Από τον Αρδάξανο στον Erzen

Χθες, από τη συζήτηση που είχα με έναν σχολιαστή προέκυψε σαν θέμα το πως ο αρχαίος Ιλλυρικός ποταμός Ἀρδάξανος που μνημονεύει ο Πολύβιος κατέληξε στο αλβανικό όνομα Erzen. Επειδή ο ποταμός μνημονεύεται από την Κομνηνή ως Χαρζάνης, μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι οι φωνολογικές εξελίξεις Ἀρδάξανος > Erzen είχαν ήδη πραγματοποιηθεί μέχρι το 1000 μ.Χ. .

Σήμερα είχα την ευκαιρία να εξετάσω το ζήτημα της φωνολογικής εξέλιξης πιο διεξοδικά και προέκυψαν κάποια πολύ ενδιαφέροντα από γλωσσολογικής πλευράς θέματα που επιβεβαιώνουν την σημασία που είχε το βαλκανικό λατινικό υπόστρωμα ως διαμεσολαβητής των αρχαίων τοπωνυμίων της Αλβανίας στην αλβανική γλώσσα.

Αναρτήσεις που σχετίζονται με το θέμα είναι οι παρακάτω:

1) Πότε εισήλθαν οι γλωσσικοί πρόγονοι των Αλβανών στην Αλβανία;

2) Ο αρχαιολογικός πολιτισμός Kruja-Komani

3) Οι Γλωσσικοί πρόγονοι των Αλβανών και των (Α)Ρουμάνων

Popović

Albanian Rivers

Ο Αρδάξανος/Erzen ρέει στην περιοχή Τιράνων-Δυρραχίου  και εκβάλλει μεταξύ του Δυρραχίου και του ακροτηρίου Rodon. Όπως φαίνεται από  τον δεύτερο χάρτη της ασπρόμαυρης εικόνας, ο ποταμός βρίσκεται στο νότιο μέρος της περιοχής με την αυξημένη επιφανειακή πυκνότητα λατινικών τοπωνυμίων, εκεί που ο Πορφυρογέννητος (10ος αι.) γράφει πως κατοικούσαν οι Ρωμανοί της ενδοχώρας του Δυρραχίου. Ο Πορφυρογέννητος ονομάζει τόσο αυτούς όσο και τους κατοίκους της Δαλματικής ακτής βορειότερα, Ρωμανούς και όχι Ρωμαίους, προφανώς διότι ήταν λατινόφωνοι ή, καλύτερα, ρωμανόφωνοι (ρωμανικές γλώσσες ονομάζονται οι λατινογενείς γλώσσες που προέκυψαν από τον διαμελισμό της ύστερης δημώδους λατινικής). Η περιοχή αυτή της βόρειας Αλβανίας, κατά την ύστερη αρχαιότητα, χρησιμοποιούσε κατά κύριο λόγο την λατινική ως lingua franca, αλλά επειδή ήταν επί της γλωσσικής γραμμής του Jireček, δεν λείπουν και οι ελληνικές επιγραφές. Η πιο διάσημη ελληνική επιγραφή, βρέθηκε αναμφίβολα στην περιοχή Komani και συνδέεται με μία από τις μεγαλύτερες γκάφες που συνέβησαν στην ιστορία της μελέτης των παλαιοβαλκανικών γλωσσών. Σε ένα δακτυλίδι από το Koman της Αλβανίας υπήρχε μια δυσανάγνωστη επιγραφή την οποία, επίδοξοι «ιλλυριολόγοι» διάβασαν ως ΑΝΑ ΟΗΘΗ ΙCΕΡ και την παρουσίασαν ως την πρώτη μαρτυρία της Ιλλυρικής γλώσσας. Γνωρίζοντας την σχέση μεταξύ Ιλλυρικής και Μεσσαπικής, είπαν ότι το ANA αντιστοιχεί στον μεσσαπικό όρο ANA που συχνά συνοδεύει το όνομα θηλυκών θεοτήτων (λ.χ. ANA APRODITA), κάτι που κάνει τον όρο ΟΗΘΗ θηλυκό θεωνύμιο. Ο όρος ICEΡ πάλι θυμίζει το μεσσαπικό isareti το οποίο μάλλον προέρχεται από την IE ρίζα *ish1-ros που έδωσε το ελληνικό ἱερός (*ish1-ros > iseros > iheros > hieros). Επομένως, κάνοντας αυτές τις λογικότατες γλωσσολογικά σκέψεις, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ιλλυρική επιγραφή που σήμαινε «αφιερωμένο στην θεά Οήθη». Ως εδώ καλά. Το 1959 όμως, η Βουλγάρα αρχαιολόγος L. Ognanova εξέτασε το δακτυλίδι και συμπέρανε ότι οι επίδοξοι «ιλλυριολόγοι» και το είχαν χρονολογήσει λάθος, και το διάβασαν ανάποδα! Το δακτυλίδι ήταν της πρώιμης βυζαντινής περιόδου (~500 μ.Χ.) και, σε ξεκάθαρα ελληνικά, έγραφε: ΚΥΡΙΕ ΒΟΗΘΗ ΑΝΝΑ (= Κύριε βοήθει Ἄννᾳ) !!! 🙂 🙂 🙂

Αυτή η γκάφα δείχνει πόσο έξω μπορούν να πέσουν λογικότατες γλωσσολογικές σκέψεις όταν βασίζονται σε κακώς διαβασμένο υλικό.

Oethe

Ας πάμε τώρα στον Ἀρδάξανο/Erzen. Όπως είπα, η πρώτη μνεία του ονόματος Ἀρδάξανος γίνεται από τον Πολύβιο στο πρώτο μισό του 2ου π.Χ. αιώνα όταν περιγράφει την εκστρατεία με την οποία ο Φίλιππος Ε΄ κατέκτησε την αρχαία Λισσό, ώστε ν΄αποκτήσει την πρόσβαση στην Αδριατική που του στερούσε το status quo που είχαν επιβάλλει οι Ρωμαίοι.

[Πλβ. 8.13.1-2] Φίλιππος πάλαι δὲ τῇ διανοίᾳ περὶ τὸν Λίσσον καὶ τὸν Ἀκρόλισσον ὤν, καὶ σπουδάζων ἐγκρατὴς γενέσθαι τῶν τόπων τούτων, ὥρμησε μετὰ τῆς δυνάμεως: ποιησάμενος δὲ τὴν πορείαν ἐπὶ δύ᾽ ἡμέρας,καὶ διελθὼν τὰ στενά, κατέζευξε παρὰ τὸν Ἀρδάξανον ποταμόν, οὐ μακρὰν τῆς πόλεως.

Τι μπορούμε να πούμε για την ετυμολογία του Ιλλυρικού υδρωνυμίου; Τρεις ετυμολογικές προτάσεις μου πέρασαν από το μυαλό:

1) Να συνδέεται με την ελληνική λέξη ἄρδω ~ ἀρδεύω (άρδευση, αρδευτικός κλπ) για την οποία δεν έχω βρει μία ικανοποιητική ΙΕ ρίζα.

2) Να συνδέεται με την ελληνική λέξη ἄρδα = βρομιά, ἀρδαλόω = λερώνω, ἠρδαλωμένος = λερωμένος, ἄρδαλος = μόλυσμα που μπορεί να προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *swerd- «μαύρος» (*swr.d- > hward- > hard- > ἀρδ-, όπως το *swāgh- > ἤχος ) που έχει δώσει το γερμανικό schwarz και το αγγλικό swarthy . Αυτό κάνει τον ιλλυρικό Ἀρδάξανο «μαυρονέρι ~ λασπονέρι».

3) Να συνδέεται με την ρίζα *wordo- = «βάτραχος» (λ.χ. λεττονικό varde και αρμενικό gort). Έτσι έχουμε *wordo-kt-janos > (W)Ardaksanos = «βατραχοπόταμος», με το κτητικό&συλλογικό επίθημα -janos που απαντά στην λατινική (Christus > Christ-ianus) και στον σλαβικό κλάδο (reka = ποτάμι, rek-jani > rečane = ποταμίτες). Αν δεχτούμε αυτή την ετυμολογία τότε η ιλλυρικη΄λέξη για τον βάτραχο ήταν *(w)ardax/(w)ardakt- με επίθημα όμοιο του ελληνικού όρου ὁ ἄναξ/του ἄνακτος, Ἀναξαγόρας.

Η Ἀννα Κομνηνή, γράφοντας 13 περίπου αιώνες μετά τον Πολύβιο, αναφέρει τον ποταμό Χαρζάνη κοντά στο Δυρράχιο, όταν περιγράφει ότι σε μία από τις Νορμανδο-Βυζαντινές μάχες στο θέμα του Δυρραχίου, ο βυζαντινός στρατηγός Καντακουζηνός στρατοπέδευσε μεταξύ ενός «ελώδους και βαλτώδους τόπου» (μάλλον οι βάλτοι του Myzeqe) και του ποταμού Χαρζάνη. Το σημείο αυτό πρέπει να ήταν κάτω από τη στροφή του ποταμού προς τα βόρεια, στα νοτιοανατολικά του Δυρραχίου.

[13.5.6] Παραχρῆμα γοῦν μάλα προθύμως ἐπλήρουν οἱ στρατιῶται τὸ προσταττόμενον, καὶ οὐ τὰς ἑλεπόλεις μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ κατὰ τὸν ποταμὸν Βούσην ἱστάμενα πλοῖα ἐνέπρησαν, ὡς μὴ ῥᾳδίως οἱ Κελτοὶ διαπερᾶν ἔνθεν ἔχοιεν. Αὐτὸς δὲ ἀναποδίσας μικρὸν καὶ πεδιάδι τινὶ ἐντυχών, δεξιόθεν μὲν τὸν καλούμενον Χαρζάνην ποταμὸν ἐχούσῃ, ἐξ εὐωνύμου δὲ ἑλώδη τινὰ τόπον καὶ βαλτώδη, καὶ συγχρησάμενος τούτοις ὡς ὀχυ ρώμασιν αὐτοῦ που τὸν χάρακα ἐπήξατο. Οἱ δὲ ῥηθέντες Κελτοὶ παρὰ τῷ χείλει τοῦ ποταμοῦ γενόμενοι, τῶν πλοίων ἤδη προεμπρησθέντων, ἀστοχήσαντες τῶν ἐλπίδων κεχη νότες ὑπέστρεφον.

Erzen

Ποια είναι τα γλωσσολογικά βήματα από το αρχαίο ιλλυρικό τοπωνύμιο Ἀρδάξανος στο Αλβανικό Erzen; Θυμίζω ότι στην βόρειο Αλβανία τέμνονται δύο γλωσσικά όρια. Το «οριζόντιο» όριο είναι η γραμμή του Jireček που διαχωρίζει χονδρικά τις λατινόφωνες και ελληνόφωνες περιοχές και το «κατακόρυφο» όριο είναι η νοητή προέκταση προς τα κάτω του ποταμού Drina μέχρι τη Σκόδρα που χώριζε χονδρικά την Δυτική Βαλκανική Ρωμανική (ΔΒΡ, πρόγονο της νεκρής πλέον Δαλματικής γλώσσας) από την Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ, πρόγονο των Ρουμανικών και Βλαχικών διαλέκτων). Όπως έχω δείξει σε αρκετές αναρτήσεις, τα λατινικά δάνεια της αλβανικής δέιχνουν στενές επαφές και με τις δύο ποικιλίες της Βαλκανικής Ρωμανικής (λ.χ. δυτικά sanctus > shenjtë, directus > drectus > drejtë και ανατολικά lucta >luptă > luftë και tructa > trocta > troptă > troftë).

Παράθεσα σε προηγούμενη ανάρτηση, την ανάλυση του Jochim Matzinger που δείχνει ότι οι γλωσσικοί πρόγονοι των Αλβανών  δεν παρέλαβαν άμεσα τους κλασικούς όρους Δυρράχιον/Durràchium (commercium > kumerq, ericius > iriq, facies > faqe, socius > shoq/shok), αλλά την μετέπειτα ρωμανική εκδοχή Dùrratso (facies > βλαχο-ρουμανικό fatsă, socius > sots), την οποία και έτρεψαν κανονικά σε Durrës , με /s/ όπως στη σειρά tj>ts>s στo puteus > putju > putsu > pus. Μία εναλλακτική θεώρηση που επίσης εξηγεί το αλβανικό /s/ είναι η περίπτωση σλαβικής διαμεσολάβησης: Durrachium > Durakju > σλαβ. Dŭračĭ > αλβ. Durrës, όπως στο σλαβικό δάνειο σλαβ. porǫčiti > αλβ. porosit.

Το ιλλυρικό υδρωνύμιο Ἀρδάξανος αποδόθηκε στην λατινική γλώσσα των εκλατινισμένων Ιλλυριών ως Ardàxanus (/Ardàksanus/). Το υδρωνύμιο περιέχει το σύμπλεγμα -ks- που θα ακολουθήσει διαφορετικές εξελίξεις στις δύο βαλκανικές ρωμανικές ποικιλίες που θυμίζουν αυτές που συνέβησαν στο σύμπλεγμα -kt-. Στην ΑΒΡ η εξέλιξη ήταν ks > ps (λ.χ. còxa > βλαχο-ρουμανικό coapsă και αλβανικό kofshë). H ΔΒΡ από την άλλη, όπως και στην περίπτωση kt>jt, ακολούθησε την εξέλιξη ks>js (γαλλικό còxa > cuisse). Αυτή η εξέλιξη όμως στην Ισπανική είχε ένα περίεργο αποτέλεσμα: το σύμπλεγμα -js- σε ορισμένες περιπτώσεις τράπηκε σε /χ/ (που στην Ισπανική γλώσσα αποδίδεται με το γράμμα “j” λ.χ. trabajo = /travàχo/ = «δουλειά») με το /j/ να προκαλεί μερικές φορές i-μετάλλαξη τρέποντας το προκείμενο a>e !!!

Παραθέτω τα παρακάτω παραδείγματα:

lac/lactem > lakte > lajte > leche

και αναλόγως:

tàxus > takso > tajso > tèjo (/tèχo/)

fraxinus > fraksino > frajsino > fresno

làxus > lakso > lajso > laja

fixus > fikso > fijso > fijo/hijo (/fiχo/)

texere, texitorem > teksere, teksitore >tejser, tejsidor > tejertejedor (/teχe-/)

Παραθέτω και δυο σελίδες όπου αναφέρονται οι παραπάνω τροπές:

WR ks kt

spanish ks χ

Επομένως στο στόμα των δαλματόφωνων Ιλλυριών (ΔΒΡ) αναμένεται η εξέλιξη:

Ardàksanos > Ardàjsano > Ardèhano

με την i-μετάλλαξη να τρέπει το προκείμενο a>e, όπως στα ισπανικά lactem >lajte > leche και taxus > tajso > tejo που αναφέρθηκαν παραπάνω !!!

Το τονισμένο /è/ που προέκυψε φυσικά υπέστη διφθογγοποίηση è>jè όπως  στο παράδειγμα:

πέτρα > pètra > ptra (Ιταλικό pietra, Ισπανικό piedra, γαλλικό pierre και, ύστερα από αναμενόμενη τροπή jè>jà πριν από συμφωνικό σύμπλεγμα, τα βλαχο-ρουμανικά ktră και piatră).

Ανάλογη διφθογγοποίηση συνέβη και στα λατινικά δάνεια της αλβανικής όπως στα fenèstra > fënshtër και caèlum > cèlum > qiell (~ ιταλ. ciello).

Άρα χωρίς κανένα πρόβλημα έχουμε Ardèhano > Ardjèhano.

Το σύμπλεγμα dj όμως τόσο στην Αλβανική όσο και στην Ρουμανική ακολουθεί την εξέλιξη dj>dz>z με την Βλαχική/Αρουμανική να διατηρεί το ενδιάμεσο προστριβόμενο /dz/ όπως στα παραδείγματα:

– *bhud-ja > budja > budza «χείλος» > βλαχικό bùdză , ρουμανικό bùză και αλβανικό buzë

– λατιν. radius > radia > radja > radza > βλαχικό radză, ρουμανικό rază και αλβανικό rreze

– λατιν. spodium > spodju > ρουμανικό spuză ~ αλβανικό shpuzë

– λάτιν. dècem > djètše ~ djàtše > βλαχικό dzàtse και ρουμανικό zece

– λατιν. dèus >  djèu > dzèu > ρουμανικό zeu

Επομένως, εντελώς κανονικότατα έχουμε Ardjèhan(o) > Ardzèhan(o) > Arzèhan(o)

Έδώ απλώς χρειαζόμαστε το τελικό στάδιο του «ρυθμικού κανόνα» της Αλβανικής για να απωλεθεί η άτονη συλλαβή -ha- και παίρνουμε:

Arzèhan > Arzèn από το οποίο με νέα i-μετάλλαξη (ή, καλύτερα, e-μετάλλαξη εδώ: a..e > e..e) προκύπτει το αλβανικό Erzen.

Ὀσοι δεν γνωρίζουν τον «ρυθμικό κανόνα» της Αλβανικής τον επαναλαμβάνω. Στις υπερδισύλλαβες λέξεις τα μεσοφωνηεντικά b,d,g τράπηκαν σε τριβόμενα v,δ,γ τα οποία, με τη σειρά τους, τράπηκαν στην συνέχεια σε /χ/ το οποίο χάθηκε μαζί με το γειτονικό του άτονο φωνήεν.

*bhlaid- > *blaid-uros > PA *blaidura > bleδurë > blehurë

αλλά:

mèdicus > mjèdik > mjèδik > mjèhik >mjek

palù:dem > padù:le (ρουμανo-βλαχικό pădùre) > padyll > paδyll > pahyll > pyll

Rhythmic rule

Τελειώνω παρουσιάζοντας όλη τη σειρά εξέλιξης Ἀρδάξανος > Erzen:

Ardàksanos > Ardàjsan >Ardèχan > Ardjèχan > Ardzèχan > Arzèχan > Arzèn > Erzen.

Το σημαντικότερο βήμα σε αυτή την φωνολογική εξέλιξη είναι η «ισπανοειδής» τροπή -aks- > -ajs- > -eχ-. Όμως τα λατινικά δάνεια της Αλβανικής δεν δείχνουν ποτέ αυτήν την εξέλιξη. Tο λατινικό x (=ks) γίνεται ή ks>ps>fsh όπως στην ΑΒΡ (λ.χ. coxa > βλαχο-ρουμανικό coapsă ~ αλβανικό kofshë) ή ακολουθεί την εξέλιξη ks>js>sh (λ.χ. exemplum > shembëll/shembull , examen > shemë) χωρίς να δώσει το «ισπανοειδές» /χ/:

latin-x

Αυτό δείχνει ότι η λατινική ποικιλία που έκανε τα βήματα Αρδάξανος > Ardzèχan δεν είχε ιστορικές επαφές με την Αλβανική, η οποία απλώς παρέλαβε δευτερογενώς το υδρωνύμιο όταν οι γλωσσικοί πρόγονοι των Αλβανών εγκαταστάθηκαν κάποια στιγμή κατά την περίοδο 400-600 στο οροπέδιο του Μάτη.

Τέλος, το αρκτικό /χ/ στο όνομα Χαρζάνης που παρεθέτει η Κομνηνή μπορεί να εξηγηθεί από την τάση της αλβανικής για την προσθήκη ενός μη ετυμολογικού προθηματικού h- (λ.χ. arcus > (h)ark, admissarius > *armessarius > harmëshor).

prothetic-h

Advertisements

5 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία

5 responses to “Από τον Αρδάξανο στον Erzen

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    ” Ιλλυρική επιγραφή ”

    Πολύ ωραίος! Για πρώτη φορά το είχα διαβάσει στην Π-Λ-ΜΠ στο λήμμα για την ιλλυρική γλώσσα που είχε γράψει ο Αχιλλέας Λαζάρου.
    Κάτι σχετικό έχουν ανεβάσει και εδώ ( με κάποια εθνικιστική διάθεση αν αντιλαμβάνομαι σωστά ).

    • Γενικώς, στην μελέτη της ιλλυρικής γλώσσας έχουν γίνει οι μεγαλύτερες γκάφες !!!

      Η άλλη γκάφα είναι η «ιλλυρική» λέξη για το «φίδι». Μέχρι σήμερα ακόμα και στα εγκυρότερα βιβλία ΙΕ γλωσσολογίας κυκλοφορεί η άποψη ότι ο Ησύχιος διέσωσε το «ιλλυρικό» λήμμα ἄβεις = φίδια απ΄όπου προκύπτει ο ενικός ἄβις = ὄφις από την ίδια πάνω κάτω ρίζα *He(n)gw(h)is (άλλοι το βγάζουν από τη ρίζα h1ogwhis που έδωσε το ελληνικό ὄφις, άλλοι από τη ρίζα *h2engwis που έδωσε το λατινικό χέλι anguis).

      Σου δείχνω πως το παρουσιάζουν οι Mallory-Adams:

      http://postimg.org/image/f76g8uux1/

      Τι γράφει όμως ο Ησύχιος ;;; Ούτε για Ιλλυριούς ούτε για φίδια γράφει:

      ἄβεις = ἔχεις

      Με άλλα λόγια μεταφράζει στα ελληνικά το λατινικό ρήμα habeo = ἔχω στο δεύτερο ενικό πρόσωπο habēs («ἄβεις») = ἔχεις !!!! 🙂 🙂 🙂 🙂

      http://en.wiktionary.org/wiki/habeo

      Ήθελα νά΄ξερα ποιο διεστραμμένο μυαλό θεώρησε πως το (εσύ) έχεις είναι ο πληθυντικός του λήμματος ἔχις = οχιά (ἔχεις = οχιές) και πως κατέληξε ότι πρόκειται για το «ιλλυρικό» φίδι;

      ἔχις

  2. Simplizissimus

    Δευτερεύον, αλλά ας το πούμε κι αυτό: η περιοχή Myzeqe έχει το ελληνικό της όνομα: λέγεται Μουζακιά.

  3. Simplizissimus

    Ναι. Στην ονομαστική ενικού Μουζάκης.

    Δες εδώ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s