Ο Thor και το σφυρί του Mjölnir

Ο Thor (Þórr) ήταν ο θεός του κεραυνού στην θρησκεία του γερμανικού κλάδου της ΙΕ οικογένειας.  Σε αντίθεση με τις περισσότερες θυγατρικές ΙΕ θρησκείες όπου ο θεός του κεραυνού και της καταιγίδας είναι η ύψιστη θεότητα του πάνθεου (λ.χ. Δίας, Jupiter, Tarhuntaš κλπ), στην γερμανική θρησκεία ο ύψιστος θεός ήταν ο πατέρας του Thor Odin. Στην αγγλική γλώσσα, η Τετάρτη είναι η «ημέρα του Odin» (Wōdnesdæg > Wednesday) και η Πέμπτη είναι η «ημέρα του Thor» (Þūnresdæg > Thursday). Το όπλο του Thor είναι το θρυλικό σφυρί του Mjölnir που, σύμφωνα με την γερμανική παράδοση, μπορούσε να ισοπεδώσει βουνά ολόκληρα.

Το όνομα Thor ετυμολογικά σημαίνει «κεραυνός» και, όπως και το αγγλικό thunder, προέρχεται από τον πρωτο-γερμανικό όρο *thunraz. Όταν το βλέπετε γραμμένο ως þunraz, το πρώτο γράμμα είναι το Thorn, το παραδοσιακό γερμανικό γράμμα για τον ήχο /θ/. Το ηχηρό ανάλογό του, για τον ήχο /δ/ ήταν το γράμμα «εδ» (Eth,ð). Ως γνωστόν, η αγγλική σήμερα χρησιμοποιεί το σύμβολο “th”, για να αποδώσει και τους δύο ήχους (three , mother).

Ο πρωτο-γερμανικός όρος þunraz, με τη σειρά του, προέρχεται από την ΠΙΕ λέξη *tn.h2-ros, παράγωγο της ρίζας *(s)tenh2- «μπουμπουνίζω/βροντάω, κάνω δυνατό θόρυβο, βογγάω, (ανα)στενάζω».

stenh2

Ο λατινικός απόγονος της ρίζας είναι το ρήμα tonō = «μπουμπουνίζω, παράγω δυνατό ήχο σαν κεραυνό» και το ουσιαστικό tònus = κεραυνός που επιβιώνει διφθογγοποιημένο στo ιταλικό tuono.

Οι ελληνικοί απόγονοι της ρίζας είναι το ρήμα στένω , ο «χαλκεόφωνος» Στέντωρ και η στεντόρειος φωνή του και, τα γνωστά μας αναστενάζω και στεναγμός.

Κατά την γνώμη μου, δεν αποκλείεται το όνομα Τυνδάρεως (μη αττικο-ιωνική μορφή Τυνδάρᾱος) να είναι ένα alter ego του Ὑψιβρεμέτη (= που βροντάει από ψηλά) και Τερπικέραυνου (που τέρπεται = χαίρεται να ρίχνει κεραυνούς) Δία. Αυτό το λέω γιατί, σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, 3 από τα 4 παιδιά του Τυνδάρᾱου και της Λήδας (η Ἑλένη και οι Διόσκουροι = «γιοι του Διός» Κάστωρ και Πολυδεύκης) θεωρούνταν Διογενή.

Το όνομα Τυνδάρᾱος μπορεί να θεωρηθεί παράγωγο της ρίζας *(s)tonh2-ros όπου συνέβη τροπή on>un που είναι τυπική της Αρκαδο-Κυπριακής διαλέκτου και, κατά συνέπεια, των μυκηναϊκών διαλέκτων της Πελοποννήσου, όπως λ.χ. ἀνά > ὀν- > αρκ-κυπρ. ὐν– όπως στα παραδείγματα ὐνέθηκε, ὐνέθυσε, ὐνιερώσει, ὐνέδωσε και οι παραπλήσιες περιπτώσεις *om>um όπως το αρκαδο-αιολικό ὅμοιος > ὕμοιος και στόμα > στύμα. Στην ίδια κατηγορία εντάσσεται και το τοπωνύμιο *lonkos > Λύγκος στην Μακεδονία και τα φρυγικά avtun, kakun (αὐτόν, κακόν). Το άλλο γλωσσολογικό βήμα που χρειαζόμαστε είναι η τυπική συμφωνική επένθεση -nr- > -ndr- που συνέβη στο *h2ner- ὁ ἀνήρ, τοῦ *h2nròs > ἀνδρός και στο αγγλικό thunder που αναφέρθηκε.

Έτσι από το *(s)tonh2-ros μπορούμε να φτάσουμε κανονικότατα στο *τυνδ(ε)ρός «βροντερός» που μπορεί να θεωρηθεί η ετυμολογική βάση του ονόματος Τυνδάρεως/Τυνδάρᾱος. Μία εναλλακτική υπόθεση είναι να ξεκινήσουμε από το ουδέτερο *(s)tonh2-r. > tond-r. > **τύνδαρ «βροντή» και να φτάσουμε στο Τυνδάρ-ᾱος, όπως από το τέκμαρ στα τεκμάρ-jω > τεκμαίρω και τεκμαρτός. Μια ανάλογη διαδικασία συνέβη στο ζεύγος βριαρός/βριερός = «δυνατός» > Βριάρᾱος/Βριάρεως.

Το σφυρί του Thor Mjöllnir έχει επίσης ενδιαφέρουσα ετυμολογία. Ο πρωτο-γερμανικός τύπος είναι  *Melðunjaz και προέρχεται από την βορειο-ΙΕ ρίζα *meld(h)- «κεραυνός» που έχει δώσει και το σφυρί Milna (< *mildna) του Βαλτο-Σλαβικού θεού του κεραυνού Perkunas/Perun και άλλους βορειο-ΙΕ όρους για τον κεραυνό που μπορείτε να δείτε παρακάτω.

mjollnir

H ταύτιση του κεραυνού με το όπλο του θεού του κεραυνού θυμίζει το σανσκριτικό ρόπαλο του Indra vàjra (/vadzra/ < *wag’ros = «θραύστης») που έγινε συνώνυμο του κεραυνού. Το αγγλικό hammer «σφυρί» προέρχεται από την ΠΙΕ ρίζα για την «πέτρα» *h2ak’-mon- που έχει δώσει το ελληνικό ἄκμων (> ἀγμόν-ιον > ἀμόνι , όπως πράγμα > πράμα) και το λιθουανικό akmuo , δείχνοντας την ίδια μετάθεση *akm- > *kam- (hammer) όπως η πρωτο-σλαβική «πέτρα» kamy.

Ορισμένοι εξηγούν τη σχέση κεραυνού-σφυριού σε αυτές τις γλώσσες πηγαίνοντας ακόμα πιο πίσω στην ρίζα *melh2- «καταθρύπτω, αλέθω» που έδωσε το ελληνικό μύλος (< *molh2os με /u/ λόγω του νόμου του Cowgill) και το αγγλικό mill (< OE mylen < λατινικό mulino < mola), ισχυριζόμενοι ότι τόσο το σφυρί όσο και ο κεραυνός ήταν «καταθρυπτήρες» που έκαναν θρύψαλα ό,τι χτυπούσαν.

Το πρωτο-σλαβικό σφυρί είναι όντως παράγωγο της ρίζας *melh2- «καταθρύπτω, αλέθω», όπως το λατινικό malleus =

*mol(h2)-tom > PrSlv *moltŭ > Παλαιοσλαβωνικό mlatŭ και Ρωσικό molot = «σφυρί»

*mel(h2)- > PrSlv *melti > Παλαιοσλαβωνικό mlěti = «αλέθω»

Advertisements

3 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

3 responses to “Ο Thor και το σφυρί του Mjölnir

  1. Melikertis

    Η σχέση κεραυνού-σφυριού έχει αρκετά ενδιαφέρουσες εθνολογικές παραμέτρους.

    Λόγου χάρη http://www.archaiologia.gr/blog/2013/04/15/%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%8A%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82-%CF%84%CE%B5%CF%87%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%AD%CE%B8%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CE%B9-%CE%BA%CE%B1/
    όπου διαβάζει κανείς:
    (…)Είναι γεγονός ότι τα χαρακτηριστικότερα λίθινα εργαλεία, όπως οι αιχμές και οι πελέκεις, κινούσαν την περιέργεια των αρχαίων, οι οποίοι τα συνέλεγαν σαν κάτι το αξιοπερίεργο. (…) Τα αντιπροσωπευτικότερα από αυτά, τις λίθινες αιχμές βελών και τους πελέκεις από λειασμένο λίθο, οι αρχαίοι τα ονόμαζαν «κεραύνια». Πίστευαν ότι είχαν πέσει από τον ουρανό μέσω κεραυνού και ότι ήταν αντικείμενα με μαγικές δυνάμεις (…)

    Πιθανολογείται πως μπορεί και η Μαύρη Πέτρα της Καάμπα να αποτελεί ένα τέτοιο «κεραύνιο».

    ~

    Για όσους έχουν όρεξη για περαιτέρω επίπεδα ανάγνωσης:

    http://books.google.com.mt/books?id=TEJtAwAAQBAJ&pg=PT95&lpg=PT95&dq=thunderstones+fortean&source=bl&ots=oZbaKUBUDk&sig=ZYbSWWUy25WzXLKSkBbpwdDeCRs&hl=en&sa=X&ei=Jvc2VOjXBMjyOOjEgPgJ&ved=0CCYQ6AEwAg#v=onepage&q=thunderstones&f=false

    • Τα αντιπροσωπευτικότερα από αυτά, τις λίθινες αιχμές βελών και τους πελέκεις από λειασμένο λίθο, οι αρχαίοι τα ονόμαζαν «κεραύνια».

      Ωραίο ήταν αυτό.

  2. Simplizissimus

    Η Καάμπα (οι παλαιοί την έλλεγαν και Κααμπά) είναι βαίτυλος. Είναι μετεωρόλιθος, έχει πέσει από τον ουρανό. Άλλη ενδιαφέρουσα λέξη αυτή, Σμερδαλέε 😉

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s