Τα μυστικά του Λυκούργου

Το όνομα Λυκούργος συνοδεύεται από δύο ενδιαφέροντα γλωσσολογικά «μυστικά». Το ένα είναι η ετυμολογία του που παραμένει αβέβαιη και το άλλο είναι ότι περιέχεται σε έναν «περίεργο» στίχο της Ιλιάδος. Ας τα πάρουμε ένα ένα.

1) Ετυμολογία

Η ετυμολογία του ονόματος Λυκοῦργος παραμένει αβέβαιη. Όταν το ακούμε, η πρώτη μας σκέψη πάει στα σύνθετα ουσιαστικά όπως ο κακούργος , ο ξυλουργός και ο χειρουργός, αλλά τα παραδείγματα αυτά είναι συνηρημένοι τύποι των κακό-ϝοργος, ξυλο-ϝοργός, χειρο-ϝοργός κλπ. που σημαίνουν αντίστοιχα «αυτός που κάνει κακό», «αυτός που κατεργάζεται το ξύλο», «αυτός που εργάζεται με τα χέρια του» κλπ. Επομένως, σε αυτές τις περιπτώσεις το δεύτερο συνθετικό σχετίζεται με τη λέξη ϝἔργον = δουλειά και την ΙΕ ρίζα *werg’- «δουλεύω» (λ.χ. αγγλικό work). Λ.χ. στην Γραμμική Β΄ διαβάζουμε ku-ru-so-wo-ko = /khruso-worgòs/ = «χρυσουργός».

worgos

Αλλά το όνομα Λυκοῦργος δεν μπορεί να περιέχει το συνθετικό –ϝοργός ~ϝἔργον, γιατί δεν βγαίνει κάποιο νόημα από τη φράση «αυτός που κατεργάζεται λύκους ~ αυτός που εργάζεται με λύκους». Στην Ιλιάδα το όνομα απαντά ασυναίρετο ως Λυκό-οργος και είναι πρακτικά βέβαιο ότι ανάμεσα στα δύο όμικρον κάποτε υπήρχε ένα δίγαμμα (Λυκό-ϝοργος). Οι Frisk και Chantraine συσχέτισαν το ϝοργος του Λυκούργου με το ρήμα (ἐ)ϝέργω = εἷργω = «κλειδώνω/παγιδεύω μέσα» (σημασία I στο LSJ, “shut in”, λ.χ. κάθειρξις) ή «κρατάω έξω ~ εμποδίζω να μπει» (σημασία II sto LSJ, “shut out”). Από τις δύο σημασίες προτιμούν τη δεύτερη κάνοντας τον Λυκό-ϝοργο «αυτόν που κρατάει έξω τον λύκο», δηλαδή «αυτόν που μας προστατεύει από τον λύκο» ή, μονολεκτικά, τον «αλεξί-λυκο» (~ ἀλεξί-μορος = «αυτός που διώχνει τον θάνατο», «προστατεύει από το θάνατο» και, αναλόγως, ἀλεξί-κακος). Παραθέτω την ετυμολογία των Frisk και Chantraine όπως την βρήκα στον Calvert Watkins:

Lukoworgos

Όπως βλέπετε από τις 5 φορές που το όνομα απαντά στην Ιλιάδα, οι 4 είναι ως Λυκόοργος και η άπαξ συνηρημένη Λυκοῦργος θα είναι το δεύτερο «μυστικό» της αναρτήσεως. Προς στιγμήν θα συνεχίσω με το ετυμολογικό μέρος.

Εκτός από την ετυμολογία των Frisk & Chantraine κατάφερα να βρω και μια άλλη ρίζα που μπορεί κάλλιστα να κρύβεται πίσω από το όνομα Λυκό-ϝοργος. Η λέξη ὀργή και το ρήμα ὀργάω προέρχονται από τη ρίζα *wor(H)g’-s «τρέφω, δυναμώνω» και η σημασιολογική εξέλιξη φαίνεται να ήταν το «δυναμωμένο» μένος/πάθος του εξοργισμένου.

worgs

Το ότι η ρίζα της (ϝ)ὀργής μπορεί να δώσει σύνθετα σε ϝοργος φαίνεται από τις λέξεις δύσοργος = «που θυμώνει άσχημα/απότομα» και εὔοργος = εὐόργητος. Όπως βλέπετε το νόημα της οργής δεν ήταν απλά ο σημερινός «θυμός», αλλά είχε και άλλες έννοιες που κυμαινόταν από το «φυσικό/έμφυτο ένστικτο» (δηλαδή την προδιάθεση και τον χαρακτήρα) μέχρι τον «θυμό» και το «πάθος».

Αν δούμε το όνομα Λυκό-ϝοργος ως «αυτός που έχει την οργή του λύκου» τότε προκύπτουν 2 συσχετισμοί:

α) Αυτός που έχει λυκίσιο ένστικτο. Αυτό στην αρχαία Ελλάδα σήμαινε την πονηράδα/δολιότητα, μιας και ο λύκος θεωρούνταν εξίσου πονηρός με την «ξαδέλφη» του την αλεπού και το όνομά του ήταν συνυφασμένο με τον δόλο. Απόδειξη αυτού είναι το όνομα του παππού του Οδυσσέα Αὐτόλυκος = «ο λύκος αυτοπροσώπως» από τον οποίο υποτίθεται πως κληρονόμησε ο Οδυσσέας την πονηριά του. Σύμφωνα με την Οδύσσεια, ο Αυτόλυκος ονόμασε τον εγγονό του Οδυσσέα από το ρήμα ὀδύσσομαι = «μισώ», διότι πίστευε πως αν ο εγγονός του γινόταν πονηρός και πολυμήχανος σαν κι εκείνον θα τον μισούσαν θεοί και άνθρωποι.

wolf dolos

[Οδύσσεια, 19.394-412]

Παρνησόνδ᾽ ἐλθόντα μετ᾽ Αὐτόλυκόν τε καὶ υἷας,
μητρὸς ἑῆς πάτερ᾽ ἐσθλόν, ὃς ἀνθρώπους ἐκέκαστο
κλεπτοσύνῃ θ᾽ ὅρκῳ τε: θεὸς δέ οἱ αὐτὸς ἔδωκεν
Ἑρμείας: τῷ γὰρ κεχαρισμένα μηρία καῖεν
ἀρνῶν ἠδ᾽ ἐρίφων: ὁ δέ οἱ πρόφρων ἅμ᾽ ὀπήδει.
Αὐτόλυκος δ᾽ ἐλθὼν Ἰθάκης ἐς πίονα δῆμον
παῖδα νέον γεγαῶτα κιχήσατο θυγατέρος ἧς:
τόν ῥά οἱ Εὐρύκλεια φίλοις ἐπὶ γούνασι θῆκε
παυομένῳ δόρποιο, ἔπος τ᾽ ἔφατ᾽ ἔκ τ᾽ ὀνόμαζεν:

Αὐτόλυκ᾽, αὐτὸς νῦν ὄνομ᾽ εὕρεο ὅττι κε θῆαι
παιδὸς παιδὶ φίλῳ: πολυάρητος δέ τοί ἐστιν.

τὴν δ᾽ αὖτ᾽ Αὐτόλυκος ἀπαμείβετο φώνησέν τε:
‘γαμβρὸς ἐμὸς θυγάτηρ τε, τίθεσθ᾽ ὄνομ᾽ ὅττι κεν εἴπω:
πολλοῖσιν γὰρ ἐγώ γε ὀδυσσάμενος τόδ᾽ ἱκάνω,
ἀνδράσιν ἠδὲ γυναιξὶν ἀνὰ χθόνα πουλυβότειραν:
τῷ δ᾽ Ὀδυσεὺς ὄνομ᾽ ἔστω ἐπώνυμον: αὐτὰρ ἐγώ γε,
ὁππότ᾽ ἂν ἡβήσας μητρώϊον ἐς μέγα δῶμα
ἔλθῃ Παρνησόνδ᾽, ὅθι πού μοι κτήματ᾽ ἔασι,
τῶν οἱ ἐγὼ δώσω καί μιν χαίροντ᾽ ἀποπέμψω.

Δηλαδή, ο παππούς του Οδυσσέα Αυτόλυκος, «ὁς ἀνθρώπους ἐκέστατο κλεπτοσύνῃ θ΄ὅρκῳ τε» («που ξεπερνούσε όλους τους ανθρώπους στην κλεπτοσύνη και την επιορκία = εξαπάτηση»), χαρακτηριστικά που είχε κληρονομήσει από τον πρόγονό του Ερμή (κυνάγχης = τσομπανοσκυλο-πνίχτης και κριοφόρος = κριαροκλέφτης), ονόμασε τον εγγονό του Ὀδυσσέα «πολλοῖσιν γὰρ ἐγώ γε ὀδυσσάμενος τόδ΄ἱκάνω» («επειδή είμαι μισητός σε πολλούς»).

Δεν έχει σημασία το εάν ευσταθεί ή όχι η επική ετυμολογία του ονόματος Οδυσσεύς. Μάλλον ο Οδυσσέας είχε αυτό το όνομα είτε γιατί ήταν οδυσσάμενος = μισητός στον Ποσειδώνα είτε γιατί ως πολύτλας είχε υποστεί πολλές οδύνες = συμφορές. Αυτό που έχει σημασία στους παραπάνω στίχους είναι η συσχέτιση πονηριάς και δολοσύνης με τον λύκο: Η «πηγή» της πονηριάς του Οδυσσέα είναι ο παππούς του Αυτόλυκος που ήταν «ο λύκος αυτοπροσώπως» !!!

Πάντως υπάρχει ένας στίχος της Ιλιάδας που φαίνεται να υποστηρίζει την ετυμολόγηση Ὀδυσσεύς = μισητός λόγω της δολιότητάς του. Ο Αχιλλέας εν γένει συμπαθούσε και εκτιμούσε τον Οδυσσέα περισσότερο από κάθε άλλο Αχαιό βασιλιά, αλλά σε μια φάση που απαντά στον Οδυσσέα λέει πως τα πράγματα πρέπει να λέγονται με τ΄όνομά τους και πως του είναι μισητός σαν τις πύλες του Άδη, όποιος άλλα σκέφτεται και άλλα λέει.

Όταν ο Οδυσσέας είναι μέλος της επιτροπής που πάει να παρακαλέσει τον Αχιλλέα να τα βρει με τον Αγαμέμνονα, ο Αχιλλέας κελεύει τον Πάτροκλο να νερώσει λιγότερο το κρασί (ζωρότερον = πιο άκρατο) επειδή ήρθαν φίλτατοι άνδρες στο μέλαθρό του:

[Ιλ. 9.199-204]

τὼ δὲ βάτην προτέρω, ἡγεῖτο δὲ δῖος Ὀδυσσεύς,

ὣς ἄρα φωνήσας προτέρω ἄγε δῖος Ἀχιλλεύς,
εἷσεν δ᾽ ἐν κλισμοῖσι τάπησί τε πορφυρέοισιν.
αἶψα δὲ Πάτροκλον προσεφώνεεν ἐγγὺς ἐόντα:
‘μείζονα δὴ κρητῆρα Μενοιτίου υἱὲ καθίστα,
ζωρότερον δὲ κέραιε, δέπας δ᾽ ἔντυνον ἑκάστῳ:
οἳ γὰρ φίλτατοι ἄνδρες ἐμῷ ὑπέασι μελάθρῳ.

[Ιλ. 9.308-313]

τὸν δ᾽ ἀπαμειβόμενος προσέφη πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς:
‘διογενὲς Λαερτιάδη πολυμήχαν᾽ Ὀδυσσεῦ
χρὴ μὲν δὴ τὸν μῦθον ἀπηλεγέως ἀποειπεῖν,
ᾗ περ δὴ φρονέω τε καὶ ὡς τετελεσμένον ἔσται,
ὡς μή μοι τρύζητε παρήμενοι ἄλλοθεν ἄλλος.
ἐχθρὸς γάρ μοι κεῖνος ὁμῶς Ἀΐδαο πύλῃσιν
ὅς χ᾽ ἕτερον μὲν κεύθῃ ἐνὶ φρεσίν, ἄλλο δὲ εἴπῃ.

Με άλλα λόγια, ακόμα και ο Αχιλλέας που θεωρεί τον Οδυσσέα «φίλτατον ἄνδρα», «μισεί» την δολιότητά του «σαν τις πύλες του Άδη». Επομένως, ο Λυκό-ϝοργος μπορεί κάλλιστα να είναι «αυτός που συμπεριφέρεται με λυκίσια δολιότητα». Έχει ενδιαφέρον ότι το όνομα Λυκόοργος το φέρει ένας Αρκάς για τον οποίο ο Νέστορας λέει ότι είχε σκοτώσει τον ξακουστό κορυνήτη = ροπαλόμαχο Αρηϊθοο όχι με τη δύναμή του (σε δίκαια μονομαχία), αλλά «μπαμπέσικα», με δόλο, στήνοντάς του ενέδρα σε στενωπό («τὸν Λυκόοργος ἔπεφνε δόλῳ, οὔ τι κράτεΐ γε, στεινωπῷ ἐν ὁδῷ»).

[Ιλιάδα, 7.132-146]

αἲ γὰρ Ζεῦ τε πάτερ καὶ Ἀθηναίη καὶ Ἄπολλον
ἡβῷμ᾽ ὡς ὅτ᾽ ἐπ᾽ ὠκυρόῳ Κελάδοντι μάχοντο
ἀγρόμενοι Πύλιοί τε καὶ Ἀρκάδες ἐγχεσίμωροι
Φειᾶς πὰρ τείχεσσιν Ἰαρδάνου ἀμφὶ ῥέεθρα.
τοῖσι δ᾽ Ἐρευθαλίων πρόμος ἵστατο ἰσόθεος φὼς
τεύχε᾽ ἔχων ὤμοισιν Ἀρηϊθόοιο ἄνακτος
δίου Ἀρηϊθόου, τὸν ἐπίκλησιν κορυνήτην
ἄνδρες κίκλησκον καλλίζωνοί τε γυναῖκες
οὕνεκ᾽ ἄρ᾽ οὐ τόξοισι μαχέσκετο δουρί τε μακρῷ,
ἀλλὰ σιδηρείῃ κορύνῃ ῥήγνυσκε φάλαγγας.
τὸν Λυκόοργος ἔπεφνε δόλῳ, οὔ τι κράτεΐ γε,
στεινωπῷ ἐν ὁδῷ ὅθ᾽ ἄρ᾽ οὐ κορύνη οἱ ὄλεθρον
χραῖσμε σιδηρείη: πρὶν γὰρ Λυκόοργος ὑποφθὰς
δουρὶ μέσον περόνησεν, ὃ δ᾽ ὕπτιος οὔδει ἐρείσθη:
τεύχεα δ᾽ ἐξενάριξε, τά οἱ πόρε χάλκεος Ἄρης.

Με άλλα λόγια, έχουμε τον Αυτόλυκο που «ξεπερνά όλους τους ανθρώπους σε κλεπτοσύνη και εξαπάτηση» και τον «μπαμπέση» Λυκόοργο που «σκότωσε με δόλο και όχι με τη δύναμή του» τον κορυνήτη Αρηΐθοο στήνοντάς του ενέδρα σε στενωπό. Επίσης, έχει ενδιαφέρον ότι ο κατάσκοπος που έστειλαν οι Τρώες στο στρατόπεδο των Αχαιών Δόλων (=δόλιος) φορούσε «λυκέα» = «λυκοτόμαρο». Το μόνο πρόβλημα του δόλιου και λυκοτομαρένδυτου Δόλωνα ήταν ότι πιάστηκε από τον εγγονό του Αυτόλυκου Οδυσσέα που «πᾶσι δόλοισι ἀνθρώποισι μέλει» («είναι ξακουστός σε όλους τους ανθρώπους για τους δόλους του») ή, με άλλα λόγια, ο Δόλων «βρήκε το μάστορά του» ή, όπως λέει το άλλο νεοελληνικό ρητό, προσπάθησε να κάνει «στην πουτάνα πουτανιές», το οποίο θέτει πολύ ωραία ο Μιχαήλ Ατταλειάτης, «μάτην πρὸς Κρῆτας κρητίζων» («είναι μάταιος κόπος να παραβγείς τους Κρητικούς σε κρητικούρες»).

Νομίζω πως αυτά τα παραδείγματα κάνουν πολύ πιθανή την ετυμολόγηση του ονόματος Λυκό-ϝοργος ως «αυτός που έχει ϝὀργή = ένστικτο/χαρακτήρα λύκου», δηλαδή «αυτός που έχει την πονηριά/δολιότητα του λύκου».

β) Η άλλη σημασία του ονόματος Λυκό-ϝοργος που προκύπτει από τη συσχέτιση με την οργή είναι «αυτός που διακατέχεται από το πνεύμα του λύκου» και η σημασία αυτή να σχετίζεται με την «λυκανθρωπία» της Αρκαδίας. Η Αρκαδική «λυκανθρωπία» φαίνεται να ήταν μία τελετουργία ενηλικίωσης, όπως η σπαρτιατική κρυπτεία, όπου οι έφηβοι «γινόταν λύκοι» σε «αγέλες» (Männerbünde) για εννέα χρόνια και «λέρωναν» τα χέρια τους με το «πρώτο τους αίμα». Οι λεπτομέρειες της αρκαδικής λυκανθρωπίας δεν διασώθηκαν και η βασική πηγή μας, ο Παυσανίας, γράφει πολύ αργά (1ος μ.Χ. αι.), αλλά το όλο σύστημα φαίνεται να έχει ΙΕ καταγωγή. Παραθέτω παρακάτω τα βασικά στοιχεία του ΙΕ αυτού θεσμού: η αγέλη ονομάζεται *korjos = στρατός και ο αρχηγός της *korj-onos (> κοίρανος, σε Μακεδονία και Θεσσαλία Κόρρᾱγος). Τα μέλη της αγέλης φορούσαν λυκοτόμαρα (η νεοελληνική λέξη βρυκόλακας προέρχεται από το πρωτο-σλαβικό vlĭkοdlakŭ «λυκάνθρωπος» ή, κυριολεκτικά, «αυτός που φοράει λυκοτόμαρο») τα οποία έδεναν με δύο ζώνες: μία που συμβόλιζε τον όρκο τους προς τους θεούς του πολέμου και μία που συμβόλιζε τον όρκο υπακοής τους προς τον κοίρανο/κορρᾱγό τους. Όπως έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση, στην αρχαία Ελλάδα, η «λυκανθρωπία» επιβίωσε στην Αρκαδία και η σημασία της «ζώνης» στην τελετουργία της ενηλικίωσης του νεαρού πολεμιστή επιβίωσε στην Μακεδονία, όπου σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, οι Μακεδόνες αποκτούσαν το δικαίωμα να φοράνε ανδρική ζώνη όταν σκότωναν τον πρώτο τους εχθρό σε μάχη.

korios wolf

Επομένως, ο Λυκό-ϝοργος μπορεί να ήταν ο όρος που περιέγραφε τον νεαρό έφηβο κατά την περίοδο της «λυκανθρωπίας» του, όπου είχε οργή (ένστικτο/χαρακτήρα) λύκου. Το γεγονός ότι οι Σπαρτιάτες απέδιδαν την «ἀγωγή» στον θρυλικό Λυκούργο (!!!) συνηγορεί υπέρ αυτής της ετυμολόγησης. H «αγέλη» των νεαρών Σπαρτιατών ονομαζόταν «βοῦα» (κτηνοτροφικός όρος, σημαίνει «αγέλη αγελάδων») και ο αρχηγός κάθε ομάδας «βουᾱγός» (αργότερα βουαγόρ λόγω ρωτακισμού του τελικού σίγμα). O «μπαμπέσικος» τρόπος με τον οποίο οι νεαροί Σπαρτιάτες «χιμούσαν σαν αγέλη λύκων» στους δυνατότερους των ειλώτων θυμίζει τόσο την δολιότητα του λύκου, όσο και τον «μπαμπέσικο» τρόπο με τον οποίο ο Λυκό-οργος σκότωσε, κρυμμένος σε στενωπό, «με δόλο και όχι με κράτος» («τὸν Λυκόοργος ἔπεφνε δόλῳ, οὔ τι κράτεΐ γε, στεινωπῷ ἐν ὁδῷ») τον κορυνήτη Ἀρηΐθοο.

Crypteia

2) Η «περίεργη» συναίρεση Λυκόοργοιο > Λυκούργου

Όπως έγραψα και πιο πάνω, το όνομα Λυκοῦργος απαντά 5 φορές στην Ιλιάδα: 4 φορές στην ασυναίρετη μορφή Λυκόοργος και μία φορά στη συνηρημένη μορφή Λυκοῦργος. Η συναίρεση αυτή είναι δύο φορές «περίεργη» διότι το όνομα εμφανίζεται στην γενική πτώση Λυκούργου αντί για την τυπική ομηρική γενική Λυκοόργοιο. Ας δούμε τον στίχο. Ο Λυκούργος του στίχου είναι ο Θράκας βασιλιάς των Ηδωνών που απαγόρεψε την λατρεία του Διονύσου στο βασίλειό του και τιμωρήθηκε από τους θεούς με τρέλα (ή, κατά άλλες παραδόσεις, με τύφλωμα, αλλά θυμίζω πως η τρέλα θεωρούνταν «τύφλωση» της ψυχής, λ.χ. σημασία #2 εδώ).

[6.134-5]

οὐδὲ γὰρ οὐδὲ Δρύαντος υἱὸς κρατερὸς Λυκόοργος
δὴν ἦν, ὅς ῥα θεοῖσιν ἐπουρανίοισιν ἔριζεν:
ὅς ποτε μαινομένοιο Διωνύσοιο τιθήνας
σεῦε κατ᾽ ἠγάθεον Νυσήϊον: αἳ δ᾽ ἅμα πᾶσαι
θύσθλα χαμαὶ κατέχευαν ὑπ᾽ ἀνδροφόνοιο Λυκούργου
θεινόμεναι βουπλῆγι: Διώνυσος δὲ φοβηθεὶς

Ο στίχος μας πληροφορεί ότι οι τιθήνες του Διονύσου («μαινομένοιο Διωνύσοιο τιθήνας») δολοφονήθηκαν με έναν βουπλήγα (= βούκεντρον = βουκέντρι) από τον ανδροφόνο Λυκούργο. Η «περίεργη» γενική Λυκούργου ακολουθεί μετά τις κανονικές ομηρικές γενικές μαινομένοιο Διωνύσοιο και ἀνδροφόνοιο κάτι που την κάνει ακόμα πιο περίεργη. Πως μπορούμε να εξηγήσουμε αυτό το μυστήριο;

Η εξήγηση του Calvert Watkins είναι πραγματικά ευφυέστατη! Οι νεότεροι Ραψωδοί, λίγο πριν την καταγραφή της Ιλιάδας (~ 750 π.Χ.), προτίμησαν την σύγχρονή τους συναίρεση, για να διατηρήσουν το μέτρο ενός παλαιού στίχου που πλέον δεν καταλάβαιναν. Στην φράση «θεινόμεναι ὑπ ἀνδροφόνοιο Λυκούργου» = «φονευμένες από τον ανδροφόνο Λυκούργο» η γενική πτώση αποδίδει την παλαιότερη IE οργανική πτώση (instrumental case). Οι πινακίδες της Γραμμικής Β΄ μας έδειξαν ότι η ελληνική της 2ης χιλιετίας χρησιμοποιούσε ακόμα την κληρονομημένη ΙΕ οργανική (λ.χ. a-ni-ja-pi = ἡνιῆφι = «με τα ηνία»). Για τα δευτερόκλιτα όπως ο Λυκούργος, η συγκριτική μέθοδος, έδειξε ότι το ΠΙΕ οργανικό επίθημα ενικού ήταν *-ō (~ -ω). Η αντίστοιχη οργανική ενικού των αρχαίων Ινδο-Ιρανικών γλωσσών ήταν σε -ā και γνωρίζουμε ότι στον εν λόγω κλάδο έγινε η τροπή *ō>ā (λ.χ. *h2ek’mōn > ἄκμων ~ asmān). Από την άλλη, η αντίστοιχη λιθουανική οργανική είναι σε -u, από την παλαιότερη δίφθογγο -uo και γνωρίζουμε ότι στην λιθουανική γλώσσα συνέβη η διφθογγοποίηση *ō>uo (λ.χ. h2ek’mōn > ἄκμων ~ akmuo). Επομένως, όταν ο εν λόγω στίχος πρωτο-σχηματίστηκε λίγο πριν το τέλος της 2ης π.Χ. χιλιετίας, η οργανική πτώση ήταν ακόμη ενεργή και δεν είχε μεταφέρει τις λειτουργίες της στην γενική και την δοτική. Κατά συνέπεια, η αρχική μορφή του στίχου ήταν «ὑπ΄ ἀνδροφόνω Λυκόϝοργω» και, λίγους αιώνες νωρίτερα, «ὑπ ανρ.φόνω Λυκόϝοργω» μιας και υπάρχουν στίχοι «δεινόσαυροι» της Ιλιάδας όπου η λέξη ἀνδρότης πρέπει να διαβαστεί ως «ἀνρ.τᾱς» (<*h2nr.-tāt-) με το συλλαβικό ένηχο /r./ ακόμα ενεργό, ώστε να διατηρηθεί το μέτρο. Παραθέτω τις σελίδες του Watkins και του Fortson για τα θέματα που έχω περιγράψει:

α) Τα αναδομημένα επιθήματα των ΠΙΕ πτώσεων στα δευτερόκλιτα σε -ος και η οργανική ενικού σε *-oh1 ~ *-ō:

pie-cases

β) To οργανικό επίθημα πληθυντικού -pi (= -phi ~ -φι) της Γραμμικής Β΄που δείχνει ότι η ΙΕ οργανική πτώση ήταν ακόμα ενεργή στην ελληνική της 2ης π.Χ. χιλιετίας:

ansija

pod-phi

Προσέξτε την φράση της Γραμμικής Β΄ to-pe-za e-re-pa-te-jo po-pi = /torpeza elephanteiois popphi/ = «τράπεζα με ελεφάντινα πόδια».  Η οργανική μορφή pop-phi είναι προϊόν αφομοίωσης της προηγούμενης μορφής pod-phi (θέμα ποδ-φι).

γ) Ο λόγος της «περίεργης» συναίρεσης Λυκοόργοιο > Λυκούργου κατά τον Watkins (HtKaD, 39 κεφάλαιο, σλδ. 388-90):

instrum1

instrum2

δ) Το διάβασμα ἀνρ.τᾱτ- αντί του ανδροτητ-:

Fortson anr-

Τα παραπάνω επιβεβαιώνουν την άποψη που θέλει την προφορική ελληνική επική παράδοση που καταγράφτηκε τον 8ο π.Χ. αιώνα να έχει βαθιές ρίζες στην 2η π.Χ. χιλιετία όταν ήταν ακόμα ενεργά αρχαϊκά στοιχεία της πρώιμης ελληνικής γλώσσας.

Advertisements

14 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

14 responses to “Τα μυστικά του Λυκούργου

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Κάτι θυμάμαι στον Μπαμπιν ότι το λύκος/λυκαυγές/λευκός σχετίζονται και σημαίνει το φως. Να είναι Λυκούργος αυτός που κάνει φωτεινά έργα ή αυτός που εργάζεται υπό το φως ?

    • Ο λύκος το ζώο δεν σχετίζεται με το λευκός και το λυκαυγές.

      Ο «λύκος» είναι από την ρίζα *wl.kwos που εν τέλει σημαίνει «κίνδυνος», ενώ ο λευκός κλπ είναι από τη ρίζα *leuk’- «λάμπω, βλέπω» με μηδενικό βαθμό *luk’-

      λ.χ. λεύκ-jω = λεύσω = «βλέπω» και *luk’s-nος > λύχνος,λυχνία

      http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Proto-Indo-European/w%C4%BA%CC%A5k%CA%B7os
      http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Proto-Indo-European/lewk-

      Αλλά αν δεκτούμε αυτό που λες ότι πρόκειται για λυκό-εργος τότε ο Όμηρος έπρεπε να γράφει Λυκόεργος και όχι Λυκόοργος.

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Ναι αλλά αν είναι δυο διαφορετικά ονόματα ?

      • Όπα έκανα ένα λάθος. Το συνθετικό που σχετίζεται με το ἔργον και κρύβεται πίσω από το συνηθισμένο -ουργός είναι –οργός με ο-βαθμό ablaut. Η Γραμμική Β΄ έχει ku-ru-so-wo-ko = χρυσο-ϝοργός = χρυσουργός:

        http://postimg.org/image/t5gn7sfrl/

        Επομένως, νά σαι καλά που ανέφερες τη συζήτηση και βρήκα το λάθος. Εγώ θυμόμουν ότι ήταν ku-ru-so-we-ko. Το διορθώνω τώρα στο κείμενο. Όχι φυσικά πως δεν υπάρχει και το επίθημα -εργός στον ε-βαθμό ablaut (λ.χ. άνεργος, απεργός και δαμιο-εργός = δημιουργός).

        Για εξήγησε λίγο παραπάνω την τελευταία σου ερώτηση. Ποια να είναι τα διαφορετικά ονόματα;

  2. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Να, να είναι κάπως έτσι. Δυο διαφορετικά ονόματα 1. Λυκόεργος /Λυκούργος και 2. Λυκόοργος ( που οι μεταγενέστεροι το ταύτισαν/μπέρδεψαν με το Λυκούργος/Λυκόεργος. )

    • Δηλαδή λες να έχουμε δύο ονόματα: ένα Λυκό-οργος/Λυκό-εργος που σχετίζεται με το ἔργο (δίπλα στο χρυσο-οργός έχουμε και τα ἄνεργος, δημιο-εργός = δημιουργός) και ένα άλλο ταυτόμορφο Λυκό-οργος που σχετίζεται με τι; Και τα πρώτα συνθετικά των δύο είναι ίδια ή παίζουν και εκεί διαφορετικά θέματα λύκος/λευκός;

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Παίζουν διαφορετικά θέματα ως εξής

        λευκός/λυκαυγές -> Λυκούργος

        Λύκος-> Λυκόοργος

        Νομίζω ότι ο Μπάμπιν λέει κάτι τέτοιο

        ” Πολύ ενδιαφέρουσα είναι και η ετυμολογία του ονόματος Λυκούργος: δεν σχετίζεται με τη λέξη λύκος, αλλά με το θέμα *λυκ- που έχει τη σημασία «φως» και απαντά στις λέξεις λυκαυγές και λυκόφως. Το δεύτερον συνθετικό είναι το έργον (πβ. κακούργος, πανούργος κλπ.) Άρα Λυκούργος είναι «αυτός που κάνει κάτι φωτεινό ή αυτός που γίνεται φωτεινός» ”

        http://users.uoa.gr/~nektar/history/language/giwrgos_mpatzios_onomatwn_episkepsis.htm

        http://www.lexigram.gr/lex/omor/%CE%9B%CF%85%CE%BA%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B3%CE%BF%CF%82#Hist0

      • Δεν μπορώ να αποκλείσω την άποψη του Μπαμπινιώτη γλωσσολογικά, αλλά εγώ θα στοιχημάτιζα τα λεφτά μου στο ότι το πρώτο συνθετικό είναι ο λύκος.

        Επομένως έχουμε 2 διαφορετικές δυνατές ρίζες για το πρώτο συνθετικό λυκο- και τρεις διαφορετικές δυνατές ρίζες για το δεύτερο συνθετικό -οργός. Με άλλα λόγια, μπορούμε να φτιάξουμε 2×3= 6 γλωσσολογικά δυνατούς συνδυασμούς. Διαλέγεις και παίρνεις 🙂 🙂

      • Κάτσε να δώσω σύνδεσμο και για το *leuk’-jo > λεύσσω = «βλέπω» που ανέφερα.

  3. Την λέξη λευκός την είχανε πάρει απευθείας από τα φοινικικά λευκός < ινδοευρωπαϊκή (ρίζα) *lewk- (λευκός, λαμπρός). Συγγενές με τα (λατινικά) lux, (αγγλοσαξονικά) lēoht (αγγλικά light) Η λέξη λύκος εμφανίζεται αυτόχθονη και στην γραμμική . Ο Μπαμπινιώτης δεν είχε πάντα δίκιο . Υπαρχουν και πολλοί γλωσσολόγοι εξαιρετικοί που είναι και ειδικοί σε ινδοευρωπαικές γλώσσες και έχουν γράψει φοβερά λεξικά . Στην σελίδα του Harvard είχα δει ένα που το θεωρούν ακόμα ΤΟ κορυφαίο για τις ρίζες των Ευρωπαϊκών γλωσσών είναι η σειρά λεξικών του Hofmann.

    • Καλά θα κάνεις, Νανά μου, την επόμενη φορά να το σκεφτείς δυο φορές πριν σχολιάσεις ασυναρτησίες σε μια ιστοσελίδα.

      Μέσα σε ένα σχόλιο λίγων γραμμών έχεις ισχυριστεί ότι η λέξη λευκός είναι και ΙΕ και σημιτική/φοινικική και προελληνική. Είναι σα να λες σε κάποιον ότι η αγελάδα είναι και θηλαστικό και ερπετό και πτηνό.

      Τι σχέση έχει ένας σημιτικός λαός όπως οι Φοίνικες με την ΙΕ ρίζα *lewk- «λευκός, λαμπρός» και τους απογόνους της. Και τι θα πει «αυτόχθονη» λέξη;

      Να υποθέσω ότι εννοείς προελληνική, δλδ λέξη από τις ξένες γλώσσες που μιλιούνταν στην Ελλάδα πριν τον ερχομό των πρωτοελλήνων;

      Αν εννοείς προελληνική τότε δεν ισχύει αφού η λέξη είναι ΙΕ και η Ελληνική δείχνει και διαφορετικούς βαθμούς ablaut της ρίζας (*lewk-os >λευκός και μηδενόβαθμο *luk-s-nos > λύχνος) και ρηματικούς απογόνους της ρίζας (*lewk-yō > λεύσσω = «βλέπω»), επομένως είναι εξαιρετικά απίθανο να είναι δάνειο από κάποια άλλη ΙΕ γλώσσα, αλλά πρόκειται για μια ΙΕ ρίζα που η πρωτοελληνική κληρονόμησε από την ΠΙΕ της μητέρα.

      Είναι σαν να αναρωτιέσαι αν η λέξη τάσις είναι δάνειο και όχι απευθείας κληροδότημα από την ΠΙΕ στην πρωτοελληνική (ρίζα *ten- > ρήμα *ten-yō > τείνω και μηδενόβαθμο ρηματικό ουσιαστικό *tn.-tis > τάσις).

      Για την σημασιακή αλλαγή φέγγω > βλέπω σημειώνω τα *h2r.g’- «φωτεινός» (λ.χ. ἀργός, ἀργεννός = «λευκός») > ἐναργής = «ξεκάθαρα ορατός» και την βυζαντινή περιγραφή του τυφλώματος ως «απώλεια του φέγγους των ομμάτων» (τιμωρία των αποστατών).

      [Σκυλίτσης, οι συζητήσεις των δύο στρατοπέδων πριν την μάχη της Πετρόης] οἱ μὲν τὰ βασιλέως φρονοῦντες τὸν Κομνηνὸν καταλιπεῖν παρακαλοῦντες, τύραννον ἄνδρα καὶ ἀποστάτην, καὶ τῷ βασιλεῖ προσχωρῆσαι, καὶ μὴ δι’ ἐπιθυμίαν καὶ ὄρεξιν ἑνὸς ἀνδρὸς ἐς τοῦτο κινδύνου ἐλθεῖν, ὥστε μετὰ μικρὸν μὴ μόνον ἔκπτωσιν στρατείας καὶ περιουσίας ὑποστῆναι, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ γλυκύτατον ἀποβαλεῖν κινδυνεῦσαι τῶν ὀμμάτων φέγγος,

      Για την πληροφόρησή σου … η πλειοψηφία των όρων που απαντούν στην Γραμμική Β είναι ΙΕ. Αλλιώς η γραμμική Β δεν θα ήταν ελληνική γλώσσα. Και πέρα από τους ΙΕ/Ελληνικούς όρους, στην Γραμμική Β απαντούν και πολλά σημιτικά δάνεια (λόγω της εμπορικής επαφής με τους Φοίνικες) όπως λ.χ. οι λέξεις χρυσός και χιτών (ku-ru-so-wo-ko = χρυσουργός, ki-to) και, φυσικά, και πολλοί ανερμήνευτοι όροι που μπορεί να είναι προελληνικοί.

      Δεν ασχολούμαι καν ν΄ανοίξω μαζί σου το θέμα των λεξικών των ΙΕ ριζών εν έτει 2016.

  4. Χρήστος

    “την βυζαντινή περιγραφή του τυφλώματος ως «απώλεια του φέγγους των ομμάτων» (τιμωρία των αποστατών).”

    Θυμάμαι ότι η κυρίαρχη θεωρία την ελληνιστική -αν θυμάμαι καλά- περίοδο έλεγε ότι για να δούμε, μια ακτίνα βγαίνει από το μάτι και πέφτει στο αντικείμενο. Κι ότι την θεωρία της οπτικής την αναπτύξαν αργότερα πολύ οι Άραβες, οι οποίοι έβαλαν κάτι νέο στην μελέτη: το πείραμα. Έκαναν πειράματα στα οπτικάφαινόμενα.
    Κάπως έτσι δεν ήταν?

  5. Simplizissimus

    Όντως αυτή ήταν η θεωρία των γιατρών της ελληνιστικής-ρωμαϊκής εποχής (Ποσειδώνιου, Γαληνού κ.ά.). Ήταν η λεγόμενη «θεωρία της εκροής ή εκπήγασης» (extramission ή emission theory), άμεσα επηρεασμένη από την πλατωνική θεωρία (βλ. εδώ). Η αντίθετή της, η «θεωρία της εισροής» (intromission theory), παρότι ρητά εκφράστηκε από τον Αριστοτέλη, άργησε να κάνει την εμφάνισή της. Πρωτοποριακή ήταν η μελέτη του Λεονάρντο ντα Βίντσι και καθοριστική η συμβολή του Κέπλερ (βλ. εδώ).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s