Η εξέλιξη του ΠΙΕ *sw- στην ελληνική: η ἄρδα = βρωμιά και το γερμανικό schwarz

Το ΠΙΕ σύμπλεγμα *sw- παρουσιάζει τρεις διαφορετικές εξελίξεις στην Ελληνική γλώσσα. Η τυπική τροπή του είναι η εξέλιξη:

ΠΙΕ *sw- > Πρωτο-ελληνικό *hw- > ύστερο ελληνικό *h- (δασεία)

Σε αυτή την γενική εξέλιξη υπάρχουν κάποιες εξαιρέσεις:

i) Συντηρητική διατήρηση του ΠΙΕ *sw που μετά την απώλεια του δίγαμμα έδωσε απλό σίγμα.

ii) Ψιλωτική απώλεια  της προκύψασας δασείας (h>∅) όπως συνέβη λ.χ. με το αθροιστικό *sm.- > ha- > a- (ἁπλοῦς με δασεία, αλλά ψιλωτικά όλα τ΄άλλα).

Ας δούμε τους πιο γνωστούς ελληνικούς απογόνους ΠΙΕ θεμάτων που αρχίζουν με *sw-.

1) *sweh2dus ~ swādus «γλυκός» (λ.χ. αγγλικό sweet, λατινικό suāvis, σανσκριτικό svādu) > πρωτο-ελληνικό *hwādus > αττικο-ιωνικό ἡδύς και μη αττικο-ιωνικό ἁδύς, ϝᾱδύς.

Θυμίζω τον παρόμοιο υπερθετικό βαθμό του επιθέτου σε ελληνική (ἥδιστος) και σανσκριτική (svādistha). Περισσότερα για τους ΠΙΕ παραθετικούς βαθμούς των επιθέτων μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

svadistha

2) *sweid- «ιδρώτας» (λ.χ. αγγλικό sweat, λατινικό sudor, σανσκριτικό sveda, λεττονικό sviedri κλπ) > πρωτο-ελληνικό *hwidrō(t)s > ἱδρώς, ἷδος (εδώ το μακρό /ῑ/ είναι διαλεκτική ποικιλία της διφθόγγου /ει/ *sweides- > τὸ *εἷδος > ἷδος, όπως *ghreib- > γρπεύς).

3) *swekruh2-/*swek’uros «πεθερός» (λ.χ. λατινικό socrus, πρωτο-σλαβικό svekry, σανσκριτικό svasrū κλπ) > πρωτο-ελληνικό *hwekuros > ἑκυρός, ἑκυρά.

4) *sweh2gh- ~ *swāgh- «ήχος» (λ.χ. παλαιο-αγγλικό swōgan > αγγλικό sough, λατινικό vāgiō  κλπ) > πρωτο-ελληνικό *hwākhā > *hākhā, το οποίο μετά από την εφαρμογή του νόμου του Grassmann ψιλώθηκε σε ᾱχά > αττικο-ιωνικό ἠχή.

5) *swe-dhh1- «συνήθεια» (κυριολεκτικά «θέση μου», λ.χ. σανσκριτικό svadhā, λατινικό *swedh-sk’ō > suescō και το παράγωγο sodalis κλπ) > πρωτο-ελληνικό *hweth- > heth- και, μετά από την εφαρμογή του νόμου του Grassmann, ἐθ- (λ.χ. ἔθος, ἦθος, ἔθνος κλπ).

6) *swe-h2l- «συνομίλικος» (*swe- όπως στο (5) και *h2el- «αναπτύσσομαι,τρέφομαι, αυξάνομαι» όπως στο λατινικό altus και στο αγγλικό old ) > πρωτο-ελληνικό *hwe-ālik-s > *hwālik-s > αττικο-ιωνικό ἧλιξ = «συνομίλικος» και κρητικό βᾱλικιώτᾱς = ἡλικιώτης που έχασε τη δασεία διατήρώντας το δίγαμμα, το οποίο στην ελληνιστική εποχή αποδόθηκε ως «β»).

7) *swesor- «αδελφή» (λ.χ. λατινικό sorōr, αγγλικό sister, γερμανικό schwester, σλαβωνικό sestra κλπ) > πρωτο-ελληνικό *hwehōr > *hweōr και, μετά από ψίλωση και απώλεια του δίγαμμα, ἔωρ (το οποίο κατέγραψε λάθος ο Ησύχιος ως ἔορ).

Τα παραπάνω 7 παραδείγματα δείχνουν την κανονική εξέλιξη. Τώρα θα παρουσιάσω δύο εξαιρέσεις:

8) *swel- «λάμπω, καίω» . Είναι η ρίζα του ήλιου (*swel-h2- > *soh2wl. (μέσω λαρυγγικής μετάθεσης του h2) > hāwel-ios > ἡέλιος ~κρητ. ἀβέλιος) και της σελήνης (< *swelh2s-neh2, παράγωγο του όρου *swel-h2s > σέλας = «έντονο φως»). Ενώ η τροπή *swel-eh2 > *hwelā > hèlā = ἕλα = κάψα του ήλιου είναι φυσιολογική, τα «ανώμαλα» *swelh2s > σέλας και σελάσ-να > σελήνη/σελάνᾱ/σελάννα δείχνουν «ανώμαλη» διατήρηση του σίγμα.

9) *swiHg- ~ *swīg- «σιγή» (λ.χ. παλαιο-αγγλικό swīgian) > πρωτο-ελληνικό *swīgā (με «ανώμαλη» διατήρηση του *s) > σῑγή, σῑγάω.

swig

Όλοι οι παραπάνω όροι είναι γνωστής ετυμολογίας. Υπάρχει όμως ένας όχι τόσο γνωστός ελληνικός όρος που πιστεύω ότι παράγεται από μια πολύ γνωστή ΠΙΕ ρίζα με *sw- δείχνοντας την «κανονική» ελληνική εξέλιξη και , επιπρόσθετα, ψίλωση (δηλαδή *sw->hw->h>∅). Ο όρος είναι η ἄρδα = βρωμιά και τα παράγωγά της, το ουσιαστικό ἄρδαλος = μόλυσμα, το επίθετο ἄρδαλος = «μὴ καθαρῶς ζῶν» ~ «βρώμικος»  , το ρήμα ἀρδαλόω = «λερώνω, πασαλείφω» και η μετοχή ἡρδαλωμένος = «λερωμένος» .

Το θέμα αρδ- όλων αυτών των λέξεων μπορεί κάλλιστα να προέρχεται από τον μηδενικό βαθμό *swr.d- της ρίζας *swerd- «μαύρος» που έδωσε τα αγγλικά swarthy «μαύρος, μαυριδερός» και το γερμανικό schwarz = «μαύρος». Οι όροι αυτοί παράγονται από το πρωτο-γερμανικό *swartaz που με τη σειρά του ανάγεται στο ο-βαθμο ΠΙΕ *sword-os. O λατινικός συγγενής είναι το ουσιαστικό sordēs = «βρωμιά», ενώ ο Ιρανικός κλάδος έχει το χuarun = «χρωματίζω» της οσσετικής γλώσσας.

swerd

Η ελληνική εξέλιξη είναι κανονικότατη:

α) *swr.d-eh2 > πρωτο-ελληνικό *hwr.dā

β) *hwr.dā > *hwardā (λ.χ. *dhers- «θέρσος» και *dhr.sus > θρασύς και *kr.d- > καρδία/κραδίη/κάρζα/κόρζα).

γ) **hwardā > ἄρδᾱ με ψίλωση και απώλεια του δίγαμμα.

Advertisements

4 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

4 responses to “Η εξέλιξη του ΠΙΕ *sw- στην ελληνική: η ἄρδα = βρωμιά και το γερμανικό schwarz

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Λες ο Άρδας του Έβρου ( που γίνονται το καλοκαίρι οι συναυλίες και πάνε τα φαντάρια ) να πήρε από την βρώμα του ( θολά νερά ?) το όνομά του ?

    • Μου φαίνεται λίγο δύσκολο, εφενός γιατί το αρχαίο όνομα του ποταμού ήταν Αρπησσός αφετέρου δε διότι εκεί θα ψάχναμε για Θρακικό υδρωνύμιο και η Θρακική γλώσσα δεν χάνει το αρκτικό *sw-. Το όνομα του Θρακικού «Διόνυσου» Σαβάζιος προέρχεται από την ρίζα *swobh-od-jos και σημαίνει «Ελευθερωτής», όπως το σλαβικό svoboda/sloboda = «ελευθερία».

      https://smerdaleos.wordpress.com/2014/02/08/%ce%b7-%ce%b8%cf%81%ce%b1%ce%ba%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%b3%ce%bb%cf%8e%cf%83%cf%83%ce%b1-3/
      http://en.wiktionary.org/wiki/svoboda

      Επομένως, η ΙΕ ρίζα *sword- στην Θρακική θα έδινε κάτι σαν sard-.

    • Έχει ενδιαφέρον όμως, ότι το όνομα Βαρδάρης/Vardar μπορεί να είναι παλαιοβαλκανικής (παιονικό;) καταγωγής και να σημαίνει «βρώμικος, με θολωμένα νέρα», από τη ρίζα *sword- που συζητάμε. Το θρακικό του όνομα Αξιός σημαίνει «μαυρονέρι».

      http://en.wikipedia.org/wiki/Vardar#Etymology

      Δεν θα στοιχημάτιζα τα λεφτά μου, αλλά είναι μια περίπτωση που δεν μπορεί να αποκλειστεί γλωσσολογικά.

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Ευχαριστώ πολύ για τις πληροφορίες !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s