Η λεξιλογική διάχυση (Lexical diffusion)

Στην προσπάθειά τους να δώσουν επιστημονικό υπόβαθρο στην γλωσσολογία, οι Νεογραμματικοί διατύπωσαν το περίφημο αξίωμά τους περί «ανεξαίρετης φωνητικής αλλαγής» (Ausnahmslosigkeit der Lautgesetze) και «απαραβίαστων γλωσσολογικών νόμων». Με άλλα λόγια, σύμφωνα με το νεογραμματικό μοντέλο, η διαδικασία φωνητικής αλλαγής είναι και ακαριαία και απαραβίαστη, δηλαδή επιτελείται σε χρόνο dt και συμβαίνει σε όλες τις λέξεις (100%) που περιέχουν τον υπό αλλαγή ήχο. Αν με τον άξονα των x συμβολίσουμε το χρόνο και με τον άξονα y το ποσοστό διάχυσης της φωνητικής αλλαγής στο λεξιλόγιο, το νεογραμματικό μοντέλο ήταν ένα σχεδόν κατακόρυφο ευθύγραμμο τμήμα που μέσα σε χρόνο dt ένωνε το άκρο y=0% με το άκρο y=100%.

Από την πρώτη στιγμή που διατυπώθηκε το νεογραμματικό αξίωμα, τα εμπειρικά διαλεκτολογικά δεδομένα έδειχναν ότι το νεογραμματικό μοντέλο δεν αντιστοιχούσε στην πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, τα εμπειρικά δεδομένα έδειχναν ότι η φωνολογική αλλαγή δεν ήταν ούτε απαραβίαστη ούτε ακαριαία και, πολλές φορές, δεν ήταν ούτε προβλέψιμη. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Μία από τις φωνολογικές διαφορές που διαχωρίζουν την Άνω Γερμανική (High German, HG) από την Κάτω Γερμανική (Low German, LG) είναι η τριβοποίηση των πρωτογερμανικών άηχων κλειστών p,t,k > f,s,h. Έτσι στα ολλανδικά dorp, dat, maken (και στα αγγλικά thorp, that, make) αντιστοιχούν τα γερμανικά dorf, das, machen. Ενώ, στο μεγαλύτερο τμήμα του συνόρου η διάκριση ακολουθεί το νεογραμματικό μοντέλο, στον κάτω Ρήνο υπάρχει μία παραμεθόριος περιοχή (“the notorious Rhenish fan”, fan = «βεντάλια» από το σχήμα που δίνουν οι ισογλωσσικές γραμμές στον χάρτη) που έκανε τους Νεογραμματικούς να τραβάνε τα μαλλιά τους: κάποια χωριά έλεγαν dorp, αλλά machen και κάποια άλλα έλεγαν dorf, αλλά maken χωρίς να είναι προβλέψιμο το πότε ακολουθούσαν την HG και πότε την LG φωνολογία.

Rhenish fan

Παραδείγματα σαν το παραπάνω οδήγησαν τους γλωσσολόγους στην αναζήτηση ενός ορθότερου μοντέλου γλωσσικής αλλαγής που θα εξηγούσε τα εμπειρικά δεδομένα καλύτερα. Για την ερμηνεία των εμπερικών δεδομένων δεν αρκούσαν μόνο οι «μηχανιστικοί» ενδογλωσσολογικοί παράγοντες, αλλά έπρεπε να ληφθούν υπόψη λεπτομερέστεροι αντικειμενικοί παράγοντες, όπως λ.χ. η σχετική θέση του υπό αλλαγή φθόγγου και η επίδραση των γειτονικών του φθόγγων, αλλά και υποκειμενικοί παράγοντες μεταγλωσσολογικής και κοινωνιογλωσσολογικής φύσεως.

Έτσι οι γλωσσολογοι κατέληξαν στο μοντέλο της Λεξιλογικής Διάχυσης (ΛΔ) που χρησιμοποιούν σήμερα. Η θεωρία της ΛΔ δέχεται ότι η διαδικασία φωνητικής αλλαγής δεν είναι ούτε ακαριαία ούτε εντελώς μηχανιστική στη φύση της. Η σχετική θέση του υπό αλλαγή φθόγγου καθορίζει την πιθανότητα αλλαγής, ενώ η κοινωνική αποδοχή της αλλαγής καθορίζει την βαθμιαία διάχυσή της σε όλο το λεξιλόγιο. Με άλλα λόγια, η γλωσσική αλλαγή πρώτα εμφανίζεται σε λίγες «ευνοϊκές» θέσεις που αποτελούν τον «πυρήνα» της αλλαγής, στην συνέχεια εντελώς υποκειμενικοί παράγοντες κάνουν την αλλαγή «κοινωνικά θεμιτή» («σωστή» προφορά), με αποτέλεσμα την γρήγορη διάχυση της στο λεξιλόγιο. Ο μηχανισμός λεξιλογικής διάχυσης σπάνια καλύπτει το 100% του λεξιλογίου, αν και συνήθως υπερβαίνει το 95%. Οι «υπολειπόμενες» και «ανώμαλες» εξαιρέσεις του κανόνα είναι εκείνες οι περιπτώσεις όπου:

1) Ο φθόγγος βρίσκεται σε θέση μη ευνοϊκή για την φωνητική αλλαγή.

2) Η παλαιά προφορά  συγκεκριμένων λέξεων παραμένει η κοινωνικά αποδεκτή/θεμιτή.

3) Η διεργασία φωνητικής αλλαγής δεν είναι ακαριαία, αλλά εξελίσσεται βαθμιαία για κάποιον αριθμό γενεών. Αυτό σημαίνει ότι η διεργασία αλλαγής μπορεί να σβήσει πριν ολοκληρωθεί το 100% στην διάχυση ή ότι δύο διαφορετικές διεργασίες αλλαγής πάνω στον ίδιο υπό αλλαγή φθόγγο μπορεί να συμπέσουν για κάποιο χρονικό παράδειγμα και να έχουμε διπλές ή φαινομενικά ανώμαλες μορφές.

Το γραφικό μοντέλο της λεξιλογικής διάχυσης είναι η λεγόμενη «σιγμοειδής καμπύλη» της οποίας ο ρυθμός εξέλιξης καθορίζεται από την «σταθερά χρόνου» (τ) της αλλαγής. Δίπλα από την σιγμοειδή καμπύλη σχεδίασα το «ακαριαίο» νεογραμματικό μοντέλο αλλαγής το οποίο αντικατέστησε.

Lexical Diffusion

Για την κατανόηση των παραπάνω θα εξετάσω την φωνητική ιστορία του ύψιλον στην ελληνική γλώσσα. Όταν οι Έλληνες της αρχαϊκής περιόδου έφτιαξαν τα αλφάβητά τους χρησιμοποιώντας σαν βάση το φοινικικό, το γράμμα «υ» απέδιδε τον ήχο /u/ που σήμερα συμβολίζουμε με «ου». Το αρχαϊκό αυτό /u/ ήταν ως επί το πλείστον ο απόγονος του ΠΙΕ /u/ όπως μαρτυρούν τα παραδείγματα:

*h1reudh– > *h1rudh-ros > ἐρυθρός, λατιν. rubrus/ruber, σανσκ. rudhira κλπ.

*bheug- > φεύγω/φυγή, λατιν. fugio

Μία άλλη πηγή ελληνικών /u/ ήταν ο νόμος του Cowgill σύμφωνα με τον οποίον το πρωτο-ελληνικό *o που βρισκόταν μεταξύ ένηχου (l,r,n,m,s) και χειλικού (p,ph,b,m,w,kw,gw,gwh) φθόγγου τράπηκε σε /u/ όπως μαρτυρούν τα παραδείγματα:

*wl.kwos > *wlokwos > *lokwos > *lukwos > lùkos = λύκος

Αν δεν ενεργούσε ο νόμος του Cowgill στην φάση *lokwos η ιστορική ελληνική λέξη θα ήταν **λόπος (λ.χ. *wekwos > ἔπος, h1ekwos > ἵππος)

*nokwt- > *nukwt- > *nukt- > νύξ/νύκτα

*h1nomn. > ὄνομα/ὄνυμα

To τελευταίο παράδειγμα αποδεικνύει την σφαλερότητα του νεογραμματικού αξιώματος: ο νόμος του Cowgill δεν είναι απαραβίαστος αλλά, για λόγους που δεν γνωρίζουμε, η «υπολειμματική/ανώμαλη» μορφή ὄνομα διατηρήθηκε ως «ορθότερη» μαζί με την αναμενόμενη μορφή ὄνυμα αν και η δεύτερη είναι που συμμετέχει στον σχηματισμό συνθέτων όπως νώνυμνος, ὁμώνυμοςσυνώνυμος κλπ.

Τέλος, μια άλλη πηγή ελληνικών /u/ είναι οι διαλεκτικές τροπές o>u όπως λ.χ. ἀγορά αλλά αιολικό ἄγυρις το οποίο επανήλθε στην αττικο-ιωνική μέσα από το σύνθετο πανήγυρις ή το αιολικό *kwetwr.es > πέσορες > πίσυρες αντί του αττικο-ιωνικού τέτταρες/τέσσαρες (λ.χ. *kwetwr.-tos > θεσσαλικό πέτροτος αντί τέταρτος, αλλά Βοιωτικό αιολικό πέτρατος).

Κατά τον 6ο π.Χ. αιώνα, οι αττικο-ιωνικές κυρίως διάλεκτοι άρχισαν να τρέπουν το /u/> /ü/ (=/ju/ όπως μιούζικαλ και γιουτιούμπ). Ενώ στις αττικο-ιωνικές διαλέκτους η λεξιλογική διάχυση ήταν πλήρης μέχρι την κλάσσική περίοδο, οι υπόλοιπες διάλεκτοι αντιστάθηκαν στην αλλαγή διατηρώντας τον παλαιό ήχο /u/. Έτσι η δωρική γραφή φοῦρκος αντί του αττικού φύρκος (/phürkos/) προσπαθεί να διατηρήσει την παλαιά προφορά /phùrkos/. Η μακεδονική γραφή Κουνᾱγίδας του επιθέτου του Ηρακλή δείχνει ότι η λέξη κυνᾱγός (κυνηγός) στην μακεδονία προφερόταν /kunᾱgòs/ και όχι /künᾱgòs/, όπως το τσακωνικό κούε (< κύων) δείχνει ότι οι Λάκωνες προέφεραν την λέξη ως /kùo:n/ και όχι /küo:n/.

Με την αλλαγή της χιλιετίας, στην ελληνιστική κοινή η προφορά /ü/ είναι η ορθή. Ο ήχος /ü/ εισέρχεται σε μια νέα διαδικασία αλλαγής που είναι γνωστή ως «ιωτακισμός», της οποίας το τελικό αποτέλεσμα ήταν η γνωστή σε εμάς προφορά των φθόγγων «υ,οι» σαν /i/. Έβαλα και την δίφθογγο «οι» στην συζήτηση διότι η μονοφθογγοποίησή της πέρασε πρώτα από στάδιο /ü/, όπως δείχνει η λέξη κοιμάσιον (από την μη αττικο-ιωνική μορφή κοίμᾱσις της κοιμήσεως) > κουμᾶσι = κοτέτσι που απαντά σε επιχωρικές διαλέκτους μέχρι σήμερα. Έτσι σήμερα λέμε και κυλάω και τσουλώ (< kjulào), ενώ η λέξη μύσταξ > μουστάκιον > μουστάκι απέφυγε τον ιωτακισμό μάλλον λόγω γειτνιάσεως με το χειλικό /m/.

Οι πρώτες επιγραφικές μαρτυρίες ιωτακισμού απαντούν στην Μικρά Ασία κατά τους πρώτους μ.Χ. αιώνες λ.χ. γινή,(< γυνή, ü>i στον Πόντο), οιατρός (ατρός, oi>ü>i, στην Κιλικία) όπως εξηγεί ο Claude Brixhe παρακάτω:

Brixhe iotacization

Η διαδικασία λεξικής διάχυσης ήταν αργή και ακόμη ενεργή τον 11ο αιώνα όταν ο Μιχαήλ Γραμματικός γύρω στο 1030 μ.Χ. θεωρεί ως ένδειξη επαρχιακής «τραχύτητας», «αφροσύνης» και «αγροικίας» τις ιωτακισμένες προφορές των λέξεων κρύον και ξύλον.

MichGramm kryon

Όλες σχεδόν οι επιχωρικές ελληνικές διάλεκτοι σήμερα εμφανίζουν μη ιωτακιστικά «υπολείμματα», ενώ τα πρώιμα μεσαιωνικά ελληνικά δάνεια στις άλλες γλώσσες δείχνουν μη ιωτακισμένες προφορές όπως λ.χ. το βουλγαρικό panagjur για το πανηγύρι αντί του ιωτακισμένου τουρκικού panair.

Σαν να μην έφτανε αυτό, στον βόρειο ελλαδικό χώρο κατά την περίοδο της νεοελληνικής διαλεκτογένεσης (12ος αιώνας και μετά) εμφανίζεται μια αντίθετη τάση. Η τροπή /i/>/u/ πριν από χειλικά σύμφωνα (m,p,b,v,f) όπως λ.χ. τρίβολος > ντρουβόλι (/druvòlʲ/), αντί για τριβόλι.

Newton Northern Greek

Στην παραπάνω σελίδα, ο Chambers  έχει συγκεντρώσει όλους τους φωνολογικούς νόμους των βορείων ελληνικών διαλέκτων εκτός από έναν: τροπή των άτονων /o/,/e/ σε /u/,/i/ αντίστοιχα (λ.χ. άνθρωπος > άνθρουπους, νερό > νιρό /ŋirò/).

Έτσι όταν ακούμε τον Χατζηχρήστο να λέει στην κυρα-γιατρέσσα «είναι αυτό που χει μια τρούπα στη μέση;» (παρακάτω βίντεο [17:00]) δεν ξέρουμε αν πρόκειται για πραγματικά υπολειμματική προφορά που γλίτωσε τον ιωτακισμό (όπως το κύτος > κυτίον > κουτί)  ή αν πρόκειται για ιωτακισμένη μορφή που χειλικοποιήθηκε (/tripa/>/trupa/) πιο πρόσφατα.

Με άλλα λόγια, εξετάζοντας την ιστορία του ήχου του γράμματος ύψιλον από το 500 π.Χ. μέχρι και σήμερα βλέπουμε τρεις διαφορετικές φωνολογικές αλλαγές: u>ü , ü>i και i>u με τις λέξεις κουτί και μουστάκι να είναι υπολειμματικές μορφές της πρώτης διεργασίας και με την ποικιλία τρούπα της τρύπας μάλλον να έχει υποστεί και τις τρεις αλλαγές.

Advertisements

6 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

6 responses to “Η λεξιλογική διάχυση (Lexical diffusion)

  1. pu2keqiri

    Καλημέρα Σμερδαλέε! (ξημερώματα γαρ)

    Χθες κρυφακούγοντας μια συζήτηση περί “linguistic purism” κάποιος ανέφερε το πλέον κλασικό πως η “γλώσσα είναι βέβαια φυσικός οργανισμός άρα πρέπει μπλα μπλα .. διαφορετικά πεθαίνει”. Αντί να το παίξω συνήγορος του διαβόλου-αγίου Παπαδιαμάντη (no pun intended) κάθισα και το σκέφτηκα λίγο παραπάνω. Πώς δηλαδή σε μια μεταφορά πρέπει να εξερευνά κανείς όλες τις δυνατές αντιστοιχίες (δεδομένου ότι αυτή είναι αμφιμονοσήμαντα ορισμένη) και όχι μόνο αυτές που ενίοτε μας συμφέρουν. Για παράδειγμα, έστω ότι βλέπουμε με έναν fancy τρόπο τις γλωσσολογικές αλλαγές/innovations (μετατροπή ήχου, μετάθεση, σύντμηση φωνηέντων ή ακόμα και semantic αλλαγές -που έτσι και αλλιώς είναι adjoint κατά Lawvere των syntactic-) ως μεταλλάξεις και είμαστε εφοδιασμένοι με το γνωστό dictionary στη μαθηματική γλωσσολογία, ήτοι: γονίδιο-λεκτική μονάδα(token), αλληλόμορφα γονίδια-variant, γονιδιακές δεξαμενές-ομιλητές, πληθυσμιακές ομάδες-κοινότητες, μετανάστευση-διάλογος κοκ. Και για να μη μπλέξουμε με τη πιθανοκρατική φύση της κβαντομηχανικής του DNA, υποθέτουμε ότι οι διάφοροι νόμοι της φωνητικής λειτουργούν μεν βάση πιθανοτήτων και είναι εγγενώς τυχαίες, αλλά υποθέτουμε ότι φαινομενολογικά τουλάχιστον ακολουθούν θεμελιώδεις πολύπλοκους πλην ντετερμινιστικούς νόμους δυναμικής που εξαρτώνται από μια πληθώρα ενδογλωσσικών παραμέτρων σαν αυτές που αναφέρεις π.χ θέση, επίδραση πλησίων φθόγγων κτλ. Τότε, το ακριβές ανάλογο της θεωρίας βιογεροντολογίας του Aubrey de Grey και των προκατόχων του για τη γήρανση (για να πάρω ένα παράδειγμα) που θέλει μια συνιστώστα της να οφείλεται στην βαθμιαία συσσώρευση “κακών” μεταλλάξεων από τα μονήρη ηλεκτρόνια των ελεύθερων χημικών ριζών των προϊόντων μεταβολισμού ROS, μας λέει πως αυτό που πραγματικά μετράει στο optimization (optimality theory a la Kiparsky) της γλώσσας δεν είναι οι μεταλλάξεις καθ’εαυτές αλλά η δομική τους ευστάθεια (structural stability). Οφείλουμε επομένως να παρατηρήσουμε τις τροχιές τους ποιοτικά (και όχι ποσοτικά) και να ελέγξουμε κατά πόσο αυτές είναι ευαίσθητες σε διαταραχές. Υπό αυτό το πρίσμα λοιπόν, η αναλογία γυρνά μπούμερανγκ γιατί σημαίνει πως κάποιο (ενδεχομένως μικρό) υποσύνολο τροποποιήσεων σε μια γλώσσα θα της κάνει “κακό” (ό,τι και αν σημαίνει αυτό δομικά) και στο τέλος αργά ή γρήγορα θα “σκοτώσουν” κάποιες λέξεις ρίχνοντας τες σε αχρηστία ή θα δράσουν πάνω τους με διαφορετικά αποτελέσματα λόγω κάποιου άλλου κοινωνιογλωσσολογικού λόγου (ας πούμε ταμπού: γυμνός/*nogwmos, άρκτος/*h2rtkos). Και μόνο που βλέπει ο άλλος τη λέξη διάχυση προσπαθεί να σκεφτεί ποιος μπορεί να είναι ο συντελεστής στην εξίσωση διάχυσης. Βλέποντας το ποστ σου σκέφτηκα πως η εμφάνιση της σιγμοειδούς καμπύλης στη λεξιλογική διάχυση να σηματοδοτεί ακόμη μια συσχέτιση βιολογίας και γλωσσολογίας (για παράδειγμα η εμφάνιση της στην λογιστική εξίσωση σε νευρωνικά δίκτυα, p46-49 http://arxiv.org/abs/cond-mat/0703478) Και αν αυτό ισχύει, τότε συνηγορεί στο γεγονός πως ακριβώς επειδή η όποια εμπειρική μοντελοποίηση (πχ με την εξίσωση του Price) του language change εξαρτάται από απρόβλεπτους παράγοντες έχουμε να κάνουμε με ένα αμιγώς μη-γραμμικό φαινόμενο. Και μάλιστα τολμώ να κάνω την εξής εικασία: πως ίσως η κατηγοριοποίηση του Grey σε 7 βασικές αιτίες που προκαλούν την καταστροφή της κυτταρικής μεμβράνης (epimutations in chromosomes, mutations in mitochondria, intracellular aggregates, extracellular aggregates, cellular loss, cell senescence, extracellular protein crosslinks) να ακολουθεί το απάγαυσμα της θεωρίας Χάους που είναι η θεωρία Καταστροφών του Rene Thom και που επίσης ταξινομεί τις απότομες, ξαφνικές αλλαγές στη συμπεριφορά ενός μη-γραμμικού δυναμικού συστήματος σε μόλις 7 στοιχειώδεις καταστροφές που παράυτα έχουν βαθιά γεωμετρική απαρχή. Πιστεύω έχει ένα ψήγμα λογικής αυτό, δεδομένου ότι και οι πρωτεργάτες της θέλησαν να θεμελιώσουν την θεωρητική βιολογία τη δεκαετία του ’60 μέσω της μορφογένεσης. Η ιδέα φαίνεται να περιτριγυρίζει ήδη στην αρχαιολογία: Trajectory Discontinuity and Morphogenesis: The Implications of Catastrophe Theory for Archaeology (Renfrew).

    • Καλώς τον Φύγεβρι!

      Η γλωσσική αλλαγή δεν είναι ούτε «κακή» ούτε «παρακμή/εκφυλισμός», όπως τα βιολογικά παραδείγματα που ανέφερες με τα ελεύθερα ριζικά.
      Για τη σταθερά του χρόνου, δυστυχώς δεν μπορώ να πω παρά μόνο ότι είναι διαφορετική για διαφορετικές αλλαγές. Είδες ότι ο ιωτακισμός ξεκινάει ήδη κατά τους πρώτους μ.Χ. αιώνες και γύρω στο 1000 δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα ή, με άλλα λόγια, η διεργασία του ιωτακισμού ήτνα ενεργή 1000 χρόνια. Αυτή η μεγάλη σταθερά χρόνου είναι εξαίρεση, συνήθως οι εκτιμήσεις των γλωσσικών αλλαγών είναι γύρω στα 100-300 χρόνια. Λ.χ. τα ελληνικά χειλοϋπερωικά ήταν ακόμη άθικτα το 1200 (αν και έχουμε ορισμένες ενδείξεις αλλαγής όπως η διπλή μορφή qa-si-re-u/pa-si-re-u) και το 800 έχουν εξαφανιστεί για τα καλά στις ιστορικές ελληνικές διαλέκτους. Η αλλαγή επίσης δεν ήταν ομοιόμορφη, αλλά εξαρτάται από τους γειτονικούς φθόγγους λ.χ. πριν από στρόγγυλα φωνήεντα (α,ο) χειλική εξέλιξη (wekwos > ἔπος), πριν από εμπρόσθιους (ε,η,ι) οδοντική εξέλιξη (*kwei-: kwi-ma > τιμή, αλλά kwoi-na > ποινή) και στην γειτονιά του /u/ υπερωική εξέλιξη (lukwos> λύκος).

      Αυτή τη στιγμή, σε ορισμένες επαρχιακές αγγλικές διαλέκτους κερδίζει σιγά σιγά έδαφος η προφορά «μάουφ» της λέξης mouth (στόμα). Η αιτία της αλλαγής είναι το προκείμενο χειλικό φωνήεν /u/ που επίσης άλλαξε την προφορά του τριβόμενου φθόγγου /h/>/f/ στις λέξεις laugh, cough. Αυτό είναι ένα άλλο παράδειγμα αλλαγής όπου η αλλαγή εξαρτάται από τη σχετική θέση, δηλαδή από τους γειτονικούς φθόγγους.

  2. pu2keqiri

    Ευχαριστώ για την απάντηση. Δεν διαφωνώ για τη διάσταση του χρόνου και την εξάρτηση από τη γειτνίαση. Αυτό που όμως ισχυρίζομαι είναι πως όταν κάποιος δεκτεί βιολογικούς παραλληλισμούς (που ακούμε συχνά από γλωσσολόγους) όπως το η “γλώσσα είναι φυσικός οργανισμός και άρα αναπόφευκτα εξελίσσεται” τότε αυτομάτως δεν του επιτρέπεται να θεωρεί τις μετατροπές μόνο ως “καλές” γιατί σαφέστατα θα υπάρχουν και “εκφυλισμοί” που βαθμιαία θα γίνουν υπαίτιοι για την περαιτέρω δυναμική συμπεριφορά της γλώσσας. Αυτό δεν είναι υπόθεση, είναι άμεση συνέπεια της αναλογίας. Διαφορετικά, υποπίπτει κανείς στο σφάλμα του Λαμάρκ που πίστευε πως η εξέλιξη οδηγεί πάντα σε ανώτερες μορφές ζωής.
    Άρα με αντιθετοαντιστροφή, ακριβώς όπως και στον βιολογικό κόσμο, οι γλωσσικές αλλαγές δεν είναι ούτε κακές, ούτε καλές, απλά συμβαίνουν. Συμφωνείς σε αυτό; Γιατί το παράδειγμα των ριζών που ανέφερα είναι ένα κλικ μετά απ’αυτό. Τέλος, παραδέχομαι πώς δε με ενδιαφέρει δίολου αν η βιολογική αναλογία είναι σωστή (ο Saussure έγραφε πως: anybody who sets foot in the realm of language may consider himself abandoned by all the analogies of heaven and earth) αλλά να καταλάβω αξιωματικά πόσο μακριά μπορούμε να φτάσουμε στη μοντελοποίηση, επεκτείνοντας το ίδιο το μοντέλο της λεξιλογικής διάχυσης.

    • Κοίτα, οι βιολογικές μεταφορές είναι εύστοχες όσο κοιτάμε την γενική εικόνα. Από εκεί και μετά όσο εμβαθύνεις στη γλωσσολογία τόσο πιο πολύ αρχίζουν να έχουν σημασία οι υποκειμενικοί κοινωνιογλωσσολογικοί παράγοντες.

      Το μοντέλο της βιολογικής εξέλιξης είναι το Δαρβινικό μοντέλο της φυσικής επιλογής, το οποίο αντικατέστησε το μοντέλο του Λαμάρκ. Ο Λαμάρκ πίστευε ότι οι επίκτητες αλλαγές των ζώων κληρονομούνται ή με άλλα λόγια ότι μια επίκτητη γρατσουνιά που θα σου αφήσει μόνιμο σημάδι μπορεί να εμφανιστεί και στα παιδιά σου. Αυτό φυσικά είναι λάθος. Τα σημάδια που κληρονομούνται είναι αυτά που το άτομο έχει εκ γενετής, όπως λ.χ. η λεγόμενη «μογγολική κηλίδα»:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Mongolian_spot

      Ο Δαρβίνος πίστευε ότι ανά πάσα στιγμή υπάρχει γενετική ποικιλία εντός του είδους (και ο δημιουργός της ποικιλίας είναι οι τυχαίες μεταλλάξεις) και, κατά συνέπεια, τα μέλη του ίδιου είδους δεν έχουν όλα την ίδια επιβιωσιμότητα. Με τον καιρό, η «φυσική επιλογή» επιλέγει εκείνους τους γονότυπους που προσφέρουν πλεονεκτήματα επιβίωσης στους φορείς τους. Για το λόγο αυτό, «επιβιώνει η καλύτερα προσαρμοσμένη ποικιλία».

      Η διαφορά του δαρβινικού και λαμαρκικού μοντέλου φαίνεται καλύτερα σε ένα παράδειγμα που βρήκα σε ένα βιβλίο για την βιολογική εξέλιξη. Κατά το λαμαρκικό μοντέλο, ο λαιμός της καμηλοπάρδαλης μάκρυνε επειδή τα δένδρα ήταν ψηλά και αυτή έπρεπε να τανύζεται για να φτάσει τα φύλλα. Από το τάνυσμα η κάθε γενεά κέρδιζε κάποια εκατοστά μήκους τα οποία κληροδοτούσε στους απογόνους και τελικά φτάσαμε στην υψηλόλαιμη καμηλοπάρδαλη μέσα από συσσώρευση εκατοστών.

      Το δαρβινικό μοντέλο για την εξέλιξη της καμηλοπάρδαλης είναι το εξής. Αρχικά οι καμηλοπάρδαλες ((προτιμώ τον δημώδη πληθυντικό έναντι του λόγιου καμηλοπαρδάλεις που βασίζεται στον λόγιο ενικό καμηλοπάρδαλις) είχαν κανονικό λαιμό και, όπως συμβαίνει και με το μερικώς γενετικά καθορισμένο ανθρώπινο ύψος, το μήκος του λαιμού κατανεμόταν με τη μορφή γκαουσιανής καμπάνας γύρω από μια μέση τιμή:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Gaussian_distribution

      Επειδή υπήρχαν πολλές καμηλοπάρδαλες με «μέσο» μήκος λαιμού που έτρωγαν τα χαμηλά φύλλα των δένδρων με ταχύτερο ρυθμό απ΄ότι τα δένδρα μπορούσαν να τα ανασυνθέσουν, το αποτέλεσμα ήταν πως από ένα σημείο και μετά τα δένδρα δεν είχαν χαμηλά φύλλα, αλλά μόνο ψηλά τα οποία μπορούσαν να φτάσουν μόνο οι ολιγάριθμες υψηλότερες καμηλοπάρδαλες. Αυτό τις έδωσε ένα πλεονέκτημα επιβίωσης ως προς τις κοντύτερες οι οποίες πέθαιναν επειδή δεν μπορούσαν να βρουν τροφή. Έτσι με τον καιρό επιβίωναν όλο και περισσότερες υψηλόλαιμες καμηλοπάρδαλες, από το ζευγάρωμα των οποίων προέκυπταν ολοένα και περισσότερο υψηλόλαιμοι απόγονοι επειδή με τον καιρό συσσωρευόταν σε αυτούς τα αλληλόμορφα γονίδια που προσέφεραν ύψος.

      Αν δούμε τώρα τι γίνεται στη γλώσσα βλέπουμε ότι:

      1) Ενώ το κριτήριο επιλογής στην βιολογία είναι αντικειμενικό (επιβίωση), στην γλωσσολογία είναι υποκειμενικό (κοινωνική αποδοχή).
      2) Ενώ ο λαμαρκισμός δεν ισχύει στην βιολογική εξέλιξη, στην γλωσσολογική εξέλιξη ισχύει και παραϊσχύει. Λ.χ. τα επίκτητα επιθήματα -ίτσα (σλαβικό δάνειο) και λίκι (τουρκικό επίθημα) ενσωματώθηκαν και κληρονομήθηκαν στην ελληνική γλώσσα έτσι ώστε σήμερα ακούς για «προεδριλίκι» και τον Αλέφαντο να λέει «μάθε μπαλίτσα» σε όποιον διαφωνεί μαζί του.
      3) Στο δαρβινικό μοντέλο δεν υπάρχει επικάλυψη, δηλαδή κάποιος δεν μπορεί να έχει και τον γονότυπο υψηλής και αυτόν της χαμηλής επιβιωσιμότητας, αλλά έναν εκ των δύο. Στην γλωσσολογία υπάρχει επικάλυψη και ο γλωσσικός φορέας μπορεί μέσα από την πολυγλωσσία να είναι ταυτόχρονα φορέας τόσο των κοινωνικά αποδεκτών ποικιλιών όσο και των κοινωνικά μη αποδεκτών/λιγότερο αποδεκτών. Με άλλα λόγια, η λιγότερο κοινωνικά αποδεκτή ποικιλία μπορεί να επιβιώσει επειδή ο φορέας της είναι δίγλωσσος ή πολύγλωσσος, αλλά η κοντόλαιμη καμηλοπάρδαλη δεν μπορεί να μακρύνει το λαιμό της όποτε θέλει.

  3. Melikertis

    Εφορμώμενος από την πολύ αξιόλογη ανάλυση αμφοτέρων, μερικές σκέψεις:

    @Φύγεβρις: στο ξεκίνημά της η Θεωρία Καταστροφών φάνηκε πολλά υποσχόμενη και απέκτησε μεγάλη αναγνώριση σε διεπιστημονική κλίμακα. Ερχόμενοι στο σήμερα, η αλήθεια είναι πως η εν λόγω Θεωρία έχει περιθωριοποιηθεί, μιας και διαπιστώσαμε ότι δεν δίνει τόσο καλές περιγραφές της πραγματικότητας, ενώ η κύρια κριτική που έχει δεχθεί εστιάζεται στο ότι μάλλον φαινομενολογεί παρά μας λέει κάτι για το πώς λειτουργεί η φύση. Η μελέτη περί Χάους και Πολυπλοκότητας έχει στραφεί πια σε αρκετά διαφορετικά μονοπάτια.

    @ Σμερδαλέος: από την υποκειμενική σκοπιά που εξετάζω τα πράγματα, τείνω να πειστώ πως για να μοντελοποιήσουμε με κάποια στοιχειώδη επιτυχία φαινόμενα όπως αυτό της Λεξιλογικής Διάχυσης, μάλλον χρειάζεται να ακολουθήσουμε την κατεύθυνση της Μαθηματικής Επιδημιολογίας. Οι σιγμοειδείς καμπύλες, απ’όσο είμαι σε θέση να αντιλαμβάνομαι, αποτελούν και αυτές με τη σειρά τους φαινομενολογία, και δεν μας αποκαλύπτουν κάτι για τους μηχανισμούς που διαχρονικά έθεταν και θέτουν το φαινόμενο σε κίνηση.

    • @ Μελικέρτη

      Σίγουρα, το «εμπειρικό δεδομένο» της σιγμοειδούς καμπύλης θα έχει τις αιτίες που πρέπει να εξηγηθούν. Λ.χ. όταν ο καθηγητής της βιοχημείας ρωτούσε που οφείλεται η σιγμοειδής καμπύλη του κορεσμού της αιμοσφαιρίνης, η απάντηση που ήθελε να ακούσει ήταν «αλλοστερικότητα = δηλαδή η ικανότητα (affinity) του μορίου να δεσμεύει οξυγόνο αυξάνεται με την αύξηση του διαθέσιμου οξυγόνου, μέσα από στερεοτακτική αλλαγή (αλλο-στερικός) του δεσμευτικού σημείου».

      Αυτή η αλλοστερικότητα επιτρέπει στο μόριο της αιμοσφαιρίνης να είναι καλός δεσμευτής οξυγόνου στους πνεύμονες (όπου υπάρχει άφθνο οξυγόνο διαθέσιμο) και καλός δότης οξυγόνου στην περιφέρεια (όπου η μερική πίεση του οξυγόνου είναι πιο χαμηλή).

      http://en.wikipedia.org/wiki/Oxygen%E2%80%93haemoglobin_dissociation_curve#Sigmoidal_shape

      Αναλόγως, όπως εξηγεί η MacMahon στην σελίδα που παρέθεσα, η αυξημένη κλίση στο μέσον της σιγμοειδούς καμπύλης της λεξιλογικής διάχυσης οφείλεται στο ότι ο νέος ήχος έγινε κοινωνικά αποδεκτός.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s