H ΠΙΕ ρίζα *h1ei- «πηγαίνω» : το ιόν και το προϊόν

Όταν ο Michael Faraday στα πειράματά του παρατήρησε ότι η εισαγωγή ηλεκτροδίων συνδεδεμένων με πόλους μπαταρίας σε [μη αποσταγμένο] νερό έκλεινε το κύκλωμα, συμπέρανε ότι μέσα στο νερό πρέπει να υπάρχουν κάποια φορτισμένα σωματίδια που κινούνται από το ένα ηλεκτρόδιο στο άλλο. Προσπαθώντας να βρει ένα όνομα γι΄αυτά τα σωματίδια (σήμερα τα λέμε και ηλεκτρολύτες) συμβουλεύθηκε ένα αρχαιοελληνικό λεξικό και καταστάλαξε στο λήμμα ἰόν. Το ἰόν δεν είναι παρά η ουδέτερη μορφή της ενεργητικής μετοχής ενεστώτα του ρήματος εἶμι = πηγαίνω, κινούμαι (να μην συγχυστεί με το *h1esmi > *ἐσμί > εἰμί = είμαι).

Η κλίση του ρήματος στην οριστική ενεστώτα είναι:

Ενικός: εἴμι, εἶς, εἶσι και Πληθυντικός ἴ(ο)μεν, ἴτε, ἴασι(ν)

Απαρέμφατο ενεστώτα: ἴεναι και ενεργητικές μετοχές ενεστώτα: ὁ ἰών/οἱ ἰόντες, ἡ ἰοῦσα/αἱ ἰούσαι, τὸ ἰόν/τα ἰόντα. Ο πληθυντικός ἰόντες απαντά στις πινακίδες της Γραμμικής Β ως i-jo-te (/iyontes/).

Η καταγωγή του ρήματος εἶμι είναι ΙΕ και ανάγεται στη ρίζα *h1ei- «πηγαίνω, κινούμαι». Οι δύο βαθμοί ablaut με τους οποίους συνήθως απαντά η ρίζα είναι ο πλήρης βαθμός *h1ei- και ο μηδενικός βαθμός *h1i- , ενώ λιγότερο συχνά συναντούμε απογόνους της ρίζας στον ο-βαθμό *h1oi-. Μετά την απώλεια των λαρυγγικών φθόγγων οι βαθμοί έγιναν *ei-/*oi-/*i- αντίστοιχα.

Στα λατινικά η ρίζα απαντά στο ρήμα eo (< *ejo με απώλεια του μεσοφωνηεντικού ημιφωνικού /j/) και, μεταξύ άλλων, το ουσιαστικό iter = «διαδρομή, ταξίδι, μονοπάτι» που είναι η πηγή του αγγλικού itinerary, ενώ στις σλαβικές γλώσσες η ρίζα έχει δώσει τους απογόνους του πρωτοσλαβικού *iti (< *ī-ti <*ei-ti)/*jĭti (<*i-ti).

Στην νεοελληνική χρησιμοποιήσαμε την ουδέτερη ενεργητική μετοχή ενεστώτα προϊόν του σύνθετου ρήματος πρόειμι, για να αποδώσουμε τα δυτικά product, produit, prodotto που ανάγονται στο λατινικό productus.

Το ρήμα πρόειμι σημαίνει «κινούμαι προς τα εμπρός/ πάω μπροστά ~ προηγούμαι» και κρύβεται πίσω από το μυθολογικό όνομα Προῖτος (< *pro-h1i-tos = «που προηγείται/έχει προτεραιότητα» ~ «που χαίρει σεβασμού»). Έχει ενδιαφέρον ότι τα ονόματα του αδελφικού ζεύγους Προῖτος και Ἀκρισιός απαντούν και στην Φρυγική γλώσσα. Ο Ησύχιος γράφει ότι Ἀκρισίας είναι ο Φρύγιος Κρόνος:

†<ἄκριον>· ποῖον

<Ἀκρισίας>· Κρόνος, παρὰ Φρυξίν

<ἄκριστιν>· πέπτριαν. ἀλετρίδα. Φρύγες

ενώ στις φρυγικές επιγραφές απαντά το λήμμα (όνομα; ) proitavos (< *pro-i-t-aw-os). Αν το /a/ του επιθήματος είναι μακρό (-āwos) τότε, γνωρίζοντας ότι στην φρυγική έχουμε *ē>ā, δεν αποκλείεται να είναι το θεματοποιημένο φρυγικό ανάλογο του ελληνικού επιθήματος *-ēw- > -εὺς (η ονομαστική *βασιληύς βραχύνθηκε σε βασιλεὺς λόγω του νόμου του Osthoff, αλλά η μη αττικο-ιωνική γενική τοῦ βασιλῆ(ϝ)ος δείχνει το αρχικό μακρό ē του επιθήματος). Έτσι το φρυγικό Proitavos αντιστοιχεί στο ελληνικό *Προιτεὺς/Προιτέ(ϝ)ας (λ.χ. Κρατεὺς/Κρατέας, αλλά θεσσαλο-μακεδονικό Κρατεύας):

Proitavos

Στην διάλεκτο της Ηλείας το πρωτο-ελληνικό /η/ κατέληξε να είναι αρκετά ανοιχτό και συχνά αποδίδεται ως /ᾱ/ (λ.χ. μάτρ = δωρικό μάτηρ = αττικο-ιωνικό μήτηρ). Κατά συνέπεια, σε μια επιγραφή που χρονολογείται κατά την περιόδο ~550-475 π.Χ. βρίσκουμε τον πληθυντικό τοὶ βασιλες (= οἱ βασιλϝες) μαζί με την φράση «ἁ ϝράτρᾱ τοῖς Ϝλείοις» (= ἡ ῥήτρᾱ τοῖς λείοις, IE *wr.h1- > wrē– > *ῥήτρᾱ).

basilaes

Αν πάλι το /a/ του φρυγικού επιθήματος είναι βραχύ, τότε ίσως αυτό αντιστοιχεί στο ελληνικό επίθημα -αϝος λ.χ. ἀγλαϝός ~ ἄγλαυρος.

Το σύνθετο ρήμα περί-ειμι σημαίνει «κινούμαι κυκλικά, κάνω γύρους» και ο Πλάτων χρησιμοποιεί την λέξη περι-ιτέος για αυτόν που «πρέπει να κάνει τον κύκλο του».

Στην Μακεδονία, συναντούμε τον μήνα Περίτιο προς τιμήν του Ηρακλή Περίτα. Επειδή άλλα επίθετα του Ηρακλή στην Μακεδονία είναι το Φύλακος και Προπύλαιος και επειδή ο Ησύχιος διέσωσε διεφθαρμένο το μακεδονικό λήμμα περιῆτες [sic] = φύλακες (περῖτες) και την μακεδονική εορτή Περίτια προς τιμήν του Ηρακλή Περίτα, η ετυμολόγηση δεν είναι δύσκολη. Σε μία επιγραφή της Θεσσαλονίκης το λήμμα «περιτιασταί» μάλλον αποδίδει τους συμμετέχοντες στην εορτή των περιτίων (περιτιάζω).

<περί[πε]τ[[ε]ια> καὶ <περιῆτες>· περιῆτες μὲν οἱ φύλακες, περί[πε]τ[ε]ια δὲ Μακεδονικὴ ἑορτή

Από τη στιγμή που το όνομα απαντά επιγραφικά σταθερά σαν Περίτας, ο τύπος περιῆτες κατά τους Kalleris και Χατζόπουλο είναι παραφθορά κατά την αντιγραφή του περῖτες = φύλακες. Σε αυτή την περίπτωση το μακρό ī προέκυψε από την ένωση των δύο βραχέων (λ.χ. ἱερός > ἵιρος > αιολ. ἷρος) του τύπου περί-ιτες > περῖτες = φύλακες, δηλαδή αυτοί που περιπολούν γύρω γύρω (περίειμι > περιιτέος). Ο σκύλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου επίσης έφερε το όνομα Περίτας, το οποίο έχει απαντηθεί και επιγραφικά ως ανθρωπωνύμιο. Παραθέτω την ετυμολόγηση του Χατζόπουλου σε ένα άρθρο που έγραψε στα γαλλικά σχετικά με τα μακεδονικά λήμματα του Ησυχίου που έχουν επιβεβαιωθεί επιγραφικώς.

Peritas

Ο Μιχαήλ Ατταλειάτης χρησιμοποιεί τη λέξη ἀπρόιτος με τη σημασία «ανίκανος να περπατήσει (πρόειμι = προχωρώ), ακινητοποιημένος».

Τη μια φορά την χρησιμοποιεί για να περιγράψει την ανικανότητα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Μονομάχου να περπατήσει λόγω ποδάγρας:

[7.6] … νόσῳ ποδαγρικῇ περὶ τὰ ἄκρα κακῶς διακείμενος καὶ παντελῶς ἀπρόιτος ὤν καὶ ἀντὶ ποδὸς κεχρημένος τῷ δίφρῳ …

Ενώ την άλλη φορά την χρησιμοποιεί για να επισημάνει το στρατηγικό λάθος του Ρωμανού Διογένη που αυτοπαγιδεύθηκε όταν ακινητοποιήθηκε από μόνος του (ἑαυτὸν ἐγκαθείρξας ἐπὶ τῷ μένειν ἀπρόιτον), για να διαχειμάσει με τα στρατεύματά του στην Κιλικία και επέτρεψε στην νέα κυβέρνηση να αποκαταστήσει τον έλεγχο της Μικράς Ασίας και να στρατολογήσει από την περιοχή, ενώ θα μπορούσε να είχε τον έλεγχο όλης της Μικράς Ασίας αν διαχείμαζε τα στρατεύματα του στην Βιθυνία.

[21.7] ἐμβαλὼν γὰρ εἰς τὴν τῶν Κιλίκων χώραν δυσδιόδευτους αὐλῶνας ἔχουσαν ἐκ τῶν Ταύρου ὀρῶν, ἔμενε κατὰ χώραν ὥσπερ ἑαυτὸν ἐγκαθείρξας ἐπὶ τῷ μένειν ἀπρόιτον, ἄδειαν δὲ τοῖς ἀντιτεταγμένοις παρέσχεν ἀδεῶς στρατιώτας ἀγείρειν καὶ τὸν πολεμικὸν ποιεῖσθαι κατάλογον.

Χθες στην ανάρτηση που έκανα για τον Χαλκοκονδύλη παρατήρησα ότι χρησιμοποίησε το ρήμα διέξειμι (δια+εξ+εἶμι) για να πει ότι οι Έλληνες σαν λαός και η ελληνική γλώσσα απλώθηκαν από την αρχική τους κοιτίδα ανά την οικουμένη.

Άλλος απόγονος της ρίζας είναι το γνωστό μας επίθετο ἀπρόσιτος = ἀπρόσβατος (εἶμι = βαίνω).

Παράγωγο του ο-βαθμού της ρίζας *h1oi- είναι το ουσιαστικό *h1oitos = «πορεία» που έδωσε το αγγλικό oath = «ὅρκος» (< πρωτογερμανικό *aiþaz, γιατί γινόταν με μια ιεροτελεστική πορεία ανάμεσα από τα μέρη του θυσιασμένου ζώου) και το ελληνικό οἶτος = «μοίρα, πεπρωμένο» (κυριολεκτικά «πορεία» της ζωής).

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s