Ανετυμολόγητα αρχαία Μακεδονικά ονόματα #1

Ο σάλος που ξέσπασε τελευταία με τα ευρήματα της Αμφιπόλεως μου θύμισε ορισμένα μακεδονικά θέματα γλωσσολογικής φύσεως για τα οποία είχα κατά νου να γράψω. Ενώ η πλειοψηφία των ανθρωπωνυμίων των αρχαίων Μακεδόνων είναι ελληνική είτε αυτά απαντούν σε πανελλήνια (λ.χ. Φίλιππος, Αλέξανδρος, Αρχέλαος) είτε σε διαλεκτική (Βερ(ε)νίκα = Φερενίκη, Γυδίας = Κυδίας, Βορδῖνος = Πορτῖνος, Κόρρᾱγος ~ Στρατηγός ~ Λᾶγος) μορφή, υπάρχει μια σειρά συχνών Μακεδονικών ονομάτων που παραμένουν ανετυμολόγητα επειδή δεν υπάρχουν παρεμφερείς μορφές αυτών ούτε στον ελλαδικό χώρο (ώστε να θεωρηθούν ελληνικά) ούτε στα υπόλοιπα Βαλκάνια (ώστε να αποδοθούν σε κάποια παλαιο-βαλκανική γλώσσα). Η σημερινή ανάρτηση είναι μια εισαγωγή σε αυτά ακριβώς τα ονόματα μαζί με κάποια άλλα ενδιαφέροντα ἅπαξ, δηλαδή ονόματα που έχουν απαντηθεί στη Μακεδονία, αλλά μία μόνο φορά.  Για τα περισσότερα από αυτά δεν υπάρχει και απ΄όσο γνωρίζω δεν έχει προταθεί κάποια πειστική ετυμολογία. Εξαίρεση αποτελεί το όνομα Κερτίμμας με το οποίο θα ασχοληθώ σήμερα, για το οποίο, ο Μιλτιάδης Χατζόπουλος έχει προτείνει μια αρκετά πειστική ετυμολογία.

Πριν αρχίσω την παρουσίαση των ονομάτων παραθέτω σαν οδηγούς δύο pdf πάνω στην μελέτη των αρχαίων Ελληνικών ονομάτων:

Α) Το πρώτο μιας σειράς βιβλίων που εξέδωσε το πρόγραμμα Lexicon of Greek Personal Names (LGPN) του πανεπιστημίου της Οξφόρδης με τίτλο “Greek Personal Names: Their Value as Evidence” (επιμ. Elaine Matthews & Simon Hornblower, Oxford University Press, 2000):

GPN

191444897-Academy-Simon-Hornblower-Elaine-Matthews-Greek-Personal-Names-Their-Value-as-Evidence-British-Academy-2001-PDF

Στο εισαγωγικό κεφάλαιο όπου οι επιμελητές του βιβλίου εξηγούν τον σκοπό του προγράμματος παραθέτουν ένα περίτρανο παράδειγμα της προόδου που έχει συμβεί στην καταλογοποίηση των αρχαίων ελληνικών ονομάτων που απαντούν σε επιγραφές και αρχαίες πηγές: στη σελίδα 5, οι επιμελητές εξηγούν πως γύρω στο 1850 υπήρχαν όλες κι όλες 11 απαντήσεις του ονόματος Ἀπολλώνιος, γύρω στο 1870 είχαν γίνει 31, όταν γράφθηκε το βιβλίο στο 2000 (σελίδα 7) το όνομα Ἀπολλώνιος απαντούσε 1284 φορές, ενώ σήμερα που γράφω εγώ (Αύγουστος 2014), η διαδικτυακή μηχανή αναζήτησης του προγράμματος LGPN μου δίδει 3107 απαντήσεις του ονόματος Ἀπολλώνιος !!! Τα συνόψισα στην παρακάτω εικόνα:

Apollonios

Από τα ενδιαφέροντα κεφάλαια του βιβλίου αυτού, αυτά που θα χρησιμοποιήσω σήμερα είναι αυτό του διευθυντή του Κέντρου Ελληνο-Ρωμαϊκών Αρχαιοτήτων και διευθυντή του Μακεδονικού Προγράμματος Μιλτιάδη Χατζόπουλου (κεφ. 5, σελ. 99) για την ανάλυση των Μακεδονικών ονομάτων και τις ιστορικές πληροφορίες που αυτή μας παρέχει για την εξάπλωση των Μακεδόνων από την ορεινή Πιερία, πρώτα στον κάμπο της κεντρικής Μακεδονίας και, κατόπιν, στα «νέα εδάφη» ανατολικά του Αξιού και αυτό της Anna Morpurgo Davies (κεφ. 1, σελ. 15), όπου εξηγεί ορισμένα γενικά πράγματα για την μελέτη των αρχαιοελληνικών ανθρωπωνυμίων και τις διαλεκτικές πληροφορίες που αυτά μας παρέχουν, αλλά και την επίδραση της κοινής στο ανθρωπωνυμικό υλικό, χρησιμοποιώντας σαν παράδειγμα το Αρκαδο-Κυπριακό ανθρωπωνυμικό υλικό.

Β) Ένα κεφάλαιο του ελληνιστή-ινδοευρωπαϊστή Josè-Luis Garcia Ramòn για ορισμένα ενδιαφέροντα Μυκηναϊκά ανθρωπωνύμια που απαντούν στις πινακίδες της Γραμμικής Β΄ της Κνωσσού, της Πύλου και των Θηβών. Ο Garcia Ramon θεωρείται σήμερα αυθεντία στην μελέτη των αρχαίων ελληνικών διάλεκτων και ειδικά των αιολικών διαλέκτων και, δυστυχώς, δεν κατάφερα να βρω σε pdf το δεύτερο βιβλίο της σειράς LGPN “Old and New worlds in Greek Onomastics” (επιμ. Elaine Matthews, Oxford University Press, 2007) όπου γράφει ένα από τα τρία πρώτα κεφάλαια του βιβλίου αφιερωμένα στο ανθρωπωνυμικό υλικό της αρχαίας Θεσσαλίας:

83835679-MYCENAEAN-ONOMASTICS

Τα συχνά χαρακτηριστικά μακεδονικά ανθρωπωνύμια που παραμένουν ανετυμολόγητα που θα περιγράψω σε επόμενη ανάρτηση είναι τα: Ἀρραβαῖος, Ἀρριδαῖος, Ἀδαῖος και Δέρδας. Σε αυτά θα προσθέσω το αποκλειστικό μακεδονικό όνομα Κερτίμμας στο οποίο είναι αφιερωμένη η σημερινή ανάρτηση, για το οποίο ο Χατζόπουλος έχει προτείνει μια πειστικότατη ετυμολογία και ορισμένα ενδιαφέροντα Μακεδονικά ἅπαξ όπως Μόλογρος, Ἀταρρίας και Διρβέας. Η γνώμη του Χατζόπουλου για το ανετυμολόγητό τους είναι ότι πολλά από αυτά μάλλον δεν είναι ελληνικά, διότι δεν μπορούμε να βρούμε παρεμφερείς μορφές σε άλλες περιοχές του αρχαιοελληνικού κόσμου, όπως δεν μπορούμε να βρούμε παρεμφερείς μορφές στο ανθρωπωνυμικό υλικό των γειτονικών παλαιοβαλκανικών γλωσσών (Θρακική, Παιονική, Φρυγική, Ιλλυρική).

Hatz

1) Κερτίμμας

Αποκλειστικά μακεδονικό όνομα. Το μόνο το οποίο μπορεί να ετυμολογηθεί πειστικά ως ελληνικό. Απαντά 8 φορές ως Κερτίμμας και μία ως Κερδίμμας:

Kertimmas

Το επίθημα -μμας δείχνει ότι πρόκειται για υποκοριστική μορφή ενός σύνθετου ονόματος με δεύτερο συνθετικό κάποιον όρο με πρώτο γράμμα /μ/ όπως -μαχος, -μένης, -μήδης, -μέδων κλπ. Αυτού του είδους τα υποκοριστικά που δείχνουν εκφραστικό διπλασιασμό (expressive gemination) τα έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση. Εδώ παραθέτω απλά στα γρήγορα την ανάλυση της Morpurgo-Davies στις σελίδες 17-18 του βιβλίου που έχω παραθέσει παραπάνω (Κλεομένης > Κλέομμις, Δαμάσιππος > Δάμασσις):

expressive gemination

Το πρώτο συνθετικό Κερτι- χρειάζεται περισσότερο ψάξιμο. Η ποικιλία Κερδι- είναι προφανώς προϊόν ηχηροποίησης, μιας διαδικασίας που είναι γνωστή στην αρχαία Μακεδονική διάλεκτο λ.χ. Μακεδονικό Βορδῖνος αντί του Θεσσαλικού Πορτῖνος (πόρτις = μοσχάρι < *pr.h3-t «νεαρό ζώο») και που είναι πιο πιθανό να συμβεί γύρω από ένα πυρήνα ηχηροποίησης όπως το ένηχο /r/ λ.χ. λατιν. quattuor αλλά quadrus = τετράγωνο και ελληνικό δέρκομαι = βλέπω, αλλά *dr.k’– > dr.g– > δραγάτης = αγροφύλακας ~ *dr.k’-ont- > δράκων = αρχικά «φύλακας» (κυριολεκτικά ενεργητική μετοχή «επιβλέπων/επιτηρών»), μιας και το ερπετόμορφο τέρας στην ΙΕ μυθολογία είναι ένας φύλακας που έπρεπε να νικήσει ο ήρωας. Ανάλογη σημασιολογική εξέλιξη έχουμε στα σκοπέω > σκοπός και ὁράω > προ-hορός > φρουρός (με μετάθεση της δασείας όπως στο τέθριππον).

Σύμφωνα με τον Χατζόπουλο, το συνθετικό Κέρτι- είναι διαλεκτική ποικιλία του Κρατι-/Καρτι-, το οποίο εν τέλει ανάγεται στο πρώιμο ελληνικό κέρτος/κρέτος αντί του μετέπειτα πανελληνίου κράτος. Όπως εξηγεί η Morpurgo-Davies στις σελίδες που θα παραθέσω παρακάτω, η πρώιμη ελληνική διατηρούσε τον ΠΙΕ κανόνα που θέλει το θέμα των ουδετέρων σε -ος στον πλήρη ε-βαθμό ablaut (λ.χ. *genh1es-> γένος, *men-> μένος, *k’lewes-> κλέος) και τα παράγωγά τους στον μηδενικό βαθμό ablaut (λ.χ. *g’n.h1-tos > ὁμόγνητος, *mn.-ia > μανία και κλυτός) όπως στα παρακάτω παραδείγματα:

*dhers-: *dherses- > θέρσος, αλλά *dhr.s-us > θαρσύς/θρασύς

*bhendh-: *bhendhes- > βένθος, αλλά *bhn.dh-us > βαθύς

*kert-: *kertes- > κέρτος/κρέτος, αλλά *kr.t-us > κρατύς

*meh2kes-: μῆκος/μᾶκος (*-eh2-> ᾱ), αλλά *mh2k-ros > μακρός

Με τον καιρό όμως, λόγω αναλογικών διαδικασιών, γενικεύθηκε ο μηδενικός βαθμός του θέματος. Έτσι το θέρσος έγινε θάρσος/θράσος/θάρρος, το βένθος έγινε βάθος, το πένθος έγινε πάθος, το *bhengh- > *πέγχος έγινε πάχος (παχύς) και το κέρτος/κρέτος έγινε κράτος. Η Morpurgo-Davies αναφέρει την παραπάνω διαδικάσια στις σελίδες 32-34, για να εξηγήσει γιατί στην Αρκαδία και στην Κύπρο τα ονόματα σε –κράτης απαντούν ως -κρέτης. Εγώ απλώς θα προσθέσω την ποικιλία -κέρτης που απαντά στην αιολική Λέσβο.

kretes

Παρακάτω παραθέτω όλα τα αρκαδο-κυπριακά ονόματα σε -κρέτης (V1= κυπριακά, V3a = αρκαδικά) και τα λεσβικά σε -κέρτης (από τα οποία πρέπει να εξαιρεθεί το Μελικέρτης που μάλλον είναι interpretatio graeca του φοινικού Melqart και ίσως το Ικέρτης):

LGPN kertos

Daikrates

Υπογράμμισα το αρκαδικό Δαϊκρέτης (δάις = μάχη, λ.χ. δηιάλωτος = που πιάστηκε αιχμάλωτος στη μάχη) διότι, μαζί με τα «πανελλήνια» ανάλογά του Δαϊκράτης και Δηϊκράτης, ενισχύουν την πρόταση του Χατζόπουλου, ο οποίος θεωρεί το μακεδονικό όνομα Κερτίμμας ως υποκοριστικό του *Κερτίμαχος, διαλεκτική ποικιλία του ονόματος Κρατίμαχος που απαντά στα νησιά του Αιγαίου (σε μια περιοχή όπου η συνήθης διαλεκτική παραλλαγή των ονομάτων -κράτης είναι -κάρτης) δύο φορές στη μορφή Καρτίμαχος:

Kartimaxos

Άλλα ελληνικά ονόματα με πρώτο συνθετικό το Κρατι- είναι τα Κρατιάναξ και Κρατισθένης, ενώ ο συνδυασμός των όρων κράτος και μάχη απαντά και στις μορφές Κρατησίμαχος, Κρατησιμάχα και Κρατιστόμαχος.

krati

Από την άλλη, τα ονόματα σε Καρτι- είναι τυπικά των νησιών του Αιγαίου: Καρτιδάμας, Καρτίνικος και Καρτισθένης:

Karti

(συνεχίζεται στο μέρος #2)

Advertisements

3 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

3 responses to “Ανετυμολόγητα αρχαία Μακεδονικά ονόματα #1

  1. Ψέκας

    δυσκολα να μην ειναι ετσι
    φαινεται ασφαλης η ετυμολογια

  2. Βάταλος

    Ευχαριστώ θερμώς, κ. Σμερδαλέε, εξαίρετον άρθρον. Δέν ήμην αναγνώστης σας τον Αύγουστον του 2014 και ηγνόουν την ύπαρξιν αυτού του εξαισίου άρθρου. Οι Θεοί να σάς ευλογούν, είσθε ατόφιος χρυσός

    Β.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s