Η συμφωνική επένθεσις

Στην γλωσσολογική ορολογία ο όρος επένθεση (epenthesis) χρησιμοποιείται για να περιγράψει την μετατροπή ενός δισυμφωνικού συμπλέγματος σε τρισυμφωνικό με την εμφάνιση ενός νέου συμφώνου ανάμεσα στα δύο προϋπάρχοντα. Παρακάτω θα παραθέσω μερικά τυπικά παραδείγματα επενθέσεως από τις διάφορες ΙΕ γλώσσες.

1) -nr- > -ndr-

Ένας συχνός τύπος επένθεσης συμβαίνει όταν ένα /n/ έρχεται σε άμεση επαφή με ένα /r/. Το επενθετικό σύμφωνο σε αυτήν την περίπτωση είναι /d/.

Στην ελληνική συνέβη στην λέξη άνδρας (ΙΕ *h2ner- > ὁ ἀνήρ, τοῦ *ἀνρός > ἀνδρός > νέα ονομαστική ἄνδρας, καθώς και στο πρώτο συνθετικό *h2nr.- > *ἀνρο- > ἀνδρο-).

Στην αγγλική συνέβη στην λέξη thunder = «κεραυνός» (πρωτο-γερμανικό *thunraz > παλαιο-αγγλικό thunor (/thunr./) > thunder)

Στην αλβανική συνέβη σε δύο λέξεις: η ρίζα IE *h3nr. «όνειρο» (λ.χ. ελλην. ὄναρ και το επαυξημένο *h3ner-jom > ὄνειρον) έδωσε το αλβανικό *h3nrja > * anrja > ëndërr

Η άλλη λέξη είναι κοινή σε αλβανική και στις βόρειες ρουμανικές διαλέκτους. Ξεκινώντας από την ρίζα *g’enh1-ros που έδωσε το λατινικό gener = «γαμπρός», ο αλβανικός «γαμπρός» έγινε *g’onros > *dzanra > *dzandra > τοσκ. dhëndër ~ γκεγκ. dhandër. Στις ρουμανικές διαλέκτους της Τρανσυλβανίας ο υποστρωματικός αυτός όρος εμφανίζεται ως dandăr με τη σημασία «ξένος» (γαμπρός > σώγαμπρος > ξένος).

Παραθέτω την ετυμολόγηση του Vladimir Orel για τους αλβανικούς όρους και την σελίδα 72 του Andre Du Nay (“The origins of the Rumanians”, 2nd edition) σχετικά με τους υποστρωματικούς όρους των βόρειων Ρουμανικών διαλέκτων (επειδή το pdf είχε πρόβλημα με τα ειδικά γράμματα των δύο γλωσσών τα ξαναέγραψα με κόκκινο στα δεξιά). H πεποίθηση του Andre Du Nay ότι η λέξη «φάρα» είναι γοτθικό δάνειο στις βαλκανικές γλώσσες δεν με πείθει (ο όρος απαντά όντως στις γερμανικές γλώσσες όπου προέρχεται από την ρίζα *per- που έδωσε και το λατινικό pario = «γεννώ», αλλά πιστεύω ότι η «φάρα» είναι αλβανικής καταγωγής *spara > *psara > farë από την ρίζα *sper- που έδωσε και τα ελληνικά σπόρος, σπορά, σπέρμα, σπείρω). Τέλος το ζεύγος gjymtyrë ~ ghiutură δεν είναι υποστρωματικό, αλλά το λατινικό iunctura δανεισμένο.

enderr

dandar

2) -mr- > -mbr-   &   -ml- > -mbl-

Αυτή δεν είναι παρά η χειλική εκδοχή της παραπάνω οδοντικής επένθεσης.

γάμος > *γαμ-ρός > γαμβρός

*mr.tos > *μροτός > (μ)βροτός και *n.-mr.tos >μβροτος

*mr.ghus > *μραχύς > (μ)βραχύς, όπως ο λατινικός συγγενής όρος *mreghus > brevis

Στις επιγραφές της Θεσσαλίας βρίσκουμε την συντηρητική προφορά μρ- στο θηλυκό όνομα Μροχώ («Κοντούλα») που αντιστοιχεί στην αιολική εκδοχή βρόχυς του επιθέτου βραχύς.

mroxo

Η ρίζα *melh3dh- «κεφάλι, κορυφή της κεφαλής, βρέγμα» έδωσε στην ελληνική το επίθετο *ml.h3dh-ròs > *μλωθρός > (μ)βλωθρός = «ψηλός» (η σημασιολογική μεταβολή ήταν από «επάνω μέρος» > «ψηλά»). Το /ω/ της ελληνικής επίσης μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε το άγνωστο λαρυγγικό (Hx) της ρίζας σαν h3.

ml.h3dho

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, η ίδια ρίζα κρύβεται πίσω από το εθνωνύμιο ml.h3dh-jos >*Μόλοθ-jος «ορεσίβιος ~ που κατοικεί ψηλά» (λ.χ. μακεδνός > Μακεδών, high > Highlander) > Μολοσσός. Ο τόνος άλλαξε όπως στην περίπτωση *skelh1- : skl.h1-tos *σκέλετος > σκελετός που συγγενεύει με το *skl.h1-ròs > σκληρός. H «πλειοφωνική» εξέλιξη συμβαίνει μόνον όταν ο τόνος πέφτει πάνω στο σύμπλεγμα συλλαβικού ένηχου-λαρυγγικού (λ.χ. *dhwenh2: dhwn.h2- θάνατος ~ θνᾱτός/θνητός και *kemh2: κάματος ~ πολύκμητος). Σχετικά με την τροπή -θj- > -σσ- (-ττ-) παραθέτω το ἀ-βύθ-jος > ἄβυσσος «απύθμενο βάθος» και το *medhjos > *μέθjος > μέ(σ)σος.

Μιας και ανέφερα το ανατομικό βρέγμα (το σημείο όπου η διαβρεγματική/οβελιαία ραφή συναντά την εγκάρσια στεφανιαία/μετωπιαία ραφή), τόσο αυτό (βρεχμός, που είναι ΙΕ συγγενής του αγγλικού brain) όσο και η λέξη βροχή προέκυψαν από ΠΙΕ ρίζες σε *mr- ακολουθώντας την διαδικασία mr-> mbr-> br-:

brain

Ενίοτε έχουμε απηχηροποίηση #ml- > #(m)bl- > #pl-  όπως στα *ml.dus «μαλακός» > βλαδύς, βλαδαρός > πλαδαρός και στο *ml.dh- «πηλός» (αγγλικ. mould) που έδωσε τα ελληνικά μάλθη, μαλθακός και μλάθω> πλάθω:

ml.d(h)

Παρατηρώντας ότι στην σλαβική η ρίζα για τη λέξη «μαλακός» απέκτησε και τη σημασία «νεαρός, νέος», δεν μου φαίνεται απίθανο το ελληνικό βλαστός να προέρχεται από την ρίζα *ml.d(h)- που έδωσε τα βλαδύς, πλαδαρός και μαλθακός. Για την οδοντική ανομοίωση *μλαθτός/*μλαδτός > βλαστός έχω γράψει σε άλλη ανάρτηση.

Αυτό το είδος επένθεσης συνεχίστηκε στην μεσαιωνική ελληνική, όπως μαρτυρεί το γιακαβιανό βουλγαρικό δάνειο mryana > μπριάνα (ποταμίσιο ψάρι, στις εκαβιανές διαλέκτους λέγεται mrena) και οι διαλεκτικές νεοελληνικές μορφές familia > φάμπλια και χαμηλός > χαμπλός.

Αν πάμε σε άλλες γλώσσες, είδαμε ήδη το αγγλικό brain, ενώ στην ισπανική έχουμε τα hombre, nombre κλπ. τα οποία προέκυψαν όταν η λατινική κατάληξη -minem εξελίχθηκε σε -mne και -mre ύστερα από έρρινη ανομοίωση (λ.χ. λατιν. cantare, cantio, *can-men > carmen και gen-men > germen). Τέλος, η IE ρίζα «πικρός» *h2em-ros (λ.χ. λατιν. amarus) στην πρωτοαλβανική άλλαξε σημασία σε *amra «γλυκός», το οποίο ακολούθησε την πορεία *amra > *amla > *âmbla>  * τοσκ. ëmbël ~ γκεγκ. âmbël.

alb epenthesis

 3) Οι επενθέσεις που συνέβησαν στα συμπλέγματα -p(h)j- και -mj-.

Στην ελληνική, το σύμπλεγμα -p(h)j- εξελίχθηκε σε -pt-, ενώ το -mj- εξελίχθηκε σε -mɲ-.

Τα περισσότερα παραδείγματα προέρχονται από την επαφή θέματος που τελειώνει σε χειλικό φθόγγο με το ΙΕ ρηματικό επίθημα *-jeh3/-jō (κατηγορία 5).

*klep- (κλοπή): *κλέπ-jω > κλέπτω

*kelup- (κέλυφος, καλύβα): *καλύπ-jω > καλύπτω

κρυφός: *κρύφ-jω > κρύπτω

*gwabh- (βαφή) > *βάφ-jω > βάπτω

και

*tem- (τομή): *τέμ-jω > *τέμɲω (προσέξτε πως προφέρετε την λέξη Ρωμιός σαν /romɲòs/) > τέμνω

Η πρωτοσλαβική από την άλλη, κάνει L-επένθεση στις παρακάτω περιπτώσεις, η οποία διατηρήθηκε μόνο στην δυτική νοτιοσλαβική (σερβο-κροατική και σλοβενική) και στην ανατολική σλαβική (ρωσική, ουκρανική και λευκορωσική).

Έτσι η «γη» στην παλαιοσλαβωνική ήταν zemlja (< *dhg’hem-ja) και, με την εξαίρεση των προαναφερθέντων κλάδων, το επενθετικό L χάθηκε (λ.χ. βουλγ. zemja). Για τον ίδιο λόγο, οι Σέρβοι λένε τα Σκόπια Skoplje και οι Βούλγαροι Skopje.

Η ελληνική και η σλαβική επένθεση συναντήθηκαν στην ΠΙΕ ρίζα *(s)piew- «φτύνω». Η ελληνική πορεία ήταν *pju- > ptu- πτύω και η σλαβική *pju- > plĭvati.

4) H επένθεση sr>str

Αυτός ο τύπος επένθεσης εμφανίζεται στις λεγόμενες «βόρειες» ΙΕ γλώσσες (γερμανικό και βαλτο-σλαβικό κλάδο με την εξαίρεση της λιθουανικής).

Η ρίζα *sreu– «ρέω» ( *srew-ō > ῥέϝω ~ ῥέω, *sreu-mn. > ῥεῦμα και *sru-h2k-s > ῥύαξ ~ ρυάκι) στην πρωτο-γερμανική γλώσσα έδωσε τη λέξη *srou-mos > *straumaz από την οποία προέρχεται το αγγλικό stream.

Η ίδια ρίζα έδωσε την πρωτο-σλαβική λέξη για το «νησί» *o-srow-os («περί-ρρυτος», η πρόθεση #o- στις σλαβικές γλώσσες αντιστοιχεί λειτουργικά στο ελληνικό περὶ λ.χ. o-graditi = περι-τειχίζω) > *ostrovŭ (λ.χ. σερβο-κροατικό ostrvo).

Άλλους σλαβικούς όρους που δείχνουν επένθεση *sr>str στην ρίζα *sreu- μπορείτε να δείτε εδώ (λ.χ.struja).

H αρχαία θρακική γλώσσα επίσης εφάρμοσε την επένθεση *sr>str όπως μαρτυρούν τα υδρωνύμια *ish1ros > Ἴστρος και *sru-mon- > Στρυμών

Η λιθουανική διατηρεί το *sr αυτούσιο (λ.χ. *sreu-> srove), η αλβανική το τρέπει σε *sr>rr (rrymë, rrush), η λατινική το τρέπει σε fr- σε αρκτική θέση και -br- σε μεσοφωνηεντική (υπάρχουν δύο εναλλακτικές θεωρίες Ascolli vs. Rix για την φωνολογικη εξέλιξη): *sreh2g- > fragum (βλέπε rrush παραπάνω) και *kerh2srom > cerebrum, *k’rāsr-h3onh2 > crabro Η φρυγική λέξη webri (< *swesr-ei) σε μια επιγραφή έχει ερμηνευθεί σαν δοτική της λέξης «αδελφή» από την ΠΙΕ ρίζα *swesōr (αγγλικό sister, σλαβ. sestra). Αν η πρόταση ευσταθεί τότε η φρυγική συμπεριφέρθηκε όπως η λατινική στο μεσοφωνηεντικό *-sr-.

Τέλος, μετά την μετάθεση των υγρών και την απώλεια των yer, ένα νέο δευτερογενές sr προέκυψε στις σλαβικές γλώσσες. Συνήθως αυτό διατηρείται αυτούσιο, αλλά στις δυτικές σλαβομακεδονικές διαλέκτους, σε ορισμένες βουλγαρικές και στην τσεχοσλοβακική εμφανίζεται η τάση επένθεσης sr>str.

O «άργυρος» στην πρωτοσλαβική ήταν *sĭrebro και μετά την απώλεια του ασθενούς yer έγινε srebro που απαντά τοπωνυμικά στην βοσνιακή Srebrenica. Στην τσεχική ο άργυρος είναι stříbro, ενώ στην περιοχή της Φλώρινας υπάρχει το τοπωνύμιο Στρέμπενο (σημερινά Ασπρόγεια). Στις δυτικές σλαβομακεδονικές διαλέκτους έχουν επίσης καταγραφεί οι προφορές stramota και streda αντί για sramota και sreda .

Αυτή η δευτερογενής σλαβική επένθεση κρύβεται πίσω από τις «μυστήριες» βυζαντινές ονομασίες «Τριάδιτζα» και «Στρίαμος» (χρονικό Μονεμβασιάς) για την Σερδική-Σόφια και το Σίρμιον αντίστοιχα.

Το αρχαίο όνομα της Σόφιας ήταν Σαρδική, το οποίο ύστερα από i-μετάλλαξη (a..i > e..i) έγινε Σερδική. Οι σλάβοι παρέλαβαν τη μορφή Σερδική την οποία προέφεραν Sèrdĭkĭ, που έγινε Sèrdĭtsĭ ύστερα από ουράνωση. Η μετάθεση των υγρών έδωσε τη μορφή Srědĭtsĭ, η οποία, μετά την απώλεια του τελικού «ασθενούς» yer και την τροπή του προκείμενου «ισχυρού» σε /e/ έδωσε τη μορφή Srědets (λ.χ. *gardĭkŭ «Γαρδίκιον» > *gordĭkŭ > gradec = «καστρίδιον»). Η τελευταία μορφή στις «εκαβιανές» βουλγαρικές διαλέκτους έγινε Sredets, ενώ στις «γιακαβιανές» έγινε Sryadets και ύστερα από επένθεση sr>str  Stryadets. Το τελευταίο είναι η βάση του βυζαντινού ονόματος «Τριάδιτζα» (στα βυζαντινά κείμενα το «τζ» αντιστοιχεί στο δικό μας «τσ») της Σόφιας που βρίσκουμε λ.χ. στον Ατταλείατη [3.2] (σχετικά με την μετακίνηση του βυζαντινού στρατού για την κατάπνιξη της εξέγερσης του Πέτρου Δελεάνου):

[…] θᾶττον ἐξ ἁπάσων τῶν ἐπαρχιῶν συνεστήσατο στρατιὰν καὶ μετὰ τῶν δυνάμεων τῇ Σαρδικῇ, τῇ νῦν λεγομένῃ Τριαδίτζῃ, καὶ δι΄αύτῆς τῷ Ἱλλυρικῷ προσβαλών, κατακράτος τοὺς ἀποστατήσαντας ἐτροπώσατο …

Όσο για το Σίρμιον η εξέλιξη ήταν παρόμοια: Sirmium > Sermium (λ.χ. Σερμησιάνοι) > Srěmŭ (Sremljane Vlasi) > Sryamŭ > Stryamŭ από το οποίο προέκυψε η μορφή «Στρίαμος» που απαντά στο Χρονικό της Μονεμβασιάς.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s