Τρία ενδιαφέροντα πρώιμα λατινικά δάνεια στην πρωτο-σλαβική γλώσσα

Υπάρχουν τρία ενδιαφέροντα πρώιμα λατινικά στην πρωτο-σλαβική γλώσσα, δηλαδή την κάποτε κοινή γλώσσα των πρώιμων σλάβων από την οποία προέκυψαν οι τρεις βασικοί σλαβικοί κλάδοι (νότιος, ανατολικός και δυτικός) μετά από τον 9ο αιώνα και οι οποίοι, με τη σειρά τους, διασπάστηκαν αργότερα στις σημερινές σλαβικές γλώσσες. Επέλεξα τα λατινικά δάνεια που θα παρουσιάσω γιατί δείχνουν «περίεργες» φωνολογικές τροπές που δείχνουν ως πηγή δανεισμού τις βαλκανικές υστερολατινικές ποικιλές.

1) Το όνομα της Ρώμης: Rim

Σε όλες τις σλαβικές γλώσσες σήμερα, η Ρώμη λέγεται Rim (εξαιρέσεις όπως το πολωνικό Rzym είναι εξελίξεις του Rim), μορφή που ήδη απαντά στην Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβωνική (Old Church Slavonic, OCS) σαν αρσενικό Rimŭ (η σλαβική κατάληξη -ŭ προέρχεται από την ΠΙΕ *-os, όπως και τα ελληνικά δευτερόκλιτα λ.χ. ἡ Νάξος, ἡ νῆσος κλπ, εξού και η ονομαστική vlĭkŭ = «λύκος» έχει κλητική vlĭče, όπως τα ελληνικά αντίστοιχα λύκος/λύκε) και ο «Ρωμαίος» απαντά σαν Rimljaninŭ.

Αυτό δείχνει ότι οι σλάβοι δεν δανείστηκαν τον τύπο Rōma, αλλά την διαλεκτική ποικιλία Rūma με το μακρό ū να ακολουθεί στη συνέχεια την τυπική σλαβική έξέλιξη *ū>y (=ü)>i όπως λ.χ. το σημερινό σλαβικό απαρέμφατο του ρήματος «είμαι» biti. To θέμα του ρήματος προέρχεται από τον μηδενικό βαθμό *bhuH- ~ *bhū- της ρίζας *bheuH-, τον ίδιο μηδενικό βαθμό που έδωσε το ελληνικό *bhuH-tis > *bhū-tis > φύσις (το ανώμαλο βραχύ ελληνικό /υ/ οφείλεται στην επίδραση του ρήματος *φῡω > φύω, στο οποίο η βράχυνση ῡ>υ πριν από φωνήεν είναι αναμενόμενη). Η OCS μορφή του ρήματος ήταν byti. Το περίεργο είναι ότι στην Παλαιοσλαβωνική δεν απαντά ποτέ ο ενδιάμεσος τύπος **Rymŭ, αλλά μόνον η τελική «ιωτακισμένη» μορφή Rimŭ. Αν στην πρώιμη πρωτο-σλαβική είχε εισέλθει ο τύπος  Rōma τότε η Ρώμη στην OCS θα ήταν **Ramŭ μιας και στην πρωτο-σλαβική συνέβη η τροπή *ō>a όπως μαρτυρούν τα παραδείγματα:

– *deh3- ~ *dō– : δίδωμι, δρον, αλλά OCS dati, da και

– *g’enh3- > μηδενικός βαθμός *g’n.h3- ~ *g’nō-: γιγνώσκω, γνσις, αλλά OCS znati

Έχει ενδιαφέρον ότι και οι Γότθοι που έφτασαν στην βόρεια όχθη του Δούναβη 2 αιώνες πριν από τους Σλάβους δανείστηκαν τον τύπο Rūma μιας και οι Ρωμαίοι στην γοτθική μετάφραση της Βίβλου ονομάζονται Rūmōneis:

Rumoneis

2) H σλαβική ασπίδα: *ščitŭ/*štitŭ εκ του λατινικού scūtum

H πρωτοσλαβική «ασπίδα» *ščitŭ/*štitŭ μάλλον είναι δάνειο που εν τέλει ανάγεται στο λατινικό scūtum . H τροπή *ū>y (=ü)>i έχει εξηγηθεί παραπάνω, επομένως δεν χρειάζεται περαιτέρω ανάλυση. Η εξέλιξη ήταν:

scūtum > *skūtŭ = skytŭ > sčytŭ > ščitŭ

Η προστριβοποίηση –ky– (=-kju-) > –čy– είναι αναμενόμενη (λ.χ. *kuHdes- > ελληνικό κῦδος ~ πρωτο-σλαβικό *kydo > čudo), αλλά θα περιμέναμε τον τύπο **ščutŭ και όχι ščitŭ.

3) Το λατινικό λάχανο: lactūca

To «λάχανο» στα λατινικά ήταν lactūca και είναι ο πρόγονος μεταξύ άλλων του ιταλικού lattuga και του αγγλικού lettuce. Όπως βλέπετε στην λίστα των απογόνων, στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ) προέκυψε το Βλαχο-Ρουμανικό lăptucă με τυπική ΑΒΡ τροπή kt>pt όπως λ.χ. στα nox/noctem > noapte και directus > drept[u] .

Η λέξη έχει εισέλθει σε όλες τις σλαβικές γλώσσες με τέτοιο τρόπο ώστε η πρωτο-σλαβική μορφή αναδομείται ως *lot’ika με ουρανωμένο t’=/tʲ/ που προέκυψε από το σύμπλεγμα -ktʲ- όπως η πρωτο-σλαβική «νύκτα»:

PIE ρίζα *nokwt- > Πρωτοσλαβικός τύπος *not’ĭ > OCS/βουλγ. noštĭ/nošt, σερβ-κροατ. noć κλπ.

Ο πρωτο-σλαβικός τύπος *lot’ika δείχνει πρώιμο «ιωτακισμό» ū>y>i και ουρανωτική επίδραση της διφθόγγου y =/ju/ στο προκείμενο σύμφωνο (/-ktū-/>/-ktju-/>/(k)tʲi-/), όπως αυτή που συζητήθηκε στο scūtum > *ščitŭ/*štitŭ, ενώ έχει ενδιαφέρον ο σλαβομακεδονικός τύπος loškika αντί για τις αναμενόμενες μορφές loštika/loščika/lok’ika , που φαίνεται να είναι μια ενδιάμεση μορφή των τελευταίων αν δεν είναι προϊόν αφομοίωσης t..k > k..k loštika > loškika.

Roma lactuca

.

Advertisements

2 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Σλαβικές γλώσσες

2 responses to “Τρία ενδιαφέροντα πρώιμα λατινικά δάνεια στην πρωτο-σλαβική γλώσσα

  1. Αγιασορίτης

    Ας δούμε και τη λατινική εκδοχή της «Ρώμης».
    Στην αρχαία Ρώμη λοιπόν έχουμε το μύθο της θεάς (DIVA) RUMINA, όπου ο ναός της ήταν δίπλα στη “συκιά”( Ficus Ruminalis) στην είσοδο του σπηλαίου Lupercal όπου πρωτοβύζαξαν ο Ρωμύλος και Ρωμαίος οι ιδρυτές της Ρώμης. Επίσης στα Λατινικά Rumis, Ruma, Ruminare, σημαίνει θηλή, μαστός, μηρυκάζω. Και Rumun αυτός που αρμέγει. Όθεν ίσως και η ονομασία των σημερινών Ριμένιων (Αρωμούνιων βλάχων, Ρουμανόβλαχων) ετυμολογικά προέρχεται από το Rumun.( βλέπε σ.44, Ludwig von Thalloczy, Illyrisch-Albanische Forschungen, I. Band, Muenchen-Leipzig 1916, Die Theorie der wlachischen oder rumaenischen Frage).
    https://ia600305.us.archive.org/11/items/illyrischalbanis00thaluoft/illyrischalbanis00thaluoft.pdf
    Μάλιστα λέγεται ότι έριχναν το γάλα της θεϊκής συκιάς Ficus Ruminalis στο γάλα που αρμέγανε για να γίνει όξινο.http://en.wikipedia.org/wiki/Rumina http://en.wikipedia.org/wiki/Ficus_Ruminalis
    http://en.wikipedia.org/wiki/Lupercal
    . Επίσης Rumis και Rumina,
    http://books.google.gr/books?id=Q2i9HxGmy9QC&pg=PR172&dq=Romina+rumis&hl=en&sa=X&ei=BQv1U7DVNo374QT6ooDQDQ&ved=0CDoQ6AEwBDgK#v=onepage&q=Romina%20rumis&f=false

    …..Rumen proximum gurgulioni …….
    http://www.abdn.ac.uk/bestiary/translat/85r.hti
    σ.11
    http://books.google.gr/books?id=7OjSBMGO5t0C&pg=PA11
    Αν θέλεις εδώ στο ετυμολογικό έργο του Ισίδωρου της
    Σεβίλλης(http://el.wikipedia.org/wiki/Etymologiae) περίπου 6ος μ.χ. αιώνας, ρίξε μια ματιά στην σ. 157 για τον ορισμό Grecia.
    Αν ψάξεις τον Ισίδωρο επίσης εξηγεί και την ετυμολογία του σκύτου, βλέπε επίσης και σ.60 Αδαμαντίου Κοραή , Άτακτα, http://books.google.gr/books?id=hvJPAAAAcAAJ&pg=PA60&dq=%CE%A3%CE%BA%CF%8D%CF%84%CE%BF%CF%82&hl=en&sa=X&ei=iRj1U4COKqew7AbDjoGwBw&ved=0CD0Q6AEwBA#v=onepage&q=%CE%A3%CE%BA%CF%8D%CF%84%CE%BF%CF%82&f=false

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s