Ετυμολογικές προτάσεις: ο Ταΰγετος

Σε αυτήν την ανάρτηση θα συζητήσω την ετυμολογία του ορωνυμίου Ταΰγετος . Η ετυμολογία που θα προτείνω θα δείξει ότι στην προϊστορία της ελληνικής γλώσσας υπήρχαν ΙΕ ρίζες οι οποίες με τον καιρό χάθηκαν. Επειδή έχω μαζέψει και άλλα τέτοια παραδείγματα «ξεχασμένων» ΙΕ ριζών στα αρχαία τοπωνύμια, ίσως στο μέλλον να κάνω μια αναλυτικότερη ανάρτηση για το θέμα.

Η αρσενική μορφή Ταΰγετος είναι νεώτερη ως προς  την ουδέτερη Ταΰγετον, το οποίο στα ομηρικά έπη, ύστερα από μετρική έκταση (αυ > ᾱυ > ηυ, όπως ἄμαθος > ἠμαθόεις), απαντά με τη μορφή Τηΰγετον. Το ουδέτερο μας ωθεί προς ένα επίθετο που αρχικά συνόδευε την λέξη όρος (τὸ Ταΰγετον ὄρος). Η μορφηματική ανάλυση του όρου δεν είναι δύσκολη: taug-etos με το επίθημα -ετος όπως στα ἄσπετος (<* n.-skw-etos), ἄσχετος (<* n.-sgh-etos) και αἰετός (<*aiw-etos <* awi-etos < *h2èwis = «πτηνό» λ.χ. λατινικό avis). Το δύσκολο είναι να βρούμε τη σημασία του μορφήματος taug-.

To πρώτο που πρέπει να κάνουμε είναι να ψάξουμε στην ελληνική για άλλες λέξεις που ενδεχομένως να περιέχουν το εν λόγω μόρφημα. Το μόνο που κατάφερα να βρω είναι το λήμμα του Ησύχιου:

<τατωμένα>· στερομένη

<ταϋγέταις· πύλαις> ταῖς μεγάλαις

<ταυληρόντα>· ἱμάντα. Ἡρακλέων

Δηλαδή, ο Ησύχιος κατέγραψε τον όρο ταϋγέτη = «μεγάλη πύλη». Από τα ομηρικά έπη γνωρίζουμε ότι η πόλη που είχε τέτοιες μεγάλες πύλες ονομαζόταν «ὑψίπυλος». Με άλλα λόγια, το επίθετο ὑψίπυλος μας προϊδεάζει να υποθέσουμε ότι αυτό που έκανε την ταϋγέτη = μεγάλη πύλη ήταν το ύψος της. Και το ύψος είναι κάτι που θα περιμέναμε να κρύβεται πίσω από ένα ορωνύμιο.

Με την βοήθεια της ΙΕ γλωσσολογίας μπορούμε να επιβεβαιώσουμε την παραπάνω υπόθεση. Υπάρχει μια ΙΕ ρίζα που ταιριάζει τέλεια στο θέμα ταυγ- και περιστρέφεται γύρω από τη σημασία «στέκομαι όρθιος άκαμπτα». Η ρίζα είναι *sth2e-ug- «άκαμπτος» που ενώ σε μερικές γλώσσες έδωσε όρους με σημασία άκαμπτος > παγωμένος/πετρωμένος στην λιθουανική έδωσε το ρήμα stukti = «στέκομαι όρθιος, ορθώνομαι» (stand tall). Η ρίζα δεν μας είναι τελείως άγνωστη μιας και είναι επαυξημένη μορφή της *steh2- που έδωσε τα ελληνικά *si-steh2-miἵστημι και *sth2-tosστατός (θυμίζω ότι το λαρυγγικό *h2>a στην ελληνική λ.χ. *ph2ter- > πατήρ, *peh2u- > *ph2w- > παῖς/παῦς /παῦρος και *dhugh2ter- > θυγάτηρ).

sth2eug

Εμείς χρειαζόμαστε τον μηδενικό βαθμό *sth2ug- της ρίζας *sth2eug- (λ.χ. *bheug- > φεύγω, φυγή) η οποία μας δίνει κανονικότατα για την ελληνική *sth2ug-etom > Σταΰγετον ὄρος = «το όρος που ορθώνεται υπερήφανα» (άκαμπτος > που δεν σκύβει > υπερήφανος).

Δηλαδή, η ΙΕ γλωσσολογία όχι μόνον μας βοήθησε να βρούμε την ετυμολογία, αλλά μας έδειξε ότι η παλαιότερη ονομασία του όρους ήταν Σταΰγετον με ένα αρκτικό  #s που με τον καιρό χάθηκε (λ.χ. Στυμφαλία, αλλά Τύμφη, Τυμφρηστός και (Σ)τυμφαίοι).

Advertisements

6 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

6 responses to “Ετυμολογικές προτάσεις: ο Ταΰγετος

  1. Simplizissimus

    Καλό το εύρημα, Σμερδαλέε. Το «βουνό που ορθώνεται αλύγιστο» έχει πολλαπλή και διαχρονική σημασία σ’ ετούτην εδώ τη μεριά του κόσμου. Αλλά γιατί στη γραφή έχουμε διαλυμένη δίφθογγο; Γιατί όχι «Ταύγετον»; (Να το βάλω σε λατινικά: γιατί Taygetus και όχι Taugetus;) Προσπαθώ να θυμηθώ αν υπάρχει άλλη λέξη με τέτοιο συνδυασμό, αΰ, και δεν βρίσκω.

    • Ωραία η παρατήρησή σου Simplizissimus.

      Ο Carl. D. Buck στην σελίδα 33 του “The Greek Dialects” γράφει για το θέμα:

      32. In αυ,ευ,ου, the υ remained an u-sound, not becoming ü (=y) as it did in Attic when not part of a diphthong. This is shown not only by Ionic αο,εο, but by occasional varieties of spelling such as Corinthian Ἀχιλλεούς (Ἀχιλλεύς), Corcyr. ἀϝυτάν (αυτήν), Attic ἀϝυτάρ, Ion. ἀϝυτῶ, Cretan. ἀμεϝύσασθαι, where ϝ indicates the natural glide before the u-sound, and Locr. Ναϝπακτίων, Cret. σποϝδδάν, etc.

      33. αο,εο from αυ,ευ appear in East Ionic inscriptions (εο also in Amphipolis and Thasos) of the fourth century and later, e.g. αοτός (αὐτός), ταοτα (ταῦτα), εὄνοια, εὀεργέτης, φεόγειν. This spelling is frequent even in κοινή inscriptions of this region.

      Όλα τα παραπάνω επιγραφικά στοιχεία δείχνουν διαλυμένη προφορά των διφθόγγων au/eu σαν a-(w)u/e-(w)u. Ιδίως το Κρητικό ἀμεϝύσασθαι και το ιωνικό φεόγειν έχουν και τον τόνο πάνω στο υ, όπως ο Ταΰγετος.

  2. Simplizissimus

    Ήμουν έτοιμος να σου προτείνω να ψάξεις μήπως υπάρχει κάποιο λανθάνον δίγαμμα (αFύ), και μήπως θα έπρεπε να αναζητήσεις άλλη ΙΕ ρίζα, λόγου χάρη κάτι σαν skaug- . Αλλά βλέπω από τα παραδείγματα του Buck ότι το w μπορεί να δείχνει απλώς elision.

    • Τα φωνήεντα u,i που έχουν και ημιφωνικά ανάλογα (w,j) όταν γειτονεύουν με άλλα φωνήεντα μπορούν να εμφανίσουν και ημιφωνική συνιστώσα στην προφορά τους. Λ.χ. η λέξη ἱερός στην γραμμική Β απαντά σαν i-je-ro που σημαίνει ότι το /i/ είχε και ημιφωνική «ουρά».

      Για να δείξει ο Buck ότι αυτή η συνήθεια συνεχίστηκε και σε διάλεκτους της ιστορικής περιόδου παρέχει τα παρακάτω επιγραφικά παραδείγματα στη σελίδα 52:

      Παμφυλιακά: hιιαροῖσι, διιά
      Αργολικά: Πολιιάδι, Σικελίιας, θιιοῖν, δαμιιοργοῖ, Ἀθηναίιας, Καρνείιας, Ἐράτυιιος.
      Ιωνικά: Διιοφάνης, Τήιιοι
      Σικυωνικό: ΣεϘυϝώνιιος (δύο μη ετυμολογικά ημιφωνικά !!! Ένα δίγαμμα στην μετάβαση υ-ω και ένα j στην μετάβαση ι-ο).

      Μάλλον τέτοιες προφορές πρέπει να ευθύνονται για την διατήρηση της διαλυμένης διφθόγγου στον Ταΰγετο.

  3. Simplizissimus

    Σφάλμα γραφής. Εννούσα stawug- > ΣταFύγ-

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s