Τα ΙΕ παραθετικά επιθήματα

Η ελληνική γλώσσα έχει τα παρακάτω παραθετικά επιθήματα: -τερος, -ιων (συγκριτικά), -τατος, -ιστος (υπερθετικά).

γλυκύς, γλυκύτερος, γλυκύτατος

μακρός, μακρότερος, μακρότατος

ἡδύς, ἡδίων, ἥδιστος

μέγας, μείζων (<*μέζων < *meg’-is-on-), μέγιστος

ἐλαχύς, ἐλάσσων (< *ἐλάχ-jων < *h1ln.gwhis-on-), ἐλάχιστος

Όλα αυτά τα επιθήματα έχουν ΙΕ καταγωγή. Ξεκινάω παραθέτοντας την περιγραφή αυτών των παραθετικών επιθημάτων από τον Benjamin Fortson.

comparison

Υπάρχουν δύο αναδομημένα ΠΙΕ συγκριτικά επιθήματα: το *-jos- (με μηδενικό βαθμό *-is-) και το *-teros. To δεύτερο αρχικά δεν ήταν συγκριτικό επίθημα, αλλά είχε τη λειτουργία προσδιορισμού του «ενός εκ των δύο» (λ.χ. *sm.-teros > ἅτερος ~ ἕτερος και δεξιτερός = δεξιός).

hateros

Απέκτησε συγκριτική αξία διότι η σύγκριση γίνεται σε ζεύγος αντικειμένων. Ο «σοφώτερος» αρχικά σήμαινε «ο ένας εκ των δύο που είναι σοφός» και τελικά απέκτησε τη σημασία «πιο σοφός». Το συγκριτικό επίθημα *-teros εκτός από την ελληνική, εμφανίζεται στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο (λ.χ. Σανσκριτικό συγκριτικό επίθημα -tara), στον Γερμανικό (λ.χ. αγγλικό far > farther), στον Ιταλικό (λ.χ. λατινικό dē-ter-ior) και στον Κελτικό (λ.χ. παλαιο-ιρλανδικό ùachtar = «ψηλότερο μέρος»). Ένα παράδειγμα χρήσης του σανσκριτικού -tara είναι ο παρακάτω στίχος της Rgveda:

vyamsa

Έπεφνε τον Vrtram vrtratàram  τον vyamsam,

ο Indra με το ρόπαλό του, το μεγάλο του όπλο.

Ο όρος vyamsa προσδιορίζει το φίδι και την κόμπρα ειδικότερα και ετυμολογικά προέρχεται από το σύνθετο *wi-h1omsos = «δίχως ὤμους» ~ «λειψιμελής» ~ «οφιόμορφος», με *wi- όπως στο *widh- της ΠΙΕ «χήρας» *widheweh2 («δίχως άνδρα») και στο λατινικό divido «διαιρώ/χωρίζω» .

Επειδή το όνομα του όφεως Vrtra παράγεται από το ουδέτερο ουσιαστικό vrtram (= *wr.-trom) = «αντίσταση, εμπόδιο, πρόβλημα», η φράση

ahan Vrtram vrtratàram vyamsam

σημαίνει «σκότωσε το λειψιμελές προβληματικότερο Πρόβλημα».

vrtra

Το άλλο συγκριτικό επίθημα είναι το *-jos-/*-is- που κρύβεται πίσω από το ελληνικό επίθημα -ιων (*-is-on- ?), ενώ υπάρχει και το παράδειγμα της Γραμμικής Β΄me-zo-e = /medzohe/ στον δυϊκό βαθμό που διατηρεί αυτούσιο το *-jos (*meg’-jos-e), το λατινικό επίθημα -ius-/-ior (με ρωτακισμένο *s>r, όπως maior  <*mag’-jos- λ.χ. maius) και το σύνθημα των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων “Citius, Altius, Fortius” (= «Ταχύτερα, Ψηλότερα, Δυνατότερα»), το Ιρλανδικό sin-iu που αντιστοιχεί ακριβώς στο λατινικό sen-ior = «πρεσβύτερος», το Γοτθικό manag-iz = «περισσότερο» (από την ρίζα *menegh- που έδωσε το αγγλικό many και το σλαβικό mnogo) κα.

Περνώντας στον υπερθετικό βαθμό βρίσκουμε δύο αναδομημένα επιθήματα. Το ένα περιέχει τον μηδενικό βαθμό *-is- του συγκριτικού *-jos- κολλημένο στα επιθήματα *-tos και *-m.mos. O τύπος *-is-tos απαντά στο ελληνικό επίθημα -ιστος των μέγιστος, βέλτιστος, ἐλάχιστος, στο γοτθικό batista που αντιστοιχεί στο αγγλικό best (greatest, fastest, highest κλπ) και στο σανσκριτικό υπερθετικό επίθημα -istha. O τύπος *-is-m.mos απαντά στην λατινική (fortissimus και *mag’-is-m.mos > maximus), ενώ το επίθημα *-m.mos από μόνο του απαντά στο λατινικό minimus και στο σανσκριτικό υπερθετικό επίθημα *-t-ama.

Τελειώνω με μια σειρά Ινδο-Ιρανικών υπερθετικών του τύπου *-is-tos και μερικών άλλων που συζητήθηκαν παραπάνω που αναφέρει ο Calvert Watkins:

-is-tos

O Indra ως γνωστόν είναι Vrtra-han = Vrtra-φόνος, αλλά περιγράφεται και με τα υπερθετικά Vrtra-han-tama (*-t-m.mos, 23 φορές) και τα άπαξ (Vrtra)-han-istha (*-is-tos) και hanīyasa (*-jos-) τα οποία στα ελληνικά μπορούμε να τα αποδώσουμε ως «-φόνιστος, -φονίων» (= φον(ικ)ώτατος). Τα ελληνικά φέριστος (και το συγκριτικό φέρτερος) και μέγιστος έχουν ακριβή ΙΕ αδελφάκια τα ιρανικά (Αβεστικά) bairišta και mazišta αντίστοιχα. Τέλος, από την ρίζα *wesu- «καλός» (λ.χ. σανσκρ. Wasu-sravas = Εὐκλῆς, δεν σχετίζεται με τη ρίζα *h1su- που έδωσε το εὖ) προέκυψε το υπερθετικό vahišta = «βέλτιστος/άριστος» του Ahura Mazda.

Κλείνω με το παρακάτω σανσκριτικό παράδειγμα: το ΙΕ επίθετο *sweh2dus ~ *swādus «γλυκός» έχει δώσει το αγγλικό sweet, το πρωτο-ελληνικό hwādus (> αττικο-ιωνικό ἡδύς) και, μεταξύ άλλων, το σανσκριτικό svādu. O σανσκριτικός υπερθετικός βαθμός svādistha είναι το ακριβές ανάλογο του ελληνικού ἥδιστος.

svadistha

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s