Η φωνολογική εξέλιξη της ελληνικής κατά τον μεσαίωνα

Όταν συγκρίνουμε τις νεοελληνικές μορφές των λέξεων που κατάφεραν να επιβιώσουν στην μεσαιωνική ελληνική με τις αντίστοιχες αρχαίες από τις οποίες κατάγονται, καταλήγουμε σε ορισμένους γενικούς κανόνες φωνολογικής εξέλιξης.

1) Απώλεια ρινικών ενήχων (ν,μ) πριν από τριβόμενα σύμφωνα (φ,θ,χ):

μφαλός > οφαλός > αφαλός, ύστερα από υποχωρητική αφομοίωση του τύπου εργάτης,εργαστήριον > αργάτης, αργαστήρι και μοναχός > μαναχός (μορφές που απαντούν σε πολλές επιχωρικές διαλέκτους μέχρι σήμερα).

νύμφη > νύφη

ἄκανθος > ακάνθιον > αγκάθι (εδώ το ν δεν χάθηκε αλλά μετατέθηκε πριν από το κ προκαλώντας την ηχηροποίησή του ν+κ > γκ)

κολόκυνθος > κολοκύνθιον > κολοκύθι

σπλάγχνον > σπλάχνο

2) Ανομοίωση των συμπλεγμάτων άνηχων κλειστών (πτ,κτ) και εξακολουθητικών (σθ,σχ, χθ, φθ/υθ, υ-σ):

i) Στην περίπτωση του ζεύγους άνηχων κλειστών η ανομοίωση έτρεψε το πρώτο σε εξακολουθητικό, δηλαδή πτ>φτ και κτ>χτ :

πτέρυξ/την πτέρυγα > φτερούγα

πτελέα > φτελιά

πτύνω > φτύνω

νύξ/τὴν νύκτα > νύχτα

δάκτυλον > δάχτυλο

ἀρπακτικός > αρπαχτή, αρπαχτικό

κτίζω/κτίστης > χτίζω, χτίστης

ii) Στην περίπτωση του ζεύγους άνηχων εξακολουθητικών/τριβόμενων η ανομοίωση έτρεψε το δεύτερο σε κλειστό: σθ>στ, σχ>σκ, φθ/υθ> φτ/υτ, χθ>χτ.

ἔμπροσθεν > μπροστά

σχολείον > σκολιό

σχίζω > σκίζω

σχαρα > σκάρα

έλευθερία, Ἐλευθέριος > λευτεριά, Λευτέρης

φθάνω > φτάνω

θίχθηκα, δέχθηκα, τάχθηκα > θίχτηκα, δέχτηκα, τάχτηκα

Ορισμένες φωνολογικές εξελίξεις στις αρχαίες ελληνικές διαλέκτους δείχνουν την ίδια εξέλιξη (σθ>στ, σφ>σπ) και έχουν προταθεί σαν ενδείξεις τριβόμενης προφοράς των φ,θ,χ.

Λ.χ. σε επιγραφή που χρονολογείται γύρω στο 500 π.Χ. που βρέθηκε στην Περραιβική Ολοοσσόνα (Ελασσόνα) βρίσκουμε τον τύπο «πρόστεν» αντί του «πρόσθεν», ενώ το «θ» διατηρείται αυτούσιο στις άλλες θέσεις (ἔθανον, ἄνθος, Θεσαλίᾳ, θυγατρί):

πρόστεν

Στις αρχαίες διαλέκτους του βόρειου ελλαδικού χώρου, τα απαρέμφατα σε -σθαι εμφανίζονται συχνά σαν -σται και στην Θεσσαλική Ιστιαιώτιδα (Μητρόπολις, ~ 220 π.Χ.) συγκεκριμένα σαν -στα [ποδέξαστα ~ προσδέξασθαι] με μονοφθογγοποίηση του τελικού -αι όπως συνέβη αργότερα με το αι της δοτικής λ.χ. τῇ χώραι > τῇ χώρᾳ):

O φωνηεντισμός της Iστιαιώτιδος είναι περίεργος: <EI> αντί για <E> στα εἴντεσσι, κοινανείντουν/αττ. οὖσι, κοινωνούντων. <A> αντί για το αναμενόμενο <EI> (< *ē) στα μά, μαδέμινα/αττ. μή, μηδένα. <A> αντί <AI> στο ποδέξαστα/αττ. προσδέξασθαι. <OY> αντί <Y> (/u:/) στο Σπουράγου και, πιθανώς, <Y> αντί <OY> στα τύτουν, τύτεις/αττ. τούτων, τούτοις. <E> (και <EI>) αντί <O> (<OI>) σε τελική συλλαβή μετά από φατνιακά και /i/ ([j]): τὲν πάντα χρόνεν, τύτεις, Mένουνες, Kλιάνδρες, δικαστειρρεῖς/αττ. τὸν πάντα χρόνον, τούτοις, Mένωνος, Kλέανδρος, δικαστηρίοις.

Το άλλο περίεργο στην διάλεκτο της Ιστιαιώτιδος είναι η συχνή τροπή ο>ε ιδίως πριν από «ν» (λ.χ. τεν πάντα χρόνεν, τάλαντεν, τεῖς αντί για τοῖς κλπ).

Στον κατάδεσμο της Πέλλας (~350 π.Χ.), επίσης το απαρέμφατο «γενέσθαι» απαντά ως «γενέσται».

Από την άλλη, η πανελλήνια μετάβαση σφόνδυλος > σπόνδυλος έγινε ήδη στην αρχαιότητα, ενώ σε επιγραφή της Θεσσαλίας (Κραννών, ~220 π.Χ.), η λέξη ἀσφάλεια απαντά ως ἀσπάλεια. Περιέργως, η αλλαγή σφ>σπ ΔΕΝ συνεχίστηκε στις μεσαιωνικές ελληνικές διαλέκτους (σφάζω, σφαχτός, σφυρίζω, σφεντόνα, σφεντάμι) όπως συνέβη με τα σθ>στ και σχ>σκ που αναφέρθηκαν παραπάνω.

Η άλλη μορφή ανομοίωσης είναι αυτή που συνέβη όταν το «σ» του σιγματικού αορίστου και μέλλοντα βρέθηκε σε επαφή με «υ» των διφθόγγων αυ/ευ δημιουργώντας το ζεύγος -υσα-/-υσω- (/-fsa/,/-fso/). Εδώ η ανομοίωση έδωσε fs>ps = «ψ» (λ.χ. ἔπαυ-σα > ἔπαψα/θα παύσω > πάψω, παιδεύω > παίδευσα > παίδεψα/ θα παιδεύσω > παιδέψω).

3) Απώλεια τριβόμενου (κυρίως β,γ) πριν από ρινικό (ν,μ).

Το φαινόμενο απαντά ήδη στην αρχαιότητα όπως μαρτυρούν οι τύποι «γίνομαι» και «γινώσκω» αντί των «γίγνομαι», «γιγνώσκω». Στις μεσαιωνικές μορφές έχουμε:

πράγμα > πράμα

βρεγμένος > βρεμένος

ῥεῦμα [revma] > ρέμα

κλαῦμα [klavma] > κλάμα

(κε)καυμένος [(ke)kavmenos] > καμένος

ψαρεύω > ψάρευμα [psarevma] > ψάρεμα και μαγειρεύω > μαγείρευμα [maγirevma] > μαγείρεμα και μαγειρευμένος > μαγειρεμένος.

4) Απώλεια άτονων αρκτικών φωνηέντων:

μέρα > μέρα

ὄνυξ > το ονύχ-ιον > νύχι

αἰγίδιον > γίδι, γίδα

ψηλός > ψηλός

μαυρός > μαύρος

εν+γαστήρ > εγγαστρωμένη > γκαστρωμένη

hospitium > οσπίτιον > σπίτι (και το αλβανικό «σπίτι» shtëpi προέρχεται από τον ίδιο λατινικό όρο μάλλον μέσω μεταθέσεως p..t> t..p)

5) Απόκτηση των προστριβόμενων φθόγγων τσ (/ts/,το οποίο οι βυζαντινοί συμβόλιζαν γραπτά ως «τζ» λ.χ. Σκυλίτζης, Τζιμισκής) και τζ (/dz/).

Η πλειοψηφία των δύο αυτών προστριβόμενων φθόγγων εισήλθε στη γλώσσα μαζί με τις ξένες δάνειες λέξεις (λ.χ. τουρκικά τσομπάνος, τζαμί, σλαβικό υποκοριστικό -ίτσα, υστερολατινικό ματσούκι ~ ιταλ. mazza, το τουρκικό nomen agentis επίθημα -τζης όπως παγωτατζής, ασπριτζής, βογιατζής, ιταλικά πασιέντζα, καπάτσα, τσούρμο, τσαπαρί κλπ, το αλβανικό τσούπρα). Μερικές περιπτώσεις δείχνουν ενδοελληνική παραγωγή από άλλο σύμφωνο: το κυλάω όσο ακόμα το «υ» προφερόταν ως /ü/=/ju/ έδωσε το kjulào > tsulào = τσουλάω, το λατινικό securis στα ελληνικά μόνο έγινε τσεκούρι, την λέξη σκαντζόχοιρος που συνήθως ετυμολογείται από την ακανθόχοιρος και, τέλος, την λέξη τσουκνίδα που ετυμολογείται από το ελληνιστικό ακανθοκνίδη.

Advertisements

4 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

4 responses to “Η φωνολογική εξέλιξη της ελληνικής κατά τον μεσαίωνα

  1. Καλημέρα σας, αγαπητέ, και συγχαρητήρια για την ευσύνοπτη παρουσίαση μερικών από τις αλλαγές που χαρακτήρισαν τη Μεσαιωνική Ελληνική. Χαίρομαι που τις παρουσιάσατε αντλώντας υλικό από τα εγχειρίδια με τρόπο εύκολο στην ταξινόμηση.
    Έχοντας ασχοληθεί και γράψει συστηματικά αναφορικά με τους προστριβείς φθόγγους, ήθελα να σας παρατηρήσω ότι η πεπαλαιωμένη αναγωγή τής τσουκνίδας σε τύπο *ακανθο-κνίδη δεν θεωρείται πλέον αξιόπιστη. Αν και σε τέτοιες δυσετυμολόγητες λέξεις δεν είναι συνήθως εφικτή η οριστική λύση, η καλύτερη μέχρι τώρα πρόταση είναι η αναγωγή σε τύπο *(κα)τσουκνίδα (με επανανάλυση, μάλλον όταν προηγείτο συνοπτικός παρελθοντικός σε -κα, -κες, -κε), που προέρχεται από τύπο *καψο-κνίδη / *καυσο-κνίδη και του οποίου το β΄ συνθετικό είναι το αρχ. κνίδη «τσουκνίδα». Ενισχυτική τής άποψης αυτής είναι η ύπαρξη της λέξης κατσουκνία στα ιδιώματα της Κω και της Καρπάθου.
    Ελπίζω οι πληροφορίες αυτές να σας φανούν χρήσιμες. Εύχομαι καλή συνέχεια.

    • Καλημέρα σας κύριε Moshe, και σας ευχαριστώ που με τιμήσατε με την παρουσία σας στο μπλόγκ μου. Οι παρατηρήσεις ενός ειδήμονα είναι πάντοτε ευπρόσδεκτες όσο είναι και χρήσιμες.

      Σχετικά με την εξέλιξη *καψο-κνίδη > *(κα)τσουκνίδα που παραθέσατε, ποια είναι η γνώμη σας για την παραγωγή του συνθετικού κουτσο- από το κοψο-;

      • Ευχαριστώ, αγαπητέ μου, για το ερώτημά σας.

        Η παλαιά θεωρία (του Κ. Αμάντου, τον οποίο ακολούθησαν πολλοί) τής αναγωγής κουτσο- < κοψο- δεν θεωρείται πλέον έγκυρη. Ένας λόγος είναι ότι στη μεσαιωνική γλώσσα υπάρχουν πολλά σύνθετα από κουτσο- (π.χ. κουτσο-άφτιος, κουτσο-κέφαλος, κουτσο-μύτης, κουτσο-ποδάτος) αλλά ελάχιστα από κοψο- (π.χ. κοψό-ουρος, κοψο-χερίζω), τα οποία λογικά θα αναμέναμε να αποτελούν την προβαθμίδα τους.

        Εντούτοις, το βασικό πρόβλημα είναι η παρουσία τού μεσαιωνικού (9ος αι.) επιθέτου κουτσός (κοτσός / κοτζός) χωρίς να προϋπάρχει ο αναμενόμενος τύπος *κοψός. Η έρευνα έδειξε (πρώτος έγραψε για αυτό ο Στυλιανός Αλεξίου) ότι το επίθετο κουτσός δεν έχει ελληνική αρχή, αλλά προήλθε από όψιμο ελληνιστικό κοξός «χωλός», το οποίο έχει την αφετηρία του σε επίθετο προερχόμενο από το λατ. coxa «μηρός, ισχίο» (η προστριβοποίηση -ξ- > -τσ- είναι κανονική, όπως έχω ειδικότερα γράψει). Κατόπιν, τα σύνθετα από κουτσο- προέρχονται από το θέμα τού ήδη σχηματισμένου απλού κουτσός.

        Ελπίζω οι πληροφορίες αυτές να απαντούν στο ερώτημά σας. Ευχαριστώ.

      • Πολύ ωραία! Το λύσαμε και το κουτσός.

        Όντως, η λατινική έχει το λήμμα coxo/coxonem = «κουτσός, περδικλωμένος»

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s