Ο Προμηθέας και η κλοπή της φωτιάς

Ο μύθος της κλοπής της φωτιάς από τον Προμηθέα και η τιμωρία που του επέβαλε ο Δίας με τον αετό να του τρώει κάθε μέρα το αναγεννημένο του ήπαρ είναι γνωστή σε όλους. Από ιατρικής απόψεως ο μύθος μας δείχνει ότι οι προκλασικοί αρχαίοι πληθυσμοί ήξεραν ότι το ήπαρ αυτοαναγεννάται. Σήμερα γνωρίζουμε ότι το 25% της ηπατικής μάζας μπορεί να αποκαταστήσει με υπερπλαστική αύξηση την αρχική ηπατική  μάζα, όπως βέβαια γνωρίζουμε ότι ο αναγεννημένος ηπατικός ιστός δεν έχει την ίδια ακριβώς ιστολογική οργάνωση με τον πρωταρχικό ή, όπως λένε οι ιστολόγοι, είναι λιγότερο οργανοτυπικός.

Ο άλλος μύθος με τον Προμηθέα πλάστηκε αργότερα από τον Πλάτωνα και περιγράφεται στον πλατωνικό διάλογο «Πρωταγόρας». Ερμηνεύοντας το όνομα Προμηθεύς ως «προμηθής ~ προνοητικός» και αυτό του αδελφού του Επιμηθέα (το όνομα Ἐπιμηθεύς απαντά ήδη στον Ησίοδο) ως το αντίθετο, δηλαδή αυτός που χαρακτηρίζεται από «επιμήθεια» (= επιπλέον σκέψεις για την λύση ενός προβλήματος που προέκυψε από έλλειψη προνοητικότητας ~ προμήθειας), ο Πλάτωνας παρουσιάζει μια εκδοχή της κλοπής της φωτιάς σαν μια προσπάθεια του Προμηθέα να διορθώσει την έλλειψη προνοητικότητας του Επιμηθέα.

Στον πλατωνικό μύθο, ο Προμηθέας «κλέπτει Ἡφαίστου καὶ Ἀθηνᾶς τὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί» [Πρωταγόρας 321ε] τα οποία δωρίζει στους πρωτόπλαστους ανθρώπους επειδή ο μη προνοητικός Επιμηθέας δεν φρόντισε να τους εξοπλίσει με κάποιο χάρισμα, όπως στα υπόλοιπα ζώα (λ.χ. οπλές, νύχια, δόντια, γούνα για το κρύο, δύναμη, ταχύτητα κλπ).

Σε αυτές τις πλατωνικές ετυμολογίες το μόρφημα -μηθ- (μη αττικο-ιωνικό -μᾱθ-) των ονομάτων ανάγεται στην ρίζα του ρήματος μανθάνω/ἔμαθον , που με τη σειρά του ανάγεται στο σύνθετο ΠΙΕ ρήμα *men(s)-dheh1- «μαθαίνω» (κυριολεκτικά «βάζω στο νου μου») εκ των *men- «σκέψη, νους» και *dheh1- > τίθημι, θέτω.

men

Οι γλωσσολόγοι σήμερα έχουν μια διαφορετική άποψη για την ετυμολογία του ονόματος Προμηθεύς (πρωτο-ελληνικό Προμᾱθεύς). Ο μύθος της κλοπής της φωτιάς από τους θεούς υπάρχει και στην αρχαία ινδική μυθολογία. Στη σανσκριτική γλώσσα το ρήμα pra-math σημαίνει «κλέβω» και παράγωγο αυτού είναι το ουσιαστικό pramathyus = «κλέφτης». Το ένα από τα δύο μυθικά κλαδιά που με την τριβή τους άναψαν την πρώτη κλεμμένη φωτιά είναι γνωστό σαν pramantha. Οι γλωσσολόγοι ανάγουν το ρήμα pra-math– στην ΠΙΕ ρίζα *pro-math2- «κλέβω» και πιστεύουν ότι το όνομα Προμηθεύς ανάγεται στην ίδια ρίζα και, κατά συνέπεια, αρχικα σήμαινε «κλέφτης». Η κλοπή της φωτιάς φαίνεται να ήταν ένα Ελληνο-Άριο μύθευμα που κληρονομήθηκε παράλληλα από Έλληνες και Ινδούς. Για όσους δεν το γνωρίζουν ο όρος Aryan του σύνθετου όρου Greco-Aryan αναφέρεται στους πραγματικούς Ινδο-Ιρανικούς Αρίους και δεν έχει καμία σχέση με τους ψευδο-Αρίους των Γερμανών ρατσιστών του 19ου αιώνα.

Ο Ινδός pramathyus = «κλέφτης της φωτιάς» φέρει το όνομα Mātariśvan, όνομα που σημαίνει «αυτός που αναπτύσσεται στη μητέρα». Πολλοί μελετητές όμως, με πρώτο τον Insler τo 1985, πιστεύουν ότι το αρχικό /m/ προστέθηκε παρετυμολογικά (λ.χ. ο οικοκύρης, τον οικοκύρη > το νοικοκύρη > ο νοικοκύρης, τον Εύριπο ~ Ἐγριπο > το Νέγριπο > βενετσ. Negriponte = Εύβοια, σλαβ. Ezero > τον Εζερό > το Νεζερό>  Νεζερός, Νεζεροχώρια και την Ύδρα > τη Νύδρα > Νύδρα) και ότι το πραγματικό όνομά του ήταν Ātarisvan = «αυτός που αναπτύσσει ~ ανάβει φωτιά» και περιέχει το PIE *āter– «φωτιά» απ΄όπου λ.χ. προέρχεται το πρωτο-αλβανικό *òtar που έγινε uatër > vatër στην τοσκική και uotër > votër στην γκεγκική. Τόσο η τροπή *ā>ο όσο και η διφθογγοποίηση του αρκτικού τονισμένου #ò-> uo ~ ue > τοσκ. va-/ γκεγκ. vo- είναι αναμενόμενες αλβανικές εξελίξεις (λ.χ. *māter- > motër και λατ. òrphanus > varfër ~ vorfën). H Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (βλάχικα και ρουμάνικα) ακολουθεί την τοσκική εξέλιξη (λ.χ. ρουμανικά vatră και oarfăn). Οι Σλάβοι με τη σειρά τους, δανείστηκαν την τοσκο-ρουμανική ποικιλία όπως δείχνει το vatra. Σύμφωνα με το wiktionary και τον Vladimir Orel, η ρίζα *āter– εισήλθε στην πρωτο-αλβανική ως ιρανικό δάνειο (προφανώς από τους περι-δουνάβιους ιρανόφωνους  Ιάζυγες και Ρωξολάνους), αλλά προσωπικά δεν μπορώ να καταλάβω γιατί δεν θεωρείται άμεσα κληροδοτημένη ρίζα από την ΠΙΕ στην πρωτο-αλβανική. Δεν υπάρχει κάποια γλωσσολογική αιτία που να μας ωθεί προς την ιρανική διαμεσολάβηση.

Αλλά, ας τα πάρουμε με τη σειρά τους:

1) Η ρίζα *pro-math2- «κλέβω» και ο κοινός ελληνο-ινδικός μύθος της «κλοπής της φωτιάς» από τους θεούς, όπως περιγράφονται από τους ινδο-ευρωπαϊστές Calvert Watkins (σελίδα 256 του βιβλίου του για την ΙΕ μυθολογία και ποίηση “How to kill a Dragon” που θα το παραθέσω για τους ενδιαφερόμενους) και Ben Fortson (παράγραφος 2.33 από το βιβλίο που έχω αναρτήσει για κατέβασμα):

pro-math2

2) Η ΠΙΕ ρίζα *h2eh2-tr.- ~*āter– «φωτιά» από τους Mallory-Adams σαν παράγωγο της ρίζας *h2eh2- «καίω» που έδωσε στην ελληνική το *h2eh2-mer- > āmr. > ἧμαρ/ἡμέρα («η περίοδος που ο ήλιος καίει~λάμπει», με παράξενη και ανετυμολόγητη δασεία) και η άποψη του Orel για ιρανικό δανεισμό του όρου στην πρωτο-αλβανική (αλλά και η αντιπρόταση του Eric Hamp για παλαιοβαλκανική πηγή, που είναι αυτό που είπα και εγώ πιο πάνω, όταν μίλησα για άμεση κληροδότηση από την ΠΙΕ στην πρωτο-αλβνανική):

atar

Η προτεινόμενη κοινή ρίζα *pro-math2- «κλέβω» που κρύβεται πίσω από τον Προμηθέα και τον pramathyus ανήκει σε μια ενδιαφέρουσα ομάδα λέξεων που φαίνεται να παραβιάζουν τον κανόνα της αντιστοιχίας. Συνήθως, τα ελληνικά άηχα κλειστά δασέα /ph/ και /th/ (φ,θ) αντιστοιχούν στα ηχηρά κλειστά δασέα /bh/,/dh/ της σανσκριτικής, γιατί και τα δύο κατάγονται από τα ηχηρά κλειστά δασέα */bh/,/dh/ της ΠΙΕ. Έτσι στο ελληνικό *θί-θη-μι > τίθημι αντιστοιχεί στο σανσκριτικό *dha-dhā-ti > dadhā-ti και στο ελληνικό φέρω αντιστοιχεί το σανσκριτικό bharati.

Υπάρχει όμως μια μικρή ομάδα λέξεων όπου στο ελληνικό /th/ αντιστοιχεί στο σανσκριτικό /th/. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο κοινός πρόγονος είναι ο συνδυασμός /t/+H (= λαρυγγικό: h1,h2,h3), με το λαρυγγικό να προκαλεί δάσυνση κανονικά στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο και πολύ σπάνια στην ελληνική !!!

Το κλασικό παράδειγμα είναι η ρίζα *h3esth1- / *h2osth1- «οστό»: στην ελληνική το δεύτερο λαρυγγικό φωνηεντοποιήθηκε κανονικά σε *h1>e (λ.χ. *h1rudh-ros > ρυθρός) χωρίς να δασύνει το προκείμενο /t/ (ὀστέον ~ ὀστοῦν) ενώ στην σανσκριτική το λαρυγγικό φωνηεντοποιήθηκε κανονικά σε /i/ και κανονικά δάσυνε το προκείμενο /t/ (asthi). Υπάρχουν όμως μερικές κυριολεκτικά μετρημένες στα δάκτυλα περιπτώσεις όπου το λαρυγγικό κατάφερε να προκαλέσει δάσυνση σε προκείμενο φωνήεν και στην ελληνική:

*idh2– > idha- ἰθαγενής

*roth2– «τρέχω» (λ.χ. λατ. rota = ρόδα, σανσκρ. ratha = άρμα) > ἐπίρροθος = ἐπίκουρος (< *ἐπί-κορσ-ος <  *k’ers- «τρέχω» )

*n.-sketH– («αθιγής, άθικτος, απλήγωτος», λ.χ. αγγλικό unscathed) > ἀσκηθής

*skeh1id- με μηδενικό βαθμό *skh1id- (αγγλικό shit, λατινικό scindere) > σχίζω (< *σχίδ-jω)

Εδώ έχει ενδιαφέρον να πούμε ότι ο «ταμίας» (αυτός που μοιράζει κομμάτια ~ τμήματα) στην αρχαία μακεδονική διάλεκτο λεγόταν σκοῖδος (σχίζω = τέμνω !!!) με το /oi/ να προέρχεται από τον ο-βαθμό ablaut *skoh1id- της ρίζας *skeh1id- (λ.χ. *leikw- > λείπω, υπόλοιπος, ελλιπής).

O Μιλτιάδης Χατζόπουλος γράφει σε ένα άρθρο του για τα μακεδονικά λήμματα του Ησύχιου σχετικά με τα αναλογικά ζεύγη:

*skeh1id- > skh1id-jō >σχίζω,  *skoh1id-os > σκοῖδος

*tem- > *tem-jō >τέμνω (το /n/ είναι επενθετικό όπως στην προφορά /romɲòs/ της λέξης Ρωμιός), *tm.-iās > ταμίᾱς

Hatz skoidos

*kwentH– > πένθος, πάθος και *πάθ-σκω > πάσχω με το «θ» να μεταφέρει τη δασεία στο κ>χ πριν χαθεί.

Παραθέτω τις αναφορές στις παραπάνω ΙΕ ρίζες από τους Mallory & Adams:

askethes

Advertisements

6 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

6 responses to “Ο Προμηθέας και η κλοπή της φωτιάς

  1. Γειά σου Σμερδαλέε, πάντα καταπληκτικές οι δημοσιεύσεις σου.
    Μια παρατήρηση και ερώτηση μαζί (αν ξέρεις).
    Υπάρχει νομίζω μια περιοχή στο Ιράν που σχετίζεται με τους “Άριους”.
    Είχα δει και ένα ντοκυμαντέρ, υπάρχει νομίζω και στο γιουτιούμπι, και έχει ενδιαφέρον να το δει κανείς γιατί οι συγκεκριμένοι κάτοικοι της περιοχής που είναι και σαν “φυλή” ή κλάν ειρωνεύονται τους “Άρειους” της ναζιστικής προπαγάνδας και ψευδοεπιστήμης για την χρήση του ονόματος.
    Αλλά, επίσης, διαβάζοντας το άρθρο σου μου δημιουργήθηκε μια απορία:
    μιλάς για ιρανική γλωσσική και άλλη επιρροή σε περιοχές εγγύς των Βαλκανίων και αυτό με εκπλήσσει κάπως. Μπορείς να γίνεις λίγο πιο αναλυτικός;;
    Χαιρετώ.

    • μιλάς για ιρανική γλωσσική και άλλη επιρροή σε περιοχές εγγύς των Βαλκανίων

      Γιάννη καλημέρα!

      Για δείξε ποια φράση μου ακριβώς έχεις κατά νου, γιατί σίγουρα δεν έχω γράψει για ιρανική γλωσσική επιρροή στα Βαλκάνια.

      Όταν μιλάω για κοινό Ελληνο-Άριο μύθημα, εννοώ ενα μύθημα που ήταν κοινή κληρονομιά των γλωσσικών ομάδων του Ελληνο-Άριου κλάδου (Ελληνική, Φρυγική, Αρμενική και Ινδο-Ιρανική).

  2. Αναφέρεις: “Σύμφωνα με το wiktionary και τον Vladimir Orel, η ρίζα *āter– εισήλθε στην πρωτο-αλβανική ως ιρανικό δάνειο (προφανώς από τους περι-δουνάβιους ιρανόφωνους Ιάζυγες και Ρωξολάνους), αλλά προσωπικά δεν μπορώ να καταλάβω γιατί δεν θεωρείται άμεσα κληροδοτημένη ρίζα από την ΠΙΕ στην πρωτο-αλβανική. Δεν υπάρχει κάποια γλωσσολογική αιτία που να μας ωθεί προς την ιρανική διαμεσολάβηση…”
    Ναι σωστά! εσύ δεν δέχεσαι λόγω έλλειψης στοιχείων και συνδέσεων με την ιρανική γλωσσική ομάδα και επιρροή, προσπέρασα την παρατήρησή σου. Παρόλα αυτά έχει ενδιαφέρον να δούμε αυτές τις ομάδες για τις οποίες λινκάρεις στην γουϊκι, με την έννοια πως μου φαίνεται δύσκολο τελικλα να μην επηρέασαν και αυτές το βαλκανικό χαρμάνι μετά όμως την διαμόρφωσή τους ως ξεχωριστές ομάδες και την γενική διαμόρφωση του ιρανικού κλάδου, αν μπορώ να το πω έτσι.
    Γράψε λοιπόν λάθος όσον αφορά το οτι το έγραψες εσύ ή το αποδέχτηκες, αλλά μιας και αναφέρεις την πηγή κάποια γενικότερη μελέτη θα υπάρχει..
    Χαιρετώ πάλι, δεν σε προλαβαίνουμε!
    Υστερόγραφο: και οι ιατρογενείς παρατηρήσεις σου έχουν μεγάλο ενδιαφέρον, να και όπως έχεις πει και αλλού τις αποφεύγεις κάπως..

    • Α οκ!

      Εδώ και εγώ έχω την ίδια απορία με εσένα πάνω σε αυτό που γράφει ο Orel.

      Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί το πρωτοαλβανικό *āter– > vatër πρέπει σώνει και καλά να θεωρηθεί ιρανικό δάνειο στη γλώσσα. Γλωσσολογικά δεν υπάρχει κανένας λόγος, πέρα από το ότι η ρίζα *āter– απαντά και στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο.

      Από εκεί και μετά, τα λιγοστά (κυριολεκτικά 2-3 λέξεις) ιρανικά δάνεια που εισήλθαν κατά την αρχαιότητα στην πρωτο-αλβανική, αυτά μάλλον πρέπει να αποδοθούν στους Σαυρομάτες (λ.χ. Limigantes), Ιάζυγες και Ροξολάνους που είχαν φτάσει μέχρι τον Δούναβη.

      Ένας τέτοιος όρος λ.χ. είναι μια λέξη για τον «σκύλο» που θυμίζει το περσικό sag/sak.

  3. Αλήθεια πως θα μπορούσε να διακρίνει διερευνώντας τα μορφολογικά-δομικά “χαρακτηριστικά” μιας έκφρασης πότε αυτή είναι αποτέλεσμα μιας μεταγενέστερης επιρροής και πότε είναι μέρος της κοινής καταγωγικής γλώσσας;; έχω την εντύπωση πως αυτό θα είναι ένα από τα κρισιμότερα προβλήματα..

    • Αυτό είναι ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα που πραγματεύεται ο M.L. West στην αρχή του βιβλίου «ΙΕ ποίηση και μυθολογία». Πολλές φορές δεν μπορεί να εξακριβωθεί αν πρόκειται για κοινή κληρονομιά ή για μεταγενέστερο δανεισμό.

      Λ.χ. Ο Calvert Watkins δεν μπορεί να αποφασίσει αν οι ομοιότητες της ελληνικής και χετττιτικής «δρακοντοκτονίας» (Ζεύς vs. Τυφών και Tarhun vs. Illuyankas) είναι κοινή ΙΕ κληρονομιά ή μεταγενέστερη αλληλεπίδραση λόγω γειτνίασης. Το γεγονός, όμως, ότι στον ελληνικό μύθο ο Τυφών γεννήθηκε και ζούσε στην Κιλικία της Μικράς Ασίας, όπου έγινε η πρώτη μάχη με τον Δία, προδιαθέτει τον Watkins προς την παραδοχή χεττιτο-λουβικής επίδρασης πάνω στην διαμόρφωση του ελληνικού μύθου.

      Το μόνο σίγουρο κριτήριο είναι οι συγγενείς όροι που συνιστούν το φράσημα να δείχνουν τυπικά πρώιμες φωνολογικές τροπές της κάθε γλώσσας, οπότε μπορούμε να πούμε ότι δεν πρόκειται για μεταγενέστερο δανεισμό.

      Λ.χ. το φράσημα ΙΕ *k’lewos n.-dhgwhi-tom «κλέος ἄφθιτον» = σανσκ. śrávas akṣitam είναι σίγουρα κοινή κληρονομιά, επειδή το σατεμοποιημένο *k’>ś δείχνει ότι το φράσημα ήταν γνωστό στους γλωσσικούς προγόνους των Ινδο-Αρίων πριν την σατεμοποίηση της Κοινής Ινδο-Ιρανικής (περ. 2500 π.Χ.) και η εξέλιξη του “thorn cluster” dhgwh > kṣ δείχνει ότι το φράσημα υπέστη μια πρωτο-ινδο-άρια (~2000 π.Χ.) φωνολογική τροπή.

      Αντίστοιχα, το ελληνικό *n.-dhgwhi-tom > ἄφθιτον δείχνει την πρωτοελληνική μετάθεση *dhgwh > thkwh > *kwhth > φθ που συνέβη και στον όρο *dhg’hom- > χθών (σανσκ. kṣa), επομένως, πρόκειται για όρο που ήταν γνωστός στους γλωσσικούς προγόνους των Ελλήνων πριν από την πρωτο-ελληνική περίοδο, δηλαδή πριν το 2000 π.Χ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s