Η λακ(κ)ούβα και το λαγκάδι

Η λέξη λακκούβα γράφεται με διπλό κάππα λόγω εσφαλμένης συσχέτισης με τη λέξη λάκκος. Στην πραγματικότητα αρκεί ένα κάππα διότι η λέξη είναι σλαβικό δάνειο στην ελληνική. Η λέξη εισήλθε στην ελληνική στην πρώιμη πρωτο-σλαβική (EPSlv) της μορφή *lakŭva πριν την τροπή *a>o που έγινε κατά την ύστερη πρωτο-σλαβική (LPSlv) περίοδο (~ 700-800 μ.Χ.). Η  LPSlv μορφή lokŭva εξελίχθηκε στην σημερινή lokva μετά την απώλεια του ασθενούς yer.

H σχέση που έχει το αρχαιοελληνικό λάκκος με την σλαβική *lakŭva, το λατινικό lacus = «λίμνη» και το κελτικό loch (λ.χ. Loch Ness) είναι φυσικά φυλογενετική ΙΕ συγγένεια.

Ως εδώ καλά. Εκεί που το Λεξικό Νεοελληνικής της Πύλης δεν με έπεισε είναι στην ετυμολογία της λέξης λαγκάδι που προτείνει.

μσν. λαγκάδιν (και λαγκάδα < λαγκάδ(ιν) μεγεθ. ) υποκορ. του λάκκ(ος) -άδιν (πρβ. ελνστ. λακ(κ)ας· φάραγγας) με ηχηροπ. του μεσοφ. [k > g]

Η προτεινόμενη ετυμολογία προσπαθεί να το συνδέσει με τον λάκκο μέσω μεσοφωνηεντικής ηχηροποίησης k>g. H τελευταία είναι φυσιολογική στην ισπανική (focus > fuego) και ενίοτε στην Ιταλική (lacus > lago), αλλά δεν ταιριάζει στα ελληνικά δεδομένα όπου το μεσοφωνηεντικό κάππα διατηρείται αυτούσιο, όπως λ.χ. στα παραδείγματα:

ὁ ῥύαξ/τὸν ῥύακα > ρυάκι

ὁ κόραξ/ τὸν κόρακα > κοράκι

ὁ ἱέραξ/ τὸν ἱέρακα > γεράκι

ὁ λύκος > λύκος

ὁ κακός > κακός

κούω > ακούω

Επομένως, η ετυμολογία της λέξης λαγκάδι πρέπει ν΄αναζητηθεί αλλού. Το νεοελληνικό «γκ» αποδίδει τον ήχο /ŋg/ που ή κληρονομήθηκε από την αρχαία ελληνική αυτούσιο (λ.χ. ἀνάγκη) ή προέκυψε από ένα ξενικό -nk- που η ελληνική έτρεψε σε /ŋg/  (λ.χ. λατινικό  cancellus > κάγκελον). Ὀταν το «γκ» αποδίδει ένα ξένο /g/ (λ.χ. γκορτσιά < αλβ. gorricë < σλαβ. gor(ĭ)nica) τότε ο ήχος του είναι διαφορετικός από τον /ŋg/ του λαγκαδιού.

Υπάρχει μία ΙΕ ρίζα που έχει δώσει λέξεις στον σλαβικό κλάδο και στον κελτικό (και από εκεί στην ύστερη λατινική), οι οποίες μπορεί να είναι οι πρόγονοι της λέξης λαγκάδι. Η ρίζα είναι η *lonkos (ή το θηλυκό αυτού *lonka) = «κοιλάδα, ποταμολίβαδο».

lonkos

To πρωτοσλαβικό *lǫka ή καλύτερα η EPSlv μορφή του *ląka (τα ǫ,ą είναι έρρινα φωνήεντα που εμπεριέχουν ένα ασθενές /n/) και το κελτικής καταγωγής υστερολατινικό lanca νομίζω ότι εξηγούν πολύ καλύτερα την λέξη λαγκάδι απ΄ότι ο λάκκος.

Το παλαιοσλαβικό *lǫka διατήρησε την σημασία του στο πολωνικό łąka = «λιβάδι», ενώ στην σερβο-κροατική και την σλοβενική το luka (το /u/ είναι η φυσιολογική εξέλιξη σε αυτές τις γλώσσες λ.χ. rǫka > ruka) έγινε «λιμάνι».

Τώρα η ΙΕ ρίζα *lonkos έχει αφήσει τα ίχνη της στην ελληνική σε ένα αρχαίο τοπωνύμιο. Το αρχαίο όνομα της περιοχής της Φλώρινας ήταν Λύγκος/Λυγκηστίς και η περιοχή είναι ένα «ποταμολίβαδο». Η τροπή *on>un απαντά και σε άλλα μακεδονικά τοπωνύμια (λ.χ. Γορδυνία, Βαττυναίοι) και είναι τυπική τροπή τόσο της φρυγικής γλώσσας (λ.χ. avtun,kakun = ἀυτόν, κακόν, και οι Πρέσπες ήταν γνωστές στην αρχαιότητα σαν «Βρυγηίδες λίμναι») όσο και της αρκαδο-κυπριακής διαλέκτου (λ.χ. Γορτυνία). Στην τελευταία, η πρόθεση ἀνά εμφανίζεται ως ὐν-. Η εξέλιξη ήταν:

1) Αποκοπή ἀνά > ἀν (αυτή η μορφή απαντά στις δωρικές και βορειοδυτικές διαλέκτους)

2) Τροπή ἀν > ὀν όπως στην αιολική

3) Περαιτέρω τροπή ὀν > ύν στην αρκαδο-κυπριακή.

Λ.χ. σε μια αρκαδική επιγραφή διαβάζουμε:

Παράδειγμα #4:

Περιοχή Δημητσάνας, Aρκαδία.

Πιθανόν 500-480 π.X. Jeffery, 215, αρ. 12 και 408, πίν. 41, αρ. 12·

Dubois 1988, 292-293, όπου και η προηγούμενη βιβλιογραφία.

Kαμὸ̄ ὐνέθυσε τᾱι KόρϜαι.

H Kαμώ ανέθεσε στην Kόρη.

Αν και το αρκαδικό ρήμα είναι το ἀναθύω και όχι το ἀνατίθημι (ανέθεσε), το νόημα είναι το ίδιο.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s