Η ρίζα *g’hes- «χέρι»: χείρ και ἀγοστός

Μία διαδεδομένη  ΠΙΕ ρίζα για το «χέρι» είναι η *g’her- , η οποία εμφανίζεται σε δύο διαφορετικές επαυξημένες ρίζες:

1) *g’hes-r-

2) *g’hos-tos

H πρώτη επαυξημένη ρίζα έδωσε το ελληνικό χείρ , το λατινικό hīr και το αλβανικό dorë μέσω αναπληρωματικής έκτασης:

i) Ελληνική εξέλιξη: *g’hes-r- > χέσ-ρ- > αττικο-ιωνικό χείρ, αρκαδο-δωρικό χήρ και αιολικό θέμα σε χερρ- (ο Αλκαίος έχει την αιτιατική πληθυντικού τὰς χέρρας). Ένα από τα πολλά παραδείγματα της Πρώτης Αναπληρωματικής Έκτασης (ΑΕ1) στην Ελληνική.

ii) Λατινική εξέλιξη: *g’hes-r > *hisr- > hīr ύστερα από αναπληρωματική έκταση.

Όλες οι τροπές είναι ομαλές για την λατινική λ.χ. :

*g’h > h ,  όπως *weg’h– > veho, vehiculum (ελληνικά αντίστοιχα χος, χημα)

*e > i , όπως λ.χ. *teng- > tingo και *penkwe > quinque (~ ελλην. τέγγω, πέντε)

*-isr- > -īr- , όπως dis+rēgo > dīrīgo

iii) Αλβανική εξέλιξη: *g’hesra > *dzesra > *dzēra > dorë κανονικότατα, όπως:

*g’hei-men- > dzeimena > dīmena > dimër ~ dimën (~ ελλην. χειμών, λατιν. hiems)

*krasna > *krāna > krua ~ krue

*ē > ā > o , όπως *pleh1- ~ *plē- : plēta > plāta > plo (~ ελλην. πλήρης, λατιν. plēnus, complētus)

H δεύτερη επαυξημένη ρίζα *g’hostos είναι πιο σπάνια και εμφανίζεται σε μία πολύ σπάνια ελληνική λέξη που απαντά μόνο στην Ιλιάδα. Η λέξη αυτή είναι ο ἀγοστός = παλάμη, λέξη που χρησιμοποιείται στην στερεότυπη φράση που περιγράφει την πτώση στο έδαφος του σκοτωμένου στρατιώτη που πέφτει στην γη και πιάνει σφικτά το χώμα με τις παλάμες του:

[Ιλιάδα, 11.425]

ὥς ῥα τότ᾽ ἀμφ᾽ Ὀδυσῆα Διῒ φίλον ἐσσεύοντο
Τρῶες: ὃ δὲ πρῶτον μὲν ἀμύμονα Δηϊοπίτην
οὔτασεν ὦμον ὕπερθεν ἐπάλμενος ὀξέϊ δουρί,
αὐτὰρ ἔπειτα Θόωνα καὶ Ἔννομον ἐξενάριξε.
Χερσιδάμαντα δ᾽ ἔπειτα καθ᾽ ἵππων ἀΐξαντα
δουρὶ κατὰ πρότμησιν ὑπ᾽ ἀσπίδος ὀμφαλοέσσης
νύξεν: ὃ δ᾽ ἐν κονίῃσι πεσὼν ἕλε γαῖαν ἀγοστῷ.

όμοια και τότε οι Τρώες εχίμιξαν στον ακριβό του Δία,

τον Οδυσσέα· κι αυτός τον άψεγο Δηοπίτη πρώτα πρώτα
στον ώμο εχτύπησε, χιμίζοντας με μυτερό κοντάρι.
Το Θόωνα και τον Έννομο έπειτα νεκρούς στο χώμα ρίχνει·
μετά τρυπάει το Χερσιδάμαντα στα μαλακά, απ’ τ’ αμάξι
καθώς πηδούσε, στο σκουτάρι του το αφαλωτό από κάτω.
Κι αυτός στη γη σωριάστη σφίγγοντας το χώμα στις παλάμες.

(μετάφραση Κακριδή-Καζαντζάκη)

Πριν προχωρήσω παρακάτω, παραθέτω την περιγραφή των Mallory-Adams για τις εν λόγω ρίζες:

ghes

Η ρίζα *g’hostos έδωσε κανονικά zasta στον ιρανικό κλάδο (τροπή satem *g'(h)>z) και hasta στην σανσκριτική, ενώ στα λατινικά εμπεριέχεται στο ρήμα «δίνω, παρέχω, δανείζω» *prai-hestod > praesto , προφανώς μέσα από την έκφραση «δώσε ένα χεράκι» ~ «βοήθησέ με» (~ αγγλικό give a hand).

Το σανσκριτικό hasta απαντά στα σύνθετα*wag’-ro-g’host-osvajra-hasta (j=/dz/,«ροπαλό-χερος», επίθετο του θεού Indra και του ροπάλουκεραυνού του vajra) και *n.-krewh2-g’host-os > akravihasta («με αναίμακτα χέρια, με χέρια που δεν έχουν λερωθεί με αίμα», *krewh2s = «αίμα, ωμό κρέας» > σανσκριτικό kravis).

hasta

Το επικό ἀγοστός παρουσιάζει δύο «ανωμαλίες» ως προς την αναμενόμενη ελληνική μορφή **χοστός:

1) ανετυμολόγητο προθηματικό α- (λ.χ. σκαίρω > σκαίρω και νεοελληνικές μορφές όπως χεῖλος > αχείλι)

2) ανώμαλη τροπή *g’h> g (γ) αντί για την αναμενόμενη *g’h,gh> kh (χ) που θυμίζει τις μακεδονικές ανώμαλες ηχηροποιήσεις του τύπου Λαομάγᾱ, Λᾱμάγα δίπλα στα κανονικά Μαχάτᾱς, Λάμαχος και το φρυγικό γεγαριτμένος ~ κεχαρισμένος (θέμα χαριτ-):

Laomachos

Πρόκειται για δάνειο στην ελληνική από μια γλώσσα όπως η φρυγική ή είναι ενδοελληνική ανωμαλία όπως το ζεύγος διώρυγα/διωρυγή ~ διωρυχή;

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s