

*meh2tēr > *mātēr > mātār (~ μάτηρ/μήτηρ) με αιτιατική māteran (μητέρα), το φρυγικό όνομα Ἴμν με γενική Ἴμενος (λ.χ. ὁ ἀδήν, τοῦ ἀδένος) και θηλυκό πατρωνυμικό Ἰμένεια (= η κόρη του Ἴμενος) και τον αόριστο έ-δες (< *e-dhē-es ~ ελληνικό ἔθηκε):

Iman

Ενώ στην φρυγική γλώσσα η τροπή *ē>ā είναι κανονική, στις βόρειες ελληνικές διαλέκτους (αιολο-δωρικές), οι οποίες είχαν έρθει σε στενότερη προϊστορικά επαφή με την φρυγική γλώσσα σε σχέση με τις νότιες (αρκαδο-κυπριακή και αττικο-ιωνική) το φαινόμενο αυτό συμβαίνει σποραδικά και όχι κανονικά. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι η Ηλειακή διάλεκτος (λ.χ. ϝράτρᾱ τοῖρ  Ϝλείοις = η ρήτρα (*wr.h1- > *wrē-) τοῖς Ηλείοις (*welsu- > Wēl-). Η γειτονική Ιθάκη μας έδωσε μία αρχαϊκή επιγραφή «Καλλικλές ποίσε = Καλλικλέϝης ἐποίησε, ενώ η Θεσσαλία μας έχει δώσει τα μ, μδέμινα της Ιστιαιώτιδος (= μή, μηδείς, το μά απαντά και στην Ήλιδα < *mē)

O φωνηεντισμός της Iστιαιώτιδος είναι περίεργος: <EI> αντί για <E> στα εἴντεσσι, κοινανείντουν/αττ. οὖσι, κοινωνούντων. <A> αντί για το αναμενόμενο <EI> (< *ē) στα μά, μαδέμινα/αττ. μή, μηδένα. <A> αντί <AI> στο ποδέξαστα/αττ. προσδέξασθαι. <OY> αντί <Y> (/u:/) στο Σπουράγου και, πιθανώς, <Y> αντί <OY> στα τύτουν, τύτεις/αττ. τούτων, τούτοις. <E> (και <EI>) αντί <O> (<OI>) σε τελική συλλαβή μετά από φατνιακά και /i/ ([j]): τὲν πάντα χρόνεν, τύτεις, Mένουνες, Kλιάνδρες, δικαστειρρεῖς/αττ. τὸν πάντα χρόνον, τούτοις, Mένωνος, Kλέανδρος, δικαστηρίοις.

και ο αιολικός τύπος του όρου βη (* jeh1gweh2 ~ jēgwā) ήταν βᾱ και όχι βᾱ όπως ο αρκαδο-δωρικός. Η μακεδονία μας έχει δώσει το όνομα Βουκάρτς που αντιστοιχεί στο πανελλήνιο Βουκράτης:

Boukartas

Όλα αυτά τα παρέθεσα για να δείξω ότι το -δᾱμᾱ της λακεδάμας μπορεί να είναι διαλεκτικός τύπος του **δήμᾱ, με τη σειρά του προϊόν αναπληρωματικής έκτασης από τον τύπο *dzes-mā > *dzēmā , από την ίδια ρίζα *jes-/jos- «βράζω» που δωσε τα ζέω, ζεστός και ζωμός/δωμός που ανέφερα παραπάνω. Αν το πρώτο συνθετικό λακε- προέρχεται από το ρήμα λᾱκέω = ληκέω = «σπάω, κομματιάζω» που συνδέεται με το αιολικό λᾱκέμεναι = φαγέσθαι (ἔφαγον = έλαβα την μερίδα/το κομμάτι μου) και το λακηδῆξαι = διαρρῆξαι (διαρρήγνυμι = σπάζω, κομματιάζω), τότε η μακεδονική λᾱκε-δάμᾱ μπορεί να είναι «ο ζωμός/δωμός που έγινε με κομμάτια τροφής (κρέας, κόκκαλα κλπ)».

Αυτά για την αρχαία μακεδονική λακεδάμα. Τώρα πάμε στο βλαχικό dzamă και στο ρουμανικό zeamă. Οι δύο όροι μοιάζουν πολύ με το αλβανικό dhjamë = «λίπος». To βικιλεξικό συνδέει το τελευταίο με το αρχαίο ελληνικό δημός = λίπος.

O Vladimir Orel όμως πιστεύει πως το αλβανικό dhjamë προέρχεται από το *dhjalmë που με τη σειρά του προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *g’al- που έδωσε τα ελληνικά γάλα (του γάλακτος) και γλάγος και το λατινικό lac/lactem. Η ίδια ρίζα έχει δώσει το αλβανικό dhallë = «βουτυρόγαλα» που προέρχεται από το πρωτο-αλβανικό *dzalā . Το αλβανικό dhallë «βουτυρόγαλα» σχετίζεται με το υποστρωματικό ρουμανικό zară = «βουτυρόγαλα» που δείχνει τον ΑΒΡ ρωτακισμό -l->-r- (λ.χ. sol/solem > soare , caelum > celum > tser[u]/cer και Σαλονίκη > βλαχ. rună) και την εξέλιξη *g’ > dz > z ( *māg’h– > *mādz– > αλβ. modhull ~ βλαχ. madzăre ~ ρουμαν. mazăre).

Με άλλα λόγια, το ζεύγος αλβ. dhallë ~ ρουμαν. zară πληρεί τους ίδιους κανόνες αντιστοιχίας (/L/ > LL/R , *g’> dh/z) που πληρεί και το ζεύγος *weg’h-ulos «μικρός κλέφτης» > αλβ. vjedhull ~ ρουμαν. viezure = «ασβός».

Πριν προχωρήσω παραθέτω την άποψη του Orel για τα αλβανικά dhjamë και dhallë και τη σχέση τους με το ρουμανικό zară:

dhalle

Αν τώρα πάρουμε το ζεύγος βλαχ. dzamă ~ ρουμαν. zeamă τότε μπορούμε να αποκαταστήσουμε την πρωτο-ΑΒΡ μορφή *djèmă , διφθογγοποιημένη μορφή του προηγούμενου *d(z)èmă , όπως το λατινικό dècem έγινε πρώτα djetse ~ djatse πριν καταλήξει να είναι dzatse στα βλάχικα και dzetse > zece στα ρουμανικά (αναλόγως dèus > djeu > dzeu > zeu «θεός» και Domine Deus > βλαχ. Dumnidzău ~ ρουμαν. Dumnezeu).

O πρωτο-ΑΒΡ τύπος *djèma ~ *dzema μπορεί κάλλιστα να συγγενεύει με το αλβανικό *dhjamë που, σύμφωνα με τον Orel, προέρχεται από το πρωτο-αλβανικό *dzelmā και ανάγεται στην ίδια ρίζα με το *dhallë < *dzalā (μάλλον διαφορετικός βαθμός ablaut *g’el- > dzel- και *g’ol- > dzal-).

Advertisements

5 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

5 responses to “Ένας ακόμα πιθανός υποστρωματικός όρος της ΑΒΡ

  1. antonios

    Ωραίο άρθρο. Όλα αυτά με την Αλβανική και τα κοινά υποστρώματα με την ΑΒΡ με έκαναν να ψάξω με άλλο ματι την επιγραφή του δαχτυλιδιού του Εζέροβο (έχω κι εγώ κάτι περίεργα χόμπυ ώρες-ώρες…!!!) και βλέπω να υπάρχουν κάποια κομμάτια της επιγραφής του δαχτυλιδιού που θα μπορούσαν εκπληκτικά να ταιριάξουν με Λατινικές και Αλβανικές λέξεις οι οποίες κάλλιστα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σ’ αυτό το δαχτυλίδι δίνοντας ένα πολύ ουσιαστικό και πολύ απλό νόημα στην επιγραφή το οποίο απέχει από πολλά ευφάνταστα που έχω διαβάσει μέχρι τώρα και το οποίο νόημα αποδίδεται (με τον δικό μου τρόπο) με τόσες λέξεις όσες πιστεύω υπάρχουν στο πρωτότυπο. δηλαδή 17…. Άλλα, δεν είμαι γλωσσολόγος και δυστυχώς δεν τολμώ να πω ό,τι δη ποτε 🙂 Αν γνωρίζετε κάτι ευχαρίστως θα το λάμβανα υπ’ οψιν μου. (πάντως εγώ πιστεύω ότι το δαχτυλίδι αφιέρωσε κάποιος σύζυγος -ηγέτης περιοχής- στη συγχωρεμένη γυναίκα του με σκοπό αυτό το χρυσό δαχτυλίδι να τους ενώνει για πάντα).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s