Ο βαρβάτος κι ο barbatus

H νεοελληνική λέξη βαρβάτος = δυνατός, ανδρείος προέρχεται από το λατινικό επίθετο barbātus = «μουσάτος» , παράγωγο του λατινικού ουσιαστικού barba = «γένι» που, με τη σειρά του, κρύβεται πίσω από το νεότερο ιταλικό δάνειο μπαρμπέρης = κουρέας (barbière). Πηγαίνοντας πιο πίσω, το λατινικό barba κατάγεται από το πρωτο-ιταλικό *farva/farba, που με τη σειρά του ανάγεται στο ΠΙΕ *bhardh-eh2 = «γένι» που έδωσε και το αγγλικό beard (μέσω του πρωτο-γερμανικού *bardaz) και, μεταξύ άλλων, τους απογόνους του πρωτοσλαβικού *borda (λ.χ. νοτιοσλαβικό brada). Λ.χ. ένα παρατσούκλι για κάποιον Σέρβο Četnik ήταν “Bradonja” = «μουσάτος, αξύριστος».

bradonja

ΙΕ συγγενείς του λατινικού barbātus είναι το λιθουανικό barzdòtas (προσέξτε την λιθουανική τροπή του ΠΙΕ *ā>o, όπως ο γερμανικός κλάδος και η αλβανική, λ.χ. *māter- > αγγλ. mother, αλβ. motër και λιθ. mo) και το πρωτο-σλαβικό bordatŭ.

Τα Ιλλυρικά ονόματα Βάρδυλλις και Bardurius φαίνεται να περιέχουν την ίδια ΠΙΕ ρίζα *bhardh-eh2 και, κατά συνέπεια, μάλλον είναι παρατσούκλια με τη σημασία «μουσάτος», όπως το Bradonja. Ο διπλός τύπος Sceno-bardus ~ Sceno-barbus δείχνει την διαδικασία εκλατινισμού των Ιλλυριών, όπου το ιλλυρικό **barda με τον καιρό αντικαταστάθηκε με το λατινικό barba. Αν το πρώτο-συνθετικό sceno- έχει την ίδια καταγωγή με το αλβανικό hi < *skina < *(s)kenHes- «σκόνη, στάχτη» και το δακο-μυσικό Scenopa < Scen-upa («Σκονισμένο Νερό», όπως τα σημερινά υδρωνύμια της περιοχής Moldau και Prahova < prah ), τότε το ιλλυρικό όνομα Scenobardus/Scenobarbus θα μπορούσε να σημαίνει «Σταχτο-γένειος» ~ «με γένι που έχει σταχτί/ψαρό χρώμα».

Scenobardus

Η ρίζα *bhardh-h2 «γένι», με τη σειρά της, ανάγεται σε μία γενικότερη ρίζα *bhar- «κωνική/μυτερή προεξοχή» που φαίνεται να κρύβεται πίσω από τον Δακο-μυσικό όρο *brada = «έλατο» που απαντά στο αλβανικό bredh και στο βλαχο-ρουμανικό brad. Έχει ενδιαφέρον ότι η Αλβανική γλώσσα χρησιμοποιεί την άλλη ΠΙΕ ρίζα για το «γένι» *smok’ru- > mjekër.

bhar

Μετά την γλωσσολογική περιγραφή, ας επιστρέψουμε στο κυρίως θέμα. Στην κλασσική Λατινική ο όρος barbatus δεν δείχνει ποτέ την σημασία του νεοελληνικού βαρβάτος. Η σημασιακή μεταβολή «γενειοφόρος» > «ώριμος, έμπειρος» > «ικανός, δυνατός» φαίνεται να έγινε μόνο στα λατινικά της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, διότι η μόνη μαρτυρία που έχω βρει (μέχρι στιγμής) του λατινικού barbatus που να θυμίζει τη σημασία του βαρβάτος είναι το Στρατηγικόν του Μαυρίκιου (~600 μ.Χ.) όπου η πειθαρχία και το θάρρος αναφέρονται σαν χαρακτηριστικά του “miles barbatus” (= «βαρβάτου» στρατιώτη, δηλαδή του εμπειροπόλεμου) !!!

Το ρουμανικό bărbătesc έχει ακριβώς την ίδια σημασία με το νεοελληνικό βαρβάτος.

miles barbati

Advertisements

4 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

4 responses to “Ο βαρβάτος κι ο barbatus

  1. Dejan

    Xexe, just some random photo about “brada”

  2. Simplizissimus

    barzdótas ? μπαρτζότας ;;; Μπαρτζώτας ;;;!!!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s