Ο Αλφειός και ο Αχέρων

Στην χθεσινή ανάρτηση συζήτησα τα ποταμωνύμια Πηνειός και Σπερχειός. Συνεχίζοντας στο ίδιο πνεύμα, σήμερα θα περιγράψω τα ποταμωνύμια Ἀλφειός και Ἀχέρων.

Το όνομα του Αλφειού φαίνεται να προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *h2elgwh- «κέρδος που σχετίζεται με ανταλλαγή». Η ρίζα αυτή έχει δώσει τον όρο ἀλφή = «παραγωγή, κέρδος». Το ποταμωνύμιο Αλφειός ειδικότερα, προκύπτει από το σιγμόληκτο ουδέτερο **ἄλφος που κρύβεται πίσω από την σύνθετη λέξη ἀλφεσί-βοιος που περιγράφει τις όμορφες παρθένες που προκαλούν κέρδος βοών στους γονείς τους μέσα από τα ἕδνα που πληρώνουν οι μνηστήρες τους σε αυτούς. Με άλλα λόγια, ο γάμος είναι μια πράξη ανταλλαγής και αμοιβαίου κέρδους όπου ο γαμπρός κερδίζει την όμορφη κόρη και οι γονείς της τελευταίας κερδίζουν βόδια. Ο ποταμός Αλφειός περιγράφει επίσης μια σχέση ανταλλαγής και αμοιβαίου κέρδους: οι άνθρωποι του προσφέρουν θυσίες και λατρεία και αυτός τους ανταποδίδει με παραγωγικότητα κάνοντας εύφορη και παραγωγική την γη που αρδεύει. Η ίδια ΠΙΕ ρίζα *h2elgwh- κρύβεται πίσω από τη ρήμα ἀλθαίνω = ιάομαι, γιατρεύω, θεραπεύω και το σιγμόληκτο ουδέτερο ουσιαστικό ἄλθος = θεραπεία, ίαση. Στην ελληνική της δεύτερης π.Χ. χιλιετίας, όταν τα χειλοϋπερωικά ήταν ακόμα υπαρκτά, οι όροι ἀλθ- και ἀλφ-  ήταν ακόμα ταυτόηχοι (alkwh-). Και εδώ έχουμε μια σχέση αμοιβαίου κέρδους και ανταλλαγής: ο άρρωστος προσφέρει τα ίατρα στο γιατρό ή σε κάποια ιαματική θεότητα και κερδίζει ως αντάλλαγμα την ίαση και την αποκατάσταση της υγείας του. Για την διπλή εξέλιξη του χειλοϋπερωικού *gwh- θυμίζω την ρίζα *gwhen- που έδωσε τα θείνω και φόνος και την εξέλιξη του συμπλέγματος *g’hw- > φ/θ στον όρο *g’hwērθήρ/φήρ , το οποίο συμπεριφέρθηκε στην ελληνική όπως το χειλοϋπερωικό *gwh-, ενώ σε άλλες γλώσσες διατηρήθηκε αυτούσιο (λ.χ. το παλαιοσλαβωνικό «θηρίο» *g’hwēr- > zvěrĭ).

Παραθέτω την περιγραφή της ΠΙΕ ρίζας *h2elgwh- «αμοιβαίο κέρδος, κέρδος που προκύπτει μέσω ανταλλαγής» από τους Mallory & Adams και Calvert Watkins:

h2elgwh

Η ρίζα *h2elgwh- έχει δώσει το Λιθουανικό alga = «πληρωμή, μισθός», το Χεττιτικό halkuessor = «παράγω προμήθειες» και τους Ινδο-Ιρανικούς όρους arəǰah και argha (και το ρήμα arhati) με τη σημασία «αξία, τιμή».

Η ετυμολογία του ποταμωνυμίου Ἀχέρων έχει πιο εσχατολογική σημασία. Σαν ποταμός του κάτω κόσμου, σχετίζεται με τον ανεπιθύμητο θάνατο. Ο όρος Ἀ-χέρ-ων (< *n.-g’her-ont) σημαίνει «άχαρος, ανεπιθύμητος» και περιέχει την ρίζα *g’her- «χαίρομαι, επιθυμώ» που κρύβεται πίσω από την χαρά (<*g’hr.-eh2) και το ρήμα χαίρω (< χάρ-jω <*g’hr.-jō). Το λιμνωνύμιο Ἀχερουσία παράγεται από το ποταμωνύμιο (*n.-g’her-ont-ia, όπως γέρων και γεροντ-ία > γερονσία > γερουσία).

Το σανσκριτικό ρήμα haryati έχει την ίδια ακριβώς σημασία και καταγωγή με το ελληνικώ χαίρω.

ghorye

Με άλλα λόγια, έχουμε την ίδια ετυμολογική σχέση που η πηγή Στύξ (της στυγός) «Μισητή» έχει με το ρήμα στυγέω και το επίθετο στυγερός.

Advertisements

11 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

11 responses to “Ο Αλφειός και ο Αχέρων

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Για τον Αλφειό πώς σου φαίνεται η πρόταση του Μπάμπιν -> Αλφειός/αλφός = λευκός/ λατ. albus=λευκός, album= λεύκωμα. Απ’το Ι.Ε. *al-bh- ” λευκός “.

    Για τον Αχέροντα λέει πως πιθανόν από *άχερος=λίμνη, έλος/σλαβικό jezero=λίμνη/ αρχαίο πρωσσικό assaran.

    • 1) Γλωσσολογικά είναι πιθανό το θέμα *h2elbh- «λευκός», αλλά για το «ει» του Αλφειού χρειάζεσαι το ουδέτερο ἄλφος = ??? (λευκότης ? ). Γι΄αυτό το απέρριψα. Επειδή η ρίζα *h2elgwh- έχει δώσει γνωστό σιγμόληκτο ουδέτερο και στην ελληνική (αλφεσίβοιος, άλθος) και στην Ιρανική.

      2) Παλιά πίστευα και εγώ την πρόταση συσχέτισης του βαλτο-σλαβικού ezero με τον Αχέροντα. Σε κάποια φάση κατάλαβα ότι δεν στέκει η αντιστοιχία στο αρχικό φωνήεν. Ή θα έπρεπε το ελληνικό να ήταν Εχέρων ή το λιθουανικό Azero και το πρωτο-σλαβικό ozero. Το ανατολικό σλαβικό ozero δεν μετράει διότι στον κλάδο αυτό η τροπή je>jo είναι ύστερη.

  2. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Σ’ευχαριστώ πολύ !!!!!!!!!!!!!!!!!!!

  3. Χρήστος

    Καλησπέρα. Μια ερώτηση για τον Αχέροντα. Το n. αναπτύσσεται αν/να στην ελληνική. Οπότε στην λ. *n.-g’her-ont γίνεται Α(ν)χέρων. Το ν γιατί εξαφανίζεται και δεν γίνεται Αγχέρων όπως αναμενόταν?
    Και μια παρατήρηση για τον Αλφειό. ότι είναι πολύ συνηθισμένο τα νερά, ποτάμια, θάλασσες, λίμνες να παίρνουν ονόματα χρωμάτων. Πχ Αχελώος-Ασπροπόταμος (Aksu), Μαύρη θάλασσα, Ερυθρά θάλασσα, Κίτρινος ποταμός, Μαυρονέρι (πηγή στην Ιθάκη), Akdeniz (Λευκή θάλασσα η Μεσόγειος στα τούρκικα), νομίζω και Αξιός σημαίνει μαύρος. Άρα το Αλφειός είναι πιθανό να σημαίνει λευκό

    • Γειά σου Χρήστο.

      Έχεις απόλυτο δίκαιο ότι τα ποτάμια παίρνουν πολύ συχνά το όνομά κάποιου χρώματος. Όπως είπα και στον Ρ=Ε=Γ, εγώ προτίμησα το ἄλφος = κέρδος που προκύπτει από ανταλλαγή/αμοιβαίο κέρδος, για καθαρά μορφολογικό λόγο, δηλ. για να εξηγήσω το -ει-.

      Τώρα για το συλλαβικό ένηχο *n. που ρώτησες, η τροπή του είναι διττή. άλλωτε δίνει α και άλλωτε αν-. Λ.χ. στις λέξεις ἔλαχυς και ελαφρύς (*h1ln.gwh-) το αποτέλεσμα ήταν σκέτο /α/. Το ίδιο και στο pn.gh-us > παχύς και στο *bhn.dh-us > βαθύς. Κάτσε να σου δώσω και τους συνδέσμους:

      http://en.wiktionary.org/wiki/%CF%80%CE%B1%CF%87%CF%8D%CF%82
      http://en.wiktionary.org/wiki/%E1%BC%90%CE%BB%CE%B1%CF%87%CF%8D%CF%82

      http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbe%2Fnqos

      Αντίθετα, στην λέξη ὄμβρος = βροχή, το συλλαβικό ένηχο έγινε *n.> on- > ομ- από την επίδραση του *bh. H ρίζα της λέξης είναι το *nebhes- > νέφος (n.bhros > ὄμβρος).

      http://en.wiktionary.org/wiki/%E1%BD%84%CE%BC%CE%B2%CF%81%CE%BF%CF%82

      Το /ο/ αντί του /α/ εδώ είναι τυπικό της Αιολικής, της Μυκηναϊκής και της Αρκαδο-Κυπριακής διαλέκτου λ.χ. κυπριακό κόρζα = καρδία, αρκαδικό δέκο, δέκοτος = δέκα, δέκατος και στόρπᾱ = αστραπή, μυκηναϊκό τόρπεζα = τράπεζα και σπέρμο = σπέρμα (*sper-mn.) και αιολικό στρότος, στρότᾱγος = στρατός, στρατηγός, αλλά καμιά φορά απαντά και σε πανελλήνιους όρους, όπως ο ὄμβρος.

      • Χρήστος

        Κατ’ αρχάς σ’ ευχαριστώ για τις επεξηγήσεις αυτές, είναι πολύ χρήσιμες σε κάποιον που θέλει να μάθει. Και με το παράδειγμα μου έλυσες και μια άλλη απορία, Για το νέφος. Η άρνηση στην ΠΙΕ είναι n. που μας δίνει πχ τα γνωστά no, ne, non, nao κλπ και στα ελληνικά ‘αν’ (πχ ανίκανος) ή ‘α’ αν ακολουθελι σύμφωνο.
        Υπάρχουν όμως 4 λέξεις που η άρνηση γίνεται “νε”. Οι λέξεις νήπιο (νε+έπος), νηστεία (νε+εστεία), νηνεμία (νε+άνεμος) και νέφος.
        Για το νέφος λοιπόν δεν μπορούσα να καταλάβω τι σημαίνει. νε + φος ? Τι σήμαινε? Και τώρα κατάλαβα. Είναι τα νερά που ΔΕΝ πέφτουν από τον ουρανό όπως πέφτει η βροχή και άρα συμπυκνώνονται σε υδρατμούς παραμένοντας στην ατμόσφαιρα. Εκτός από τις 4 αυτές υπάρχουν άλλες?
        Για τον Αλφειό με το κέρδος/ανταλλαγή μια υπόθεση που πατάει σε αρχαιολογικά δεδομένα είναι η εξής. Με την κατάρευση των πρωτοελλαδικών μεγάρων, των κτηρίων με διαδρόμους γύρω στο 2300/2200 π.κ.ε. ήρθαν άνθρωποι από τον ποταμό Τσέτινα, από τον αρχαιολογικό πολιτισμό, που βρίσκεται στην σημερινή Κροατία, και εγκαθίδρυσαν εμπορικούς σταθμούς και πήραν το εμπόριο στα χέρια τους μετά το κενό που άφησε η κατάρευση. Χτίσαν δυο τούμπες (που δεν είναι ταφές,δεν είναι γνωστό σε τι χρησίμευαν), μία στην Ολυμπία στο Ιόνιο δηλαδή και μία στην Λέρνα (πάνω στο καμμένο μέγαρο), στο Αιγαίο. Μέσω του Αλφειού ένωναν τα δύο αυτά σημεία και άρα τις δυο θάλασσες, το Ιόνιο με το Αιγαίο πραγματοποιώντας έτσι το εμπόριο. (Μετά τον Αλφειό μένει ένα μικρό χέρσο κομμάτι να διανυθεί μέχρι την Λέρνα.)

      • Πολύ σωστά συμπέρανες το ΙΕ αρνητικό μόριο *ne- και το μηδενόβαθμο παράγωγό του *n.- που έδωσε το ελληνο-άριο στερητικό α- (δηλαδή, ελληνικό και ινδο-ιρανικό), το λατινικό στερητικό in- και το γερμανικό στερητικό un-. Το περιγράφω εδώ:

        https://smerdaleos.wordpress.com/2013/11/05/%ce%bf%ce%b9-%ce%b9%ce%bd%ce%b4%ce%bf%ce%b5%cf%85%cf%81%cf%89%cf%80%ce%b1%cf%8a%ce%ba%ce%ad%cf%82-%ce%b3%ce%bb%cf%8e%cf%83%cf%83%ce%b5%cf%82-2-%ce%bc%ce%b5%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%ac-%ce%b1%cf%81/

        Σχετικά με το «νέφος», δεν πιστεύω πως περιέχει το αρνητικό μόριο *ne- (φυσικά δεν μπορώ ούτε να το αποκλείσω). Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι έχουμε την ΙΕ ρίζα *nebhes- «ουρανός, σύννεφο» με μηδενικό βαθμό θέματος *n.bh-.

        Για τον Αλφειό η «ανταλλαγή» που είχα κατά νου εγώ ήταν αυτή μεταξύ των ανθρώπων που τιμούσαν τον Ποτάμιο Θεό και αυτός τους το ανταπέδιδε κάνοντας την γη τους εύφορη και παραγωγική (λ.χ. το ιππόβοτο και βούβοτο λιβάδι της Ήλιδος). Δηλαδή η ανταλλακτική σχέση ήταν μεταξύ ανθρώπων και ποτάμιου θεού. Σχεδόν παρόμοια ετυμολογία έχει και ο Ενιπεύς που σημαίνει «αυτός που επικαλούμαστε στις ευχές μας», δηλαδή «αυτός που ακούει -και εκπληρώνει- τις ευχές μας για εύφορη γη».

        https://smerdaleos.wordpress.com/2014/04/09/h-%cf%81%ce%af%ce%b6%ce%b1-sekw-%ce%bc%ce%b9%ce%bb%cf%8e-%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%b5%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae/

  4. Χρήστος

    Α μπράβο !! Ευχαριστώ για το πρώτο άρθρο. Δεν το χα διαβάσει. Τώρα είναι ξάστερα. Το δεύτερο το χα διαβάσει.
    Να διορθώσω ότι αντίθετα ο Αλφειός είναι πλωτός μόνο στα πρώτα 20-30 χλμ, μετά ο χερσαίος δρόμος πήγαινε από Μεγαλόπολη και Τρίπολη.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s