Η ρίζα *terh2- #2: ο Τάρας/Tarentum και τα θρακικά ονόματα Τήρης και -τράλις

Στην χθεσινή ανάρτηση παρουσίασα τα βασικά για την ΙΕ ρίζα *terh2- «διαβαίνω, υπερβαίνω». Εδώ θα προσθέσω μερικά άλλα ενδιαφέροντα παράγωγα.

Ο Τάρᾱς (Τάραντας) ήταν γνωστή δωρική αποικία της Νοτίου Ιταλίας. Το λατινικό όνομα της πόλης ήταν Tarentum και μάλλον ο ελληνικός τύπος Τάρᾱς/τὸν Τάραντα προέκυψε ως interpretatio graeca του ιταλικού *Tarentum/Tarens (λ.χ. Ἀκράγᾱς/τὸν Ἀκράγαντα ~ Agrigentum). Εκτός από τον γνωστό Τάραντα/Tarentum, στην περιοχή της Ρώμης υπήρχαν δύο άλλα μικροτοπωνύμια που έφεραν το όνομα Tarentum. To ένα ήταν στο Campus Martius (~ Πεδίον του Άρεος) και το άλλο ήταν ο τάφος της Acca Laurentia που ήταν γνωστός ως tarentum Accas = sepulcrum Accae. Η φράση του δεύτερου μέλους της εξίσωσης “sepulcrum Accae” σημαίνει «ο τάφος της Acca» και δείχνει την κλασική λατινική γενική των πρωτόκλιτων θηλυκών (λ.χ. fauces Pelagoniae = το στενό της Πελαγονίας). Η φράση του πρώτου μέλους tarentum Accas σημαίνει «το tarentum της Acca» και περιέχει την αρχαϊκή λατινική γενική που ήταν ολόιδια με την ελληνική (λ.χ. η γλώσσα, τῆς γλώσσης/γλώσσᾱς). Από την εξίσωση προκύπτει το λογικό συμπέρασμα ότι tarentum = sepulcrum = τάφος. Στο άλλο Tarentum, που βρισκόταν στο Campus Martius, οι Ρωμαίοι τελούσαν τα ludi tarentini = ludi Saeculares (ludi = παιχνίδια, αγώνες, εορταστικές εκδηλώσεις) όπου γιόρταζαν την μετάβαση από τον έναν αιώνα (saeculum) στον άλλο.

Βλέπουμε, με άλλα λόγια, ότι και τα δύο ρωμαϊκά τοπωνύμια Tarentum σχετίζονται με σημασίες που ανήκουν στην σφαίρα της ρίζας *terh2-:

tarentum = sepulcrum = τάφος και η ταφή ανήκε στα έθιμα που σχετιζόταν με την μετάβαση (*terh2-) από τη ζωή στον θάνατο.

ludi tarentini = saeculares = εορταστικές εκδηλώσεις για την μετάβαση (*terh2-) από τον έναν αιώνα στον άλλο.

Κατά τον Calvert Watkins, το ιταλικό tarentum, στην πιο κυριολεκτική του σημασία, σήμαινε «πέρασμα» (< *tr.h2-ent-om) όπως το Σανσκριτικό tīrtham = πέρασμα ποταμού, αλλά με τον καιρό, υπερίσχυσαν οι μεταφορικές σημασίες της ρίζας.

Tarentum

Η ρίζα *terh2- εμφανίζεται τόσο στην Ινδο-Ιρανική παράδοση όσο και στην Χεττιτική σε ρήματα που έχουν τη σημασία «διασχίζω ποταμό/θάλασσα». Λ.χ.

[Rig Veda 9.107.5] … tàrat samudràm … = «διέσχισε τον ωκεανό»

[Παλαιοπερσικό] … Tigrām viyatarayāmā … = «διασχίσαμε τον Τίγρη»

[Χεττιτικό] … arunana tarhuen … = «διασχίσαμε τη θάλασσα»

Ως εδώ απλώς παρουσίασα τις απόψεις του Calvert Watkins. Πιστεύω ότι η ρίζα *terh2- με τη σημασία «υπερβαίνω, υπερισχύω, νικάω» κρύβεται πίσω από το Θρακικό όνομα Τήρης και το θρακικό δεύτερο συνθετικό -τράλις.

Το όνομα Τήρης έτυχε να το αναφέρω πρόσφατα, επειδή είναι το όνομα του Βέσσου εκατόνταρχου (Ιούλιος Τήρης) που απαντά σε μια λατινική επιγραφή κοντά στο Μοναστήρι. Το όνομα Τήρης ήταν ένα σχετικά συχνό θρακικό όνομα το οποίο έφεραν τρεις βασιλείς των Οδρυσών (Τήρης Α΄, Τήρης Β΄, Τήρης Γ΄). Στο LGPN απαντά 87 φορές εκ των οποίων οι 67 από τον τόμο IV που καλύπτει Μακεδονία και Θράκη. Αν οι ποικιλίες Τάρης και Τάρας σχετίζονται με το Τήρης (και είναι πιθανόν μιας και η τροπή *ē>ā είναι τυπική των βόρειων αρχαίων ελληνικών διαλέκτων, της φρυγικής γλώσσας και είναι το πρώτο βήμα της αλβανικής εξέλιξης *ē>ā>o και της δακο-μυσικής *-dhēwa: -dēva > -dāva > dova) τότε είναι πολύ πιθανό τα θρακικά ονόματα Ταρούλας, Ταρουσίνας και Ταρουσίμας να σχετίζονται (*terh2-u- με /u/ όπως το Tarhuntaš και η προσηγορία του Indra ως Titirvas = «Ἐπικράτωρ»). Τα τελευταία τρία μπορεί να έχουν βραχύ /α/ στο θέμα τους από τον o-βαθμό ablaut *torh2-u > Taru-.

Teres

To όνομα Τήρης (Tērēs) μπορεί να συσχετιστεί με το σ-ληκτο ουδέτερο *terh2es- που κρύβεται πίσω από το σανκσριτικό taras = «ικανότητα ιπερίσχυσης, υπέρβασης εμποδίων/αντιπάλων» αν το πρώτο μακρό ē προέκυψε από αναπληρωματική έκταση που συνόδεψε την απώλεια του λαρυγγικού (*terh2es- > *tēres-). Μία τέτοια διαδικασία συνέβη στην κοινή Βαλτο-Σλαβική γλώσσα (-VRH- > -V:R-). Βέβαια ακόμα και αν δεν επικαλεστούμε την συγκεκριμένη διαδικασία, η ετυμολογική σύνδεση πάλι είναι πιθανή θυμίζοντας το ελληνικό *swedhes- ἔθος ~ ἦθος με ανεξήγητο μακρό ē.

Ας τα πάρουμε με τη σειρά.

1) Βαλτο-σλαβική εξέλιξη *VRH- > -V:R- (απώλεια λαρυγγικού μετά από ένηχο με αναπληρωματική έκταση του προκείμενου φωνήεντος):

Balto-Slavic VRH

2) Το σανσκριτικό σ-ληκτο ουδέτερο *terh2-es-taras (η κατηγορία είναι αυτή των ελληνικών ουδετέρων όπως κράτος, γένος, μένος, κλέος κλπ).

terh2es

Το όνομα Τήρης προκύπτει κανονικά από ένα θρακικό ουδέτερο σ-ληκτο *τήρος (<*terh2-es-) = «ικανότητα υπέρβασης/υπερίσχυσης/επικράτησης» όπως τα ελληνικά ονόματα -κράτης, -γένης, -μένης, -κλέϝης ~ -κλῆς προέκυψαν από τα αντίστοιχα ουδέτερα. Με άλλα λόγια, το θρακικό όνομα Τήρης, αν σχετίζεται με την ρίζα *terh2-, αντιστοιχεί σημασιολογικά και εν μέρει γλωσσολογικά στο ελληνικό όνομα Ἐπικράτης.

Epikrates

Τα άλλα θρακικά ονόματα που μπορεί να συνδέονται με την ρίζα *terh2- «διαβαίνω, υπερβαίνω, υπερισχύω» είναι τα σύνθετα σε -τράλις. Έχω ήδη αναφέρει στις αναρτήσεις για την θρακική γλώσσα, ότι το -τράλις είναι από τα πιο συχνά θρακικά δεύτερα συνθετικά, ενώ το όνομα Μουκάτραλις είναι το δεύτερο πιο συχνό θρακικό όνομα (126 απαντήσεις) μετά το Βίθης (262 απαντήσεις). Για πολύ καιρό δεν μπορούσα να βρω μια έστω γλωσσολογικά πιθανή ετυμολογία για το συνθετικό -τράλις, ενώ είχα ήδη κατασταλάξει στο ότι το συνθετικό Μουκα- (Muka-) προέρχεται από τον μηδενικό βαθμό *m.g’h2- της ρίζας *meg’h2- (μέγας, magnus κλπ.) και, κατά συνέπεια, είναι το ακριβές θρακικό ανάλογο του ελληνικού επιτατικού προθέματος ἀγα- (λ.χ.ἀγακλεής, ἀγάκλυτος, ἀγακλειτός). Τώρα που εξέταζα τους απογόνους της ρίζας *terh2-ανάμεσα στους οποίους είναι και το ελληνικό *tr.h2-nòs > τρᾱνός σκέφτηκα ότι το θρακικό -τράλις μπορεί να είναι μηδενόβαθμο παράγωγο (*-tr.h2-lis > -trālis ή αν ο μηδενικός βαθμός δεν έχει συλλαβοποιημένο *r. , *-trh2-lis > -tralis με φωνηεντοποίηση του λαρυγγικού *h2>a, όπως *ph2ter- > πατήρ, pater, father κλπ).

Με άλλα λόγια, το συχνό θρακικό συνθετικό -τράλις αν συνδέεται με την ρίζα *terh2- «υπερισχύω, επικρατώ» μπορεί να έχει την ίδια σημασιολογική λειτουργία με το ελληνικό συνθετικό -νικος (λ.χ. Ανδρόνικος, Λαόνικος, Ἰππόνικος, Κλεόνικος κλπ) και, ειδικότερα, το θρακικό όνομα Muka-tralis να σημαίνει Ἀγά-νικος (= αυτός που έχει πολλές νίκες ~ Πολύνικος, αυτός που πέτυχε μεγάλη νίκη). Το όνομα Ἀγάνικος δεν εμφανίζεται στο LGPN, αλλά το θηλυκό Μεγανίκᾱ απαντά 3 φορές:

Meganika

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s