Δύο ενδιαφέρουσες λατινικές επιγραφές από τη δυτική Μακεδονία

Βρήκα δύο επιγραφές από τη δυτική Μακεδονία που έχουν γλωσσολογικό ενδιαφέρον. Η μία είναι λατινική και η άλλη δίγλωσση λατινο-ελληνική. Και οι δύο βρέθηκαν επί της Εγνατίας οδού. Η δίγλωσση, που χρονολογείται στην περίοδο 100-250 μ.Χ., βρέθηκε λίγα χιλιόμετρα δυτικά του Μοναστηρίου, πάνω από τη μεγάλη Πρέσπα, στο χωριό Gorno/Malko Srpci και είναι μέρος ενός Ηρώου που ο Ιούλιος Τήρης, πρώην εκατόνταρχος της 1ης σπείρας Φλαβίας των Βέσσων (Iulius Teres ex centurione cohortis I Flaviae Bessorum) αφιερώνει στην γυναίκα του Βαλέρια Αρτεμώ και τα παιδιά τους Ιούλιο Ιουλιανό και Ιουλία Αρτεμώ.

Srpci

Το όνομα Τήρης είναι τυπικό θρακικό όνομα, κάτι που θα περιμένουμε από έναν «Βέσσο» εκατόνταρχο. Οι Οδρύσες Θράκες είχαν τρεις βασιλιάδες με αυτό το όνομα (Τήρης Α΄, Τήρης Β΄, Τήρης Γ΄). Στην λατινική γλώσσα, το εθνωνύμιο BessiΒέσσοι») απέκτησε την γενική σημασία «Θράκες» και ο όρος “lingua bessica” ήταν συνώνυμος του «θρακική γλώσσα». Έτσι, κάποιος Ρωμαίος στρατιώτης που γεννήθηκε στην πόλη των Σκοπίων και υπηρέτησε την θητεία του στην Αγγλία, αυτοπροσδιορίστηκε σε μια επιγραφή ως “Bessus”.  Παραθέτω παρακάτω την γνώμη του András Mócsy για το σύνορο μεταξύ της Δακο-Θρακικής γλώσσας και της Ιλλυρικής. Όπως έχω πει σε προηγούμενη ανάρτηση για την Δακο-Μυσική γλώσσα, οι Δάρδανοι αν και περιγράφονται συνήθως στις αρχαίες πηγές ως «Ιλλυριοί», στην πραγματικότητα μάλλον ήταν Δακο-Μυσικό φύλο, μιας και η πλειοψηφία των ονομάτων τους ήταν Δακο-Θρακικά. Τα Ιλλυρικά ονόματα αρχίζουν να κερδίζουν έδαφος στην Metohija και, ακόμα και εκεί, συνυπάρχουν με δακο-θρακικά.

Bessus Scupi

Επομένως ο Βέσσος πρώην εκατόνταρχος Ιούλιος Τήρης που κατέληξε να ζει επί της Εγνατίας πάνω από την μεγάλη Πρέσπα, μάλλον ήταν Δαρδανικής καταγωγής.

Ας πάμε στην δίγλωσση επιγραφή:

Artemini coiugi

Αμέσως καταλαβαίνουμε ότι ο Βέσσος Ιούλιος Τήρης έχει πρόβλημα με την ελληνική γλώσσα. Το λατινικό “ex centurione” αποδίδεται ως «ἐξ ἑκατοντάρχου» αντί για «τέως/πρώην ἑκατόνταρχος». Δύσκολα ένας φυσικός ελληνόφωνος θα χρησιμοποιούσε την φράση «ἐξ ἐκατοντάρχου» δίπλα στην ονομαστική «Ἰούλιος Τήρης» [**σημ. διαβάστε όμως το ενδιαφέρον σχόλιο #1 του Simplizissimus για το θέμα]. Ο Τήρης εξίσωσε λειτουργικά το λατινικό ex με το ελληνικό «ἐξ», το οποίο ήξερε ότι συντάσσεται με γενική στην ελληνική (λ.χ. «φῶς ἐκ φωτός»). Βέβαια αυτό που δεν ήξερε, ήταν ότι το ελληνικό «ἐκ/ἐξ», αν και ΙΕ συγγενής του λατινικού ex, δεν συμμερίζεται την σημασία «πρώην,τέως» του τελευταίου (λ.χ. αγγλικά ex-husband, ex-wife = πρώην σύζυγος κλπ).

Το άλλο λάθος που κάνει είναι η δοτική Ἀρτέμεινι του ονόματος Ἀρτεμώ. Τα αρχαιοελληνικά θηλυκά σε -ω (λ.χ. Σαπφώ, Πειθώ) αν και κατάγονται από την ίδια ΙΕ κατηγορία με τα αρσενικά Πλάτων, Απόλλων κλπ, στην Ελληνική κατέληξαν να είναι κατηγορία sui generis με την περίεργη δοτική ενικού σε -οῖς (λ.χ. τῇ πειθοῖ, τῇ Σαπφοῖ, όπως «Πειθοῖ καὶ βίᾳ» = «με πειθώ και βία»). Στην λατινική αντίθετα,  αρσενικά και θηλυκά που περιέχουν το επίθημα Hoffmann έχουν την ίδια κλίση, όπως λ.χ. το virgō «ὁ/ἡ παρθένος» και το Ἀπόλλων > Apollō :

virgo apollo

Όπως βλέπετε, η δοτική των δύο όρων είναι virginī και Apollinī και είναι η ίδια λατινική δοτική που ο Ιούλιος Τήρης χρησιμοποιεί στο Artemini/Ἀρτέμεινι, το οποίο ένας γνώστης της ελληνικής θα απέδιδε ελληνικά ως ἡ Ἀρτεμώ > τῇ Ἀρτεμοῖ.

Artemo

Το άλλο ενδιαφέρον στοιχείο της επιγραφής είναι ο τύπος coiux αντί για coNiux = (σύζυγος, συν+ζυγός ~ com+iugum). Αυτή η εξασθένιση και απώλεια του /n/ κατέληξε να είναι τυπική της Πορτογαλικής και, στα Βαλκάνια, της Αλβανικής και της Ρουμανικής γλώσσας. Στις λατινικές επιγραφές πάντως, ο τύπος coiux είναι διαδεδομένη παραλλαγή.

Έτσι λ.χ. τα λατινικά cuneus = «σφήνα» και frēnum = «φρένο», στην ΑΒΡ (Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική) έγιναν cunju, frânu και σήμερα η Ρουμανική έχει cui και frâu χωρίς /n/ (ενώ σύμφωνα με το βικιλεξικό, η Βλαχική διατηρεί το frânu αυτούσιο). Οι Πορτογάλοι λένε σήμερα το «φρένο» freio, το οποίο κατάγεται από το παλαιότερο frẽo.

Η Αλβανική πάλι διατήρησε μεν το /n/ στο cuneus > kunju > kunj, αλλά το έχασε στο ρήμα incuneō > ngujoj (~ ρουμανικό încuia) και στο frēnum > fre (όπως και οι Καταλανοί). Έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση την απώλεια του /n/ μετά από τονισμένο μακρό ō/ā. (λ.χ. *krāna > kruοn(a) > krua ~ krue) που απαντά στο cotōneum («κυδώνι») > ktōnju > ftua ~ ftue (~ ρουμανικό gutuie επίσης δίχως /n/).

Αυτά με την πρώτη επιγραφή. Η άλλη είναι μονόγλωσση στην λατινική και μεταγενέστερη. Πρόκειται για αφιέρωση μνήματος που βρέθηκε μεταξύ Μοναστηρίου και Εδέσσης και χρονολογείται στα χρόνια του Μεγάλου Κωνσταντίνου (~ 300-350 μ.Χ.).

marto nestro

Ο νεκρός είναι ο centenarius (= centurio = ἑκατόνταρχος) Aurelius Saza και το κείμενο γράφει:

Dis Manibus (= στους θεούς Μάνες)

Hic iaciο qui vixi annis quinquaginta et militavi annis XXX (εδώ κείμαι έχοντας ζήσει 50 χρόνια εκ των οποίων τα 30 ως στρατιώτης)

et sum natus in provincia Dacia et militavi inter equites catafractarios Pictavensis suc cura Romani propositi.

(και γεννήθηκα στην Επαρχία Δακίας και υπηρέτησα την στρατιωτική μου θητεία στους Κατάφρακτους Ιππείς Pictavensis στην υπηρεσία των Ρωμαίων).

Aurelia Plactu coniux qui posit titulo bene merenti caro marto suo. Resta, viator, et lege titulo nestro, dunc leges et repausas.

(H σύζυγός μου Aurelia Plactu αφιέρωσε αυτήν την επιγραφή εδώ στον καλώς αξίζοντα πεθαμένο αγαπημένο σύζυγό της. Σταμάτα, ταξιδιώτη, και διάβασε την επιγραφή μας, και αφού την διαβάσεις ξεκουράσου).

Ξανά ο πεθαμένος δεν είναι από τα μέρη που θάφτηκε, αλλά γεννήθηκε στην Επαρχία της Δακίας (sum natus in Provincia Dacia). Μιας και πέθανε 50χρονος κάπου μεταξύ 300-350 μ.Χ., σημαίνει ότι γεννήθηκε κάπου μεταξύ 250-300 μ.Χ. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να γεννήθηκε στην Τραϊανική Επαρχία Δακίας. Μάλλον όμως με τον ορο “provincia Dacia” εννοεί την μετέπειτα υποδουνάβια Αυρηλιανική Δακία, που προέκυψε από την εγκατάλειψη της Τραϊανικής μετά το 271 μ.Χ., ή την ευρύτερη Διοίκηση Δακίας που περιείχε και την Δαρδανία. Πάντως υπηρέτησε την στρατιωτική του θητεία στο Poitiers της σημερινής Γαλλίας (Pictavium > Pictavensis). Το κείμενο μας πληροφορεί ότι η επιγραφή γράφτηκε από την σύζυγό του (coniux, με το /n/ αυτή τη φορά 🙂 ) νεκρού Aurelia Plactu. Επομένως τα λατινικά είναι δικά της, τα οποία όμως, λογικά θα ήταν τα ίδια με αυτά του συζύγου της.

Γλωσσολογικό ενδιαφέρον έχουν οι δημώδεις/διαλεκτικοί όροι, marto = δοτική του maritus και nestro = nostro.

Η αφιέρωση “bene merenti caro marito suo” = έχει τις δοτικές merenti (< merens), caro marito (< carus maritus) και σημαίνει «αφιέρωσε στον καλώς αξίζοντα αγαπημένο σύζυγό της».

Η αποκοπή του /i/ στο marītō > martō θυμίζει την ίδια διαδικασία που συνέβη στα παρακάτω αλβανικά λατινικά δάνεια που βασίζονται στη λέξη maritus:

maritātiō > martesë «γάμος»

maricōsus > mërkosh «αγαπητικός, άνδρας στη θέση του συζύγου»

maritatio

Τέλος, η ποικιλία nestro αντί για nostro < nostrum δείχνει ότι η Aurelia Plactu ή έλεγε nuestro όπως λ.χ. οι Ισπανοί σήμερα όπου το τονισμένο (και άρα μακρό κατά την υστερολατινική περίοδο) /o/ διφθογγοποιήθηκε nòstrum > nò:stro > nuostro > nuestro (λ.χ. δαλματικό nuestra, βλαχο-ρουμανικό noastră) ή η δίφθογγος /ue/ είχε ήδη μονοφθογγοποιηθεί σε /e/ όπως στο ισπανικό fōrmōsus > fermoso > hermoso και σε ανάλογες τροπές ō>uo>ue>e που χαρακτηρίζουν την αλβανική γλώσσα (λ.χ. *bhlōr- > blertë και λατιν. terrae mōtus > tërmet).

Έτσι, δεν μπορούμε να πούμε αν το nestro της Aurelia Plactu αποδίδει μία δημώδη λατινική προφορά του «γαλλιβηρικού» Poitiers/Pictavium όπου ο σύζυγός της έζησε 30 χρόνια ή αν αποδίδει μία βαλκανική δημώδη λατινική προφορά που σχετίζεται με την Δαλματία (nuestra) και την Διοίκηση Δακίας όπου γεννήθηκε ο σύζυγός της.

Advertisements

11 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία

11 responses to “Δύο ενδιαφέρουσες λατινικές επιγραφές από τη δυτική Μακεδονία

  1. Simplizissimus

    Γεια σου Σμερδαλέε.
    (Διόρθωσε το militarivi στην πρώτη επιγραφή σε militavi). Οι Dii Manes είναι οι ψυχές, οι θεοί του Κάτω Κόσμου.

    Για το marto πώς είσαι βέβαιος ότι δεν είναι σφάλμα του επιγραφοποιού; Αν ισχύει η ερμηνεία σου, μου κάνει εντύπωση, πώς χάθηκε τονούμενο φωνήεν. Δεν είναι εύκολο.

    Όσο για τον πρώην εκατόνταρχο, δεν είμαι βέβαιος ποια ακριβώς ήταν η έκφραση της εποχής (4ος αιώνας), πάντως δεν μου φαίνεται να ήταν ούτε «τεώς» ούτε «πρώην». Αυτά είναι πολύ υστερότερα, για να μην πω σημερινά. Αν θες μια πρόταση, θα σου θύμιζα ότι στη βυζαντινή εποχή η ιδιότητα του «πρώην» αποδιδόταν με από και γενική πληθυντικού (από υπάτων = πρώην ύπατος).

    • 1) Ευχαριστώ για το militavi Simplizissimus. Mάλλον τα χέρια θυμόταν την Via Militaris όταν πληκτρολογούσαν.

      http://en.wikipedia.org/wiki/Via_Militaris

      2) Και εγώ έκανα ακριβώς την ίδια σκέψη με εσένα. Δεν γίνεται τονισμένο φωνήεν να χαθεί. Αλλά μετά θυμήθηκα ότι η περιοχή εκείνη αργότερα χαρακτηρίζεται από περίεργο υποχωρητικό τονισμό και σκέφτηκα ότι μπορεί να συνέβη διαλεκτική αλλαγή του τόνου marìtus > màritus > màrtus. Όπως λ.χ. το αλβανικό Dùrrës προϋποθέτει Dùratso και όχι Duràtso (Δυρράχιον), και όπως το ελληνικό ορφανός εισήλθε στην λατινική ως òrphanus και, όλως περιέργως, οι σλαβικές διάλεκτοι της περιοχής που αναπτύχθηκαν αργότερα χαρακτηρίστηκαν από υποχώρητικό τονισμό και σταθεροποίηση του τόνου στην προπαραλήγουσα (υποστρωματική επίδραση ; ποιος ξέρει).

      Πάντως όπως και το coiux και το martus απαντά σαν «λάθος» και σε άλλες λατινικές επιγραφές:

      http://postimg.org/image/4pyboa2g5/

      3) Μπορεί να έχεις δίκαιο με το «πρώην/τέως». Ιδίως αν ξέρουμε ότι στο Βυζάντιο χρησιμοποιούνταν η φράση «από υπάτων» = «πρώην ύπατος», τότε είναι πολύ πιθανό η φράση «ἐξ ἑκατοντάρχου» να ήταν «σωστή» την εποχή εκείνη.

    • Πάντως, ανοίγουμε ένα πολύ ωραίο θέμα. Στην εποχή που συζητάμε (300 μ.Χ. πάνω κάτω) γράφτηκε το Appendix Probi, μία λίστα που παρουσιάζει συχνά λάθη της δημώδους λατινικής της εποχής και την «σωστή» προφορά της κλασικής λατινικής:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Vulgar_Latin#Evidence_of_changes
      http://en.wikipedia.org/wiki/Appendix_Probi
      http://www.ling.upenn.edu/~kurisuto/germanic/appendix_probi.html

      Αν έγινε η μετατόπιση τόνου τότε η τροπή màritus > màrtus θυμίζει τα παραδείγματα:

      speculum non speclum
      masculus non masclus
      vetulus non veclus
      vitulus non viclus
      vernaculus non vernaclus
      articulus non articlus
      baculus non vaclus
      angulus non anglus
      iugulus non iuglus

  2. Simplizissimus

    Καλημέρα.

    Τα παραδείγματα που φέρνεις τονίζονται όλα (μα όλα) στην προπαραλήγουσα (αφού το -u- της παραλήγουσας είναι βραχύ). Κάτι άλλο έχεις στο νου σου;

    • Καλημέρα.

      Εννοείς τα παραδείγματα που παρέθεσα από το appendix probi έτσι;

      Γιατί τα παρέθεσα λέγοντας πως αν έγινε η μετατόπιση τόνου τότε η αποκοπή είναι αναμενόμενη, όπως στα παραδείγματα.

      Τώρα, δεν ξέρω αν μας κάνουν τα παρακάτω παραδείγματα, αλλά και αυτά παραβιάζουν τον κλασσικό λατινικό κανόνα τονισμού:

      Ισπανικό τοπωνύμιο Fròmista (έπρεπε να ήταν όπως το ιταλικό dentìsta = οδοντίατρος)
      Νοτιο-ιταλικά τοπωνύμια: Tàranto, ‘Otranto

      Εδώ ο τόνος έπρεπε να ήταν Tarànto, Otrànto, όπως τα momènto, cemènto

      και οι πανιταλικές λέξεις màndorla και pòlizza.

      Το màndorla έπρεπε να τονίζεται όπως τα cavèrna, tabèrna.

      http://postimg.org/image/ey7oj0751/

      Βέβαια θα μου πεις ότι οι λέξεις αυτές δεν είναι λατινικές (αν και οι αρχαίοι λατίνοι γνώριζαν το Tàrentum όπως γνώριζαν και το Agrigèntum). Επομένως βρήκα και το λατινικό τοπωνύμιο Augùsta > ‘Agosta κοντά στη Ρώμη.

      http://postimg.org/image/wn425lt7x/

      • Λοιπόν, βρήκα και άλλο ανώμαλο τονισμό πιο κοντά στην περιοχή της επιγραφής που συζητάμε.

        Το αλβανικό Drisht προέρχεται από Drivastum.

        http://en.wikipedia.org/wiki/Drisht

        Οι κανόνες λατινικού τονισμού απαιτούν τον τονισμό Drivàstum (Augùsta, Trièste).

        To αλβανικό Drisht όμως προϋποθέτει τον τονισμό Drìvastum, ώστε να χαθεί η άτονη συλλαβή -va-. Αν η αλβανική είχε απορροφήσει το τοπωνύμιο με τoν αναμενόμενo λατινικό τονισμό Drivàstum σήμερα το τοπωνύμιο στην αλβανική θα ήταν **Drasht όπως στα:

        mèdicus > mdicus > mjek και
        palù:dem > padù:lem > pyll

        που διατηρούν το τονισμένο φωνήεν.

  3. Melikertis

    Αναφέροντας περί Βέσσων, μου θύμισες μια αναφορά που συνάντησα παλιότερα για την παρουσία Βέσσων μοναχών στο Μοναστήρι του Σινά, κατά των 6ο αιώνα μ.Χ., οι οποίοι μάλιστα χρησιμοποιούσαν λειτουργικώ τω τρόπω την μητρική τους γλώσσα.

    http://books.google.com.mt/books?id=NrEeAAAAIAAJ&pg=PA162&lpg=PA162&dq=bessian+language&source=bl&ots=o8KmAhxhIu&sig=yFSrsiVvg2ykK30_uBuf97s9ZaA&hl=mt&sa=X&ei=__xlVLLUPOK9ygOLjoDoCA&ved=0CDIQ6AEwAg#v=onepage&q=bessian%20language&f=false

    Έχουμε κάποια ιδέα για το ποιά μπορεί να είναι η “βεσσική” του κειμένου;

    • Ιδέα για το ποια ήταν η «Βεσσική» των μοναστηριών δυστυχώς δεν μπορούμε να έχουμε, μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε. Ξέρουμε ότι κατά την ύστερη ρωμαιοκρατία, ο όρος Lingua Bessica χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα υπολείμματα της Δακο-Θρακικής, ξέρουμε ότι οι κάτοικοι των Σκοπίων σε επιγραφές αυτοπροσδιορίζονται ως Bessi ή ανήκοντες στην natione Bessica και ξέρουμε ότι ο Άρχων των Σερμησιάνων και των Βουλγάρων Μαύρος ήταν γνωστός και ως «Βέσσος».

      Αν πρέπει να κάνω μια εικασία δεδομένων των παραπάνω και δεδομένου του ότι ολοένα και περισσότεροι γλωσσολόγοι αρχίζουν να κατασταλάζουν στην Δακο-Μυσική καταγωγή της Αλβανικής, θα έλεγα ότι η «Βεσσική» του 6ου αιώνα ήταν αυτό που γλωσσολογικά ονομάζουμε LPA1 (Late Proto-Albanian 1 ~ 300-600 μ.Χ.).

  4. Melikertis

    Σ’ ευχαριστώ. Συνεχίζω με μια άλλη ερώτηση σε άλλο post σου.

  5. ”Η αποκοπή του /i/ στο marītō > martō θυμίζει την ίδια διαδικασία που συνέβη στα παρακάτω αλβανικά λατινικά δάνεια που βασίζονται στη λέξη maritus ”…Και όχι μόνο, θα προσθέσω εγώ :το ίδιο συμβαίνει στα βλάχικα όπου για το ”παντρεμένη” έχουμε τον όρο ”mârtată ” …

    • Ευχαριστώ πολύ για την πληροφορία Δέσποινά μου !!!

      Ό,τι άλλη πληροφορία έχεις να προσθέσεις είναι ευπρόσδεκτη.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s