H IE ρίζα *terh2- «διαβαίνω, υπερβαίνω»: το νέκταρ και ο τρᾱνός

Η ρίζα *terh2- «διαβαίνω, υπερβαίνω» είναι από εκείνες τις ΙΕ ρίζες που αρχικά είχαν μία απλή κυριολεκτική σημασία και, τελικά, απέκτησαν επιπλέον μία σημαντική μεταφορική σημασία που επισκίασε την κυριολεκτική.

Η κυριολεκτική σημασία της ρίζας *terh2- είναι το «διαβαίνω». Το αγγλικό through (< pr-Gmc *thurh < PIE *tr.h2-kwe) και το λατινικό trāns διατηρούν την κυριολεκτική σημασία (λ.χ. το αγγλ. pass through = περνώ μέσα από ~ διαπερνώ και το λατινικό transeo = διαβαίνω, μεταβαίνω απ΄όπου εν τέλει προέρχονται τα αγγλικά transit και transition).

Πολύ πιο σημαντικοί όμως, όπως είπα, είναι οι απόγονοι της μεταφορικής έννοιας του όρου. Επειδή η νίκη σημαίνει «ξεπέρασμα/υπέρβαση εμποδίων και δυσκολιών», η ρίζα *terh2- απέκτησε επιπλέον την σημασία «υπερισχύω, επικρατώ, υπερβαίνω», όπως εμείς σήμερα ορίζουμε περιφραστικά το ρήμα επιτυγχάνω ως «φέρνω εις πέρας». Τέλος, απόγονοι της ρίζας *terh2- εμφανίζονται στις εσχατολογικές παραδόσεις των ΙΕ λαών που έχουν ως θέμα την μετάβαση από τη ζωή στο θάνατο και τον περιφραστικό ορισμό της αθανασίας ως υπέρβαση του θανάτου.

Θα αρχίσω από τα εύκολα. Οι Mallory & Adams όχι μόνον δεν έχουν πολλά να πουν για την ρίζα *terh2-, αλλά και παρουσιάζουν ως απόγονό της το λατινικό ρήμα intrāre, το οποίο κατά τη γνώμη μου δεν ανάγεται στην εν λόγω ρίζα, αλλά προέρχεται από την λατινική πρόθεση intra. Νομίζω ότι οι Mallory-Adams μπερδεύτηκαν από το μακρό /ā/ του απαρεμφατικού επιθήματος -āre. Το πρόβλημα ξεδιαλύνεται όταν δούμε το πρώτο πρόσωπο οριστικής ενεστώτα intr-ō, το οποίο δείχνει ότι το θέμα δεν είναι το ίδιο με αυτό του trāns. Το καλό από την άλλη, είναι ότι οι Mallory-Adams παραθέτουν τον πρώτο ελληνικό απόγονο της ρίζας *terh2- που ανέφερα στον τίτλο της ανάρτησης: *tr.h2-nòs > τρᾱνός (και η εναλλακτική μορφή τρᾱνής). Το LSJ δίνει τη σημασία «καθαρός, διακεκριμένος/ξεχωριστός» , ενώ οι Mallory & Adams δίνουν την σημασία «καθαρός, διαπεραστικός». Πιστεύω όμως ότι η βασική σημασία του όρου ήταν αυτή που εννοούμε και σήμερα όταν χρησιμοποιούμε τον νεοελληνικό όρο «επιβλητικός» (υπερισχύω > επιβάλλομαι) και θα φανεί παρακάτω από τους ΙΕ συγγενείς του όρου. Σήμερα, όταν χρησιμοποιούμε τους όρους τρανός, περίτρανος, «μέγας και τρανός» εννοούμε τον επιβλητικό και σημαντικό άνθρωπο που έχει υπερβεί (< *terh2-) τα όρια της μετριότητας και του συνηθισμένου.

terh2

Ο Calvert Watkins στο μνημειώδες βιβλίο του για το οποίο βραβεύθηκε “How to Kill a Dragon: Aspects of IE Poetics” (Oxford University Press, 1995) και το οποίο έχει σαν θέμα την εφαρμογή της συγκριτικής μεθόδου στην ποιητική παράδοση των θυγατρικών ΙΕ γλωσσών με σκοπό την αναγνώριση κοινών μυθικών και ποιητικών θεμάτων και την εξαγωγή συμπερασμάτων για την ΠΙΕ πρωτο-ποίηση, αφιερώνει μια σειρά κεφαλαίων στην μεταφορική σημασία της ρίζας *terh2- «διαβαίνω, υπερβαίνω, υπερισχύω». Θα παραθέσω το βιβλίο του Watkins για κατέβασμα προσεχώς, όταν θα κάνω μια ανάρτηση με θέμα την ΠΙΕ ποίηση και τον κεντρικό μύθο της σφαγής του δράκοντα/όφεως (*gwhen- «σφάζω, σκοτώνω» , *h3egwhis- «ὄφις»).

Ο ύψιστος θεός των Χεττιτών ήταν ο θεός της καταιγίδας Tarhuntaš/Tarhunnaš. Το όνομά του σημαίνει «Κατακτητής, Επικράτωρ, Νικήτωρ» και παράγεται από το χεττιτικό ρήμα tarh-, tarhanzi = «υπερισχύω, επικρατώ, είμαι ικανός», που με τη σειρά του ανάγεται στη ρίζα *terh2-. Είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα για να δείτε την επιβίωση των ΠΙΕ λαρυγγικών φθόγγων στον ανατολιακό κλάδο (*terh2– > tarh-) Στην Λουβιανή γλώσσα, ο θεός ήταν γνωστός ως Tarhunzas και το ρήμα εμφανίζεται στην διπλασιασμένη μορφή tatarh-. Ο Tarhuntaš ήταν ο θεός που νίκησε/σκότωσε τον κακό δράκοντα/όφι Illuyanka. Όπως όμως συνέβη και στην αναμέτρηση μεταξύ Διός και Τυφώνος (ο ελληνικός μύθος έχει πολλά κοινά με τον Χεττιτικό με μερικά από αυτά να εξηγούνται ως ανατολιακή επίδραση στην ελληνική μυθολογία και με άλλα να είναι κοινά και ανεξαρτήτως κληρονομημένα μυθεύματα που ανάγονται στον βασικό ΠΙΕ μύθο της σφαγής του δράκοντα/όφεως), ο δράκος Illuyanka κέρδισε τον πρώτο γύρο της αναμέτρησης. Αυτό επιτρέπει το Χεττιτικό λογοπαίγνιο του πρώτου στίχου του ποιήματος που περιγράφει την μάχη:

Illuyankaš Tarhunnan tarhta«o Illuyanka νίκησε τον Νικήτορα» ~ «ο Illuyanka επικράτησε [έναντι] του Επικράτορος»

Tarhuntas

Στην Σανσκριτική μυθολογία, ο ύψιστος θεός είναι ο Indra και ο δράκος/όφις που αυτός σκότωσε είναι ο Vrtra (όνομα που ετυμολογικά σημαίνει «αντίσταση, εμπόδιο»). Οι απόγονοι της ρίζας *terh2- «υπερισχύω, επικρατώ» φαίνονται στους παρακάτω όρους:

Vrtratur

nā-tārīd asya samr.tim vadhānām

(O Vrtra) δεν άντεξε (~ δεν κατάφερε να υπερβεί/ξεπεράσει) τη σφαγή των όπλων του Indra

To ρήμα nā-tārīd περιέχει το αρνητικό ΙΕ μόριο *ne- «όχι, δεν» κολλημένο στο ρήμα που κατάγεται από το ΙΕ *terh2-.

Indro Vr.tram atarad Vr.tra-tūrye

Ο Indra νίκησε τον Vrtra στην «Vrtro-νικία» (το μονολεκτικό όνομα της μάχης: «Η νίκη έναντι του Vrtra»)

Το αρκτικό /a/ του atarad είναι η γνωστή μας παρελθοντική αύξηση *e>ε- (ενίκησεν) που είναι τυπική του Ελληνο-Άριου κλάδου (Ελληνο-Φρυγικός κλάδος, Ινδο-Ιρανικός κλάδος και  Αρμενική γλώσσα, για όσους δεν το γνωρίζουν, αναφέρομαι στους πραγματικούς  μελαχρινούς Άριους και όχι στους ψευδο-Άριους των Γερμανών ρομαντικών ρατσιστών του 19ου αιώνα), ενώ η αιτιατική Vr.tram δείχνει το ΙΕ *-m που κρύβεται πίσω από την ελληνική αιτιατική τὸν νεανία(ν).

Νομίζω ότι έχετε πάρει μια ιδέα για το πως οι διάφορες ποιητικές παραδόσεις των θυγατρικών ΙΕ γλωσσών χρησιμοποιούν το ρήμα *terh2-, για να δηλώσουν ότι «ο ήρωας υπερίσχυσε (*terh2-) έναντι του (κακού) αντιπάλου του». Και επειδή ο χειρότερος αντίπαλος των ανθρώπων είναι ο θάνατος, η νίκη έναντι του θανάτου σημαίνει αθανασία. Αυτό μας φέρνει στον δεύτερο ελληνικό όρο που παράγεται από την ρίζα *terh2-, το νέκταρ. Ο Watkins ετυμολογεί το νέκταρ από το σύνθετο *nek’-tr.h2 = «το ποτό που νικά το θάνατο ~ προσφέρει αθανασία στον πότη».

Το νέκταρ και η ἀμβροσία (< *n.-mr.-tia = αθανασία > σανσκρ. amrita) ήταν το αποκλειστικό τρόφιμο και ποτό των αθάνατων Θεών και, ειδικότερα, αυτά που έπρεπε να καταναλώσουν περιοδικά οι Θεοί, για να διατηρήσουν την αθανασία τους «νικώντας τον θάνατο»!

death adversary

Το πρώτο συνθετικό *nek’- της λέξης νέκταρ απαντά στις ελληνικές λέξεις νεκ-ρός και νέκ-υς, στα λατινικά nex, neco, noceo, noxa, σε ανάλογους Ινδο-Ιρανικούς όρους nas-/nath- και σε άλλους όρους ΙΕ γλωσσών που μπορείτε να δείτε στους απογόνους της ρίζας *nek’-. Η γενική «τοῦ νέκταρος», δείχνει την διαφορετική καταγωγή του όρου σε σχέση με τα ΠΙΕ ουδέτερα σε *-(w)r. ~ *-(w)n. όπως τα ἧμαρ και ἧπαρ (τοῦ ἥματος, τοῦ ἥπατος), των οποίων οι πλάγιες πτώσεις σχηματίζονται από τον n-τύπο (*-n.-tos > –ατος). Αυτός είναι ο λόγος που στα αγγλικά water και fire (τὸ ὕδωρ, τὸ πῦρ) αντιστοιχούν τα σκανδιναβικά vatn και funi, αλλά πιστεύω πως χρειάζεται ξεχωριστή ανάρτηση γι΄αυτό το θέμα.

Οι αρχαίοι Ινδοί χρησιμοποιούσαν την ρίζα *terh2- σε μια ευχή μακροζωίας  «μακάρι το Soma να τον διαπεράσει από το αδιαπέραστο όριο της ζωής». Το «αδιαπέραστο» όριο της ζωής είναι η συνήθης ηλικία θανάτου:

prem āyus tārīd atīrnam

Ο όρος āyus = διάρκεια ζωής, κατάγεται από τη ρίζα *h2oju- (ρίζα που την έχω αναφέρει στην ανάρτηση για την ετυμολογία του «όχι») και, κατά συνέπεια, είναι συγγενής του ελληνικού αἰϝών.

Το λογοπαίγνιο tārīd atīrnam (να υπερβεί το ανυπέρβατο) περιέχει δύο φορές την ρίζα *terh2- με την δεύτερη από αυτές να συνοδεύεται από το ΙΕ στερητικό μόριο *n.- > Ελληνο-Άριο a(n)-, Λατινικό in-, Αγγλικό un- κλπ.

Με άλλα λόγια, το Ινδο-Ιρανικό ποτό Soma/Haoma σε αυτήν την ευχή ισοδυναμεί με το ελληνικό νέκταρ που, όπως είπαμε, είναι *nek’-tr.h2, δηλαδή το ποτό που προσφέρει την υπέρβαση του ανυπέρβατου θανάτου.

nektar

Advertisements

4 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

4 responses to “H IE ρίζα *terh2- «διαβαίνω, υπερβαίνω»: το νέκταρ και ο τρᾱνός

    • Dobar dan Dejane !!!

      Notice the typical balto-slavic evolution of the structure -VRH- > -V:RH- (V=vowel, R= resonant r,l,m,n, H = laryngeal):

      *terh2-j- > tēr-j- > těrjati

      http://postimg.org/image/eczuhz2f1/

      If the Thracian name Tērēs goes back to the s-stem noun *terh2es- (Sanskr. taras = “ability to overcome”), then the first ē of the name could be explained by a similar law like the one that operated in Balto-Slavic.

      http://en.wikipedia.org/wiki/Teres_I

      The second ē is normal and is explained by Szemerenyi’s law (-es-s > -ēs) like the greek names -κράτης, -κλέης ~ -κλῆς, -γένης (κράτος, κλέος, γένος).

  1. Χρήστος

    Να κάνω μια απόπειρα ανάλυσης μιας λέξης στα συστατικά της μέρη και μια εναλλακτική προσέγγιση.

    Η λέξη είναι ο Τροφώνιος ο οποίος είχε μαντείο στην Λειβαδιά και είναι χθόνιος θεός.
    Άρα η ανάλυση είναι:
    α) -τροφ- από το ρήμα τρέφω και σε ο-βαθμό όπως τροφή,
    β) το επίθημα Hoffmann *-(i)h3onh2 όπως στα κάλαμος-καλαμών, ελαία-ελαιών τόπος με καλαμιές / ελιές αντίστοιχα. Άρα τροφών το μέρος που παρέχει τροφή
    γ) – ι-ος .Θεματικά ουσιαστικά με καλανδιανό – ι -. Όπως ίππος>ίππιος, αγρός>άγριος.

    Ενισχυτικό είναι και επιγραφές με την μορφή Τρεφώνιος.

    Ωστόσο ο μύθος του δεν σχετίζεται με παραγωγή τροφής. Ο Τροφώνιος θεωρείται αρχιτέκτονας κι ότι εισήγαγε την χρήση του λίθου (αντί πλίνθου και ξύλου). Σχτίζεται επίσης με μέλισσες οι οποίες όμως του έδειξαν την τρύπα της σπηλιάς που έγινε το μαντείο του και δεν σχετίζονται με παραγωγή μελιού.

    Αντίθετα το μαντείο του σχετίζεται με τελετές διάβασης. Όπου για να πάρουν τον χρησμό μπαίναν από μια στενή τρύπα στο σκοτεινό σπήλαιο και φτάναν σε διαφορετικά επίπεδα ψυχικής, νοητικής και συνειδησιακής κατάστασης. Τελετές που υπάρχουν από την παλαιολιθική περίοδο σε όλα τα σπήλαια της Ευρώπης και σχετίζονται με τις διάσημες βραχογραφίες του σπηλαίου Λασκώ.

    Μπορούμε μήπως απ’ αυτό να θεμελιώσουμε άλλη ετυμολόγηση, από την ρίζα *terh2 που σχετίζεται πολύ καλά σημασιολογικά? Πχ από τον μηδενικό βαθμό *tr.>τρο-.
    Για την συνέχεια δεν ξέρω.

    • Αν θεωρήσεις το /ρ/ «αυθεντικό» τότε το θέμα είναι του ρήματος τρέφω, όπως είπες.

      Αν πάλι θεωρήσεις ότι έγινε μια αλλαγή λ>ρ έτσι ώστε το θέμα τελφ- να πάρει την γνωστή μορφή τερφ-/τρεφ- τότε μπορείς να κάνεις μια συσχέτιση με το θέμα τελφ- = *dhelbh- «σκάβω».

      Μερικές φορές, οι ομιλητές μιας γλώσσας έχουν την τάση να αντικαθιστούν μια ρίζα που πλέον τους είναι άγνωστη με μια σχεδόν ταυτόηχη στην οποία όμως καταλαβαίνουν κάποιο νόημα.

      Λ.χ. η αγγλική λέξη bridegroom . Το δεύτςερο συνθετικό groom προέκυψε όταν ο παλαιός τύπος -guma («άνδρας, άνθρωπος») πλέον ήταν άγνωστη λέξη για τους Άγγλους.

      Από εκεί και μετά, αν έχεις κάποιο λόγο να πιστεύεις ότι κάποια άλλη ρίζα μπορεί να κρύβεται από πίσω, όλα είναι πιθανά.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s