Οι «ελληνιστικές» συνέπειες της λατινοφιλίας του Μανουήλ Κομνηνού

Η βασιλεία του Μανουήλ Κομνηνού χαρακτηρίζεται από μια έντονη «λατινοφιλία» και, ταυτόχρονα, από τις πρώτες γραπτές μαρτυρίες του όρου «Ἕλληνες» σαν ενδωνύμιο των Βυζαντινών. Οι βυζαντινολόγοι πιστεύουν ότι τα δύο συνδέονται και ότι το δεύτερο ήταν αντιδραστική συνέπεια του πρώτου.

Ο Νικήτας Χωνιάτης έγραψε ότι ο Μανουήλ Κομνηνός είχε συνειδητοποιήσει από τις σταυροφορίες ότι η αυτοκρατορία του δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει την ισχύ της ενωμένης Δύσης. Αυτό τον ώθησε σε μία μεταιχμιακή διπλωματική πολιτική που κυμαινόταν μεταξύ προληπτικής εξασθένισης των συνεκτικών δεσμών της δύσης και φαντασιώσεις Ιουστινιανικής reconquista. Από τη μια, έδειξε μία υπερβολική λατινοφιλία στην προσπάθειά του να δημιουργήσει μια φιλοβυζαντινή κοινή γνώμη στην Δύση και στα σταυροφορικά κράτη της Ανατολής, διότι πίστευε ότι αυτή ήταν η καλύτερη άμυνα σε επικείμενη λατινική εισβολή. Διορίζει «Λατίνους» σε υψηλότατες στρατιωτικές και κρατικές θέσεις, προσλαμβάνει έναν Ιταλό θεολόγο (Hugh/Ugo Eteriano από την Πίζα) σαν σύμβουλο σε εκκλησιαστικά ζητήματα και του αναθέτει να  λύσει το «Σχίσμα» των δύο εκκλησιών, υιοθετεί δυτικά αυλικά ήθη όπως η κονταρομαχία των ιπποτών (jousting) στην οποία συμμετείχε ο ίδιος στο τουρνουά που διοργάνωσε στην Αντιόχεια για τους Outremer («Μεταπόντιοι» γαλλιστί) και γενικά φροντίζει να έχει στα όπα όπα τους λατίνους που ζουν εντός της Ρωμαΐδος.

Από την άλλη, φροντίζει να εκμεταλλευτεί προς όφελός του τις πολιτικές διαφωνίες των Δυτικών. Βοηθά (κυρίως οικονομικά, αλλά και στέλνωντας εμπειροπόλεμους βυζαντινούς για να οργανώσουν την άμυνα τους) τις πόλεις της βορείου Ιταλίας στην προσπάθειά τους να απαγκιστρωθούν από τον πολιτικό έλεγχο του Γερμανού αυτοκράτορα, τον οποίο θεωρεί τον κύριο ιδεολογικό του αντίπαλο επειδή πλασάρεται ως ο μόνος «Ρωμαίος αυτοκράτορας» και θεωρεί τον Μανουήλ έναν απλό «βασιλέα των Γραικών» και μπαίνει σε ένα ανούσιο φλερτ με τον Πάπα, όπου εν τέλει έφαγε χυλόπιτα στην κυριολεξία ή όπως λέει η παροιμία «μπήκε για μαλλί και βγήκε κουρεμένος».

Οι Γερμανοί αυτοκράτορες Κόνραντ και Φρειδερίκος Μπαρμπαρόσσα έδειξαν τον ίδιο ζήλο με τους βυζαντινούς αυτοκράτορες στην υπεράσπιση του τίτλου τους «Αυτοκράτωρ Ρωμαίων». Αυτό τους έφερε σε ρίξη με το Βατικανό όταν άρχισαν να διακηρύττουν ότι ο τίτλος τους ήταν δορύκτητος και τους ανήκε αξιοκρατικά λόγω τις στρατιωτικής τους ισχύος και όχι επειδή τους τον χάριζε ο εκάστοτε Πάπας. Το Βατικανό είχε αντίθετη άποψη. Ο τίτλος «Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων» χαρίζεται από τον Πάπα σε όποιον αυτός θεωρεί άξιο και ικανό να προστατέψει την Ρώμη. Το 1159 επήλθε η ρίξη με αφορμή την εκλογή του νέου Πάπα: Ο Μπαρμπαρόσσα υποστήριζε τον Βικτόριο Δ΄ εναντίον του Αλεξάνδρου Γ΄. Ο τελευταίος, που εν τέλει εκλέχθηκε, στην προσπάθειά του να βρει έναν ισχυρό προστάτη έναντι του Μπαρμπαρόσσα, απευθύνθηκε για βοήθεια στον λατινόφιλο Μανουήλ Κομνηνό. Σαν δέλεαρ/δόλωμα, για να εξασφαλίσει την βοήθεια του Βυζαντινού αυτοκράτορα του υποσχέθηκε την επίσημη αναγνώριση από το Βατικανό σαν τον μόνο γνήσιο Ρωμαίο αυτοκράτορα. Ο Μανουήλ «τσίμπησε» το δόλωμα κατευθείαν. Το 1161 ένας Καρδινάλιος γράφει στον Μανουήλ χαρακτηρίζοντας τον Γερμανό αυτοκράτορα «Τύραννο» και συνεχίζει περιγράφοντας «το κακό που έκανε στην εκκλησία μας η «τυραννία των βαρβάρων», από τη στιγμή που οι τελευταίοι καπηλεύθηκαν τον αυτοκρατορικό τίτλο» [σελ. 212 από το “The Byzantine Empire: 1025-1204. A political History” του Michael Angold (2η έκδοση 1997, Longman)]. Νομίζω ότι το «γλείψιμο» του Βατικανού είναι εμφανέστατο. Την ίδια περίοδο, ο Μανουήλ αρχίζει να χρησιμοποιεί τίτλους που χρησιμοποιούσε ο Ιουστινιανός και ισχυρίζεται [ίδια σελίδα από το ίδιο βιβλίο] ότι ήταν «ο κληρονόμος του στέμματος του Μεγάλου Κωνσταντίνου και, πιστός στο πνεύμα του προκατόχου του, προστατεύει όλες τις κτήσεις που δικαίως του ανήκουν, ακόμα και αν κάποιες από αυτές έχουν αποσπαστεί από την αυτοκρατορία μας».

Με άλλα λόγια, ενώ δεν μπορεί καλά καλά να αντισταθεί στους Τούρκους στην Μικρά Ασία -πόσο μάλλον να τους εκδιώξει- και με το ζόρι διατηρεί την συνοχή στα πατροπαράδοτα εδάφη του, ο Μανουήλ αρχίζει να έχει βλέψεις Ιουστινιανικής δυτικής reconquista. Η πόλη της Αγκώνας (Ancona) έγινε προτεκτοράτο των Βυζαντινών, στάλθηκε ο Ιωάννης Αξούχ για να οργανώσει την άμυνα, στους πολίτες προσφέρθηκε «ισοπολιτεία με το γένος των Ρωμαίων» γράφει ο Χωνιάτης και όση οικονομική βοήθεια χρειαστούν, ενώ οικονομική βοήθεια και στρατιωτικοί σύμβουλοι στάλθηκαν στον συνασπισμό των βορείων Ιταλικών πόλεων (Βερόνα, Μιλάνο κλπ) που αποφάσισαν να αντισταθούν στους Γερμανούς.

Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, ο Μανουήλ παρασυρόμενος από τους Σταυροφόρους επιχείρησε κάτι που κανένας Βυζαντινός αυτοκράτορας δεν τολμούσε ούτε να φανταστεί, την «συνεταιρική» με τους σταυροφόρους reconquista της Αιγύπτου. Ένα σωρό χρήματα σπαταλήθηκαν, για να σχηματιστεί ένας τεράστιος βυζαντινός στρατός και ο στόλος που θα τους μετέφερε και όταν τελικά έφτασαν στο δέλτα του Νείλου to 1169, οι Σταυροφόροι είχαν ήδη υπογράψει συνθήκη ειρήνης με τους μωαμεθανούς της Αιγύπτου.

Όσον αφορά στο φλερτ με την παποσύνη, ο Πάπας ουδέποτε είχε φυσικά καμιά διάθεση να αναγνωρίσει τον Βυζαντινό αυτοκράτορα σαν τον μόνο γνήσιο Ρωμαίο αυτοκράτορα,  πόσο μάλλον δικαιωματικό άρχοντα των Δυτικών εδαφών. Το 1167 ξέσπασε λoιμός στην Γερμανία και ο στρατός του Μπαρμπαρόσσα αποδυναμώθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε το βατικανό συνειδητοποίησε ότι δεν είχε πλέον ανάγκη Βυζαντινής προστασίας και το 1176 στην μάχη του Λενιάνου, ο συνασπισμός των βόρειων ιταλικών πόλεων κατανίκησε τον γερμανικό στρατό. Με την συνθήκη της Βενετίας του 1177, ο Μπαρμπαρόσσα συμφιλιώθηκε με την Παποσύνη και το 1179 Πάπας και Μπαρμπαρόσσα έριξαν την χυλόπιτα στον Μανουήλ, την οποία περιγράφει ο Μichael Angold στην σελίδα 225 του προαναφερθέντος βιβλίου του:

The papacy took great pleasure in his discomfiture and at the treaty of Venice in 1177 between the pope and the Emperor Frederick Barbarossa, the Byzantine emperor was not even mentioned as a possible ally of either partner. His shadow had hung over Italian politics for thirty years or more, now he was more or less irrelevant. Byzantium and its emperor were to be patronized. In the opening address of the Third Lateran Counsil of 1179 there was an unequivocal claim to papal supremacy over the church of Constantinople, while in the same year Fredirick Barbarossa wrote in the most insulting terms to Manuel addressing him as king of the Greeks. He was called upon to recognize Barbarossa’s authority and to submit to the pope.

Τριάντα χρόνια διπλωματίας στην Ιταλία, οικονομική βοήθεια και συνεισφορά στην αμυντική οργάνωση του συνασπισμού που τελικά νίκησε τους Γερμανούς και σδεν άκουσε ούτε ένα ευχαριστώ. Σαν να μην έφτανε αυτό, ξεκίνησε το φλερτ με το Βατικανό νομίζοντας ότι θα αναγνωριστεί σαν ο μόνος γνήσιος Ρωμαίος αυτοκράτορας και κατέληξε να λάβει ένα προσβλητικό γράμμα από τον Μπαρμπαρόσσα όπου χαρακτηρίζεται «βασιλιάς των Γραικών» και του ζητείται να παραδεχτεί τον τίτλο του Γερμανού αυτοκράτορα και την υπεροχή του Βατικανού ως προς το πατριαρχείο. Κυριολεκτικά, ο Μανουήλ «μπήκε για μαλλί και βγήκε κουρεμένος»! 

Ο Νικήτας Χωνιάτης  περιγράφει την πολιτική του Μανουήλ με πολύ ωραία λόγια: «χλευάστηκε από τους Ρωμαίους επειδή έστρεψε το βλέμμα του στα πέρατα της γης, σπαταλώντας τα χρήματα των υπερφορολογούμενων υπηκόων του σε «υπερόριες επιθυμίες» (υπερόριος = «πέρα από τα σύνορα»), δίχως να επιτύχει τίποτε το ευεργετικό για το κράτος του και αντίθετα με την διπλωματική γραμμήπου χάραξαν οι προκάτοχοί του στον βασιλικό θρόνο».

Η απάντηση του Μανουήλ σε αυτές τις επικρίσεις ήταν ότι επιχείρησε την προληπτική διπλωματική «εισβολή» του στην Δύση, όταν συνειδητοποίησε ότι το Βυζάντιο δεν μπορούσε πλεον να αντισταθεί στρατιωτικά στην ακατανίκητη ισχύ των Λατίνων και αυτοσυγκρίνεται με τους «ἀρίστους τῶν γηπόνων», οι οποίοι καθαρίζουν τις βατσινιές και τ΄αγριόχορτα έξω από το κτήμα τους, για να αποτρέψουν την διάδοση ενδεχόμενης μελλοντικής πυρκαϊάς εντός των κτημάτων τους.

Choniates Manuel

Η αντίδραση ορισμένων βυζαντινών λογίων στην εσωτερική λατινοφιλία του Μανουήλ (διορισμός «λατίνων» σε υψηλές θέσεις και δωρεά «ισοπολιτείας» σε μη Ρωμαίους) ήταν ιδεολογική μετατόπιση προς το τελευταίο και μέχρι τότε παραγκωνισμένο στεγανό. Σε ένα γράμμα του που συνήθως χρονολογείται στο 1155,  ο Θηβαίος Γεώργιος Τορνίκης, σαν μητροπολίτης Εφέσου (από οικογένεια Γεωργιανής καταγωγής, αλλά εδώ και καιρό πλήρως εκβυζαντινισμένη) ζητά να προτιμηθεί ο θείος του σε κάποιον διορισμό και όχι ο λατίνος υποψήφιος και, επιπλέον, γράφει ότι δεν αρμόζει σε «Φιλέλληνα» (εννοεί τον Μανουήλ που σαν Βασιλεύς ήταν και προστάτης των Ρωμαίων) να ευνοεί «βαρβάρους» θεράποντες του Άρη (μισθοφόρους) με την βαρβαρική τους γλώσσα έναντι φιλόμουσων και ηρωϊκών «Ελλήνων».

Tornikes Hellene Barbarian

Την ίδια στιγμή με τον Γεώργιο Τορνίκη (1155 ή 1156), ο επίσης κατά το ήμισυ γεωργιανής καταγωγής Ιωάννης Τζέτζης, μάλλον επικρίνοντας τον υπέρμετρο Ιουστινιανισμό του «Αυσονοκράτορος» Μανουήλ, θα γράψει ότι «μόνο η βλακεία και η αμάθεια δικαιολογούν την χρήση του όρου Αύσονες για εμάς του Ελληνικού γένους».

Tzetzes Ausones Hellenes

Βλέπουμε δηλαδή ότι η λατινοφιλία του Μανουήλ ώθησε ορισμένους από τους αισθανόμενους ως παραγκωνισμένους Βυζαντινούς λογίους σε έναν θαρραλέο και καινοτομικό εθνοτικό προσδιορισμό, που ανέτρεπε τα πατροπαράδοτα «ιερά και όσια». Φυσικά, είναι λανθάνων εθνοτισμός, μιας και δεν έχει κοινωνικό βάθος, αλλά περιορίζεται σε ορισμένα μέλη της λόγιας τάξης, αλλά επιβεβαιώνει κραυγαλέα τόσο τα συμπεράσματα του πατέρα της σύγχρονης εθνολογίας Fredrik Barth περί «ινστρουμενταλισμού» (instrumentalismκαιροσκοπική και πολλές φορές εφήμερη επιλογή της εθνοτικής ταυτότητας σαν όργανο (instrument) επίτευξης κοινωνικών ή οικονομικο-πολιτικών στόχων) όσο και τον ορισμό του εθνοτισμού (ethnicism) από τον Anthony Smith σαν «αμυντική αντίδραση σε εξωτερικό ή εσωτερικό κίνδυνο που απειλεί την συνοχή ενός πληθυσμιακού συνόλου».

Οι δύο άνδρες ανήκαν στον λόγιο κύκλο της Άννας Κομνηνής (ο Τζέτζης σύχναζε στο ίδιο θέατρον = λέσχη λογίων με την Κομνηνή και ο τορνίκης συνέγραψε τον επιτάφιό της).

Tzetzes-Tornikes

Όπως σήμερα πολλοί προτιμούμε να επικεντρώνουμε την προσοχή μας στις όχι και τόσο kitsch στιγμές της ιστορίας μας σαν αντίδραση στον υπέρμετρο και πολλές φορές ανιστόρητο ελληνοκεντρισμό των ελληναράδων, έτσι και ο Τορνίκης και ο Τζέτζης φαίνεται να επανεθνοτίστηκαν (reconfiguration στην παρακάτω σελίδα) σε «Έλληνες» αντιδρώντας στην λατινοφιλία (με τις εσωτερικές κοινωνικές της συνέπειες για τους παραγκωνισμένους «πατροπαράδοτους» Ρωμαίους) και στον υπέρμετρο «Ιουστινιανισμό» του Μανουήλ Κομνηνού.

instrumentalism-ethnicism

Advertisements

17 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

17 responses to “Οι «ελληνιστικές» συνέπειες της λατινοφιλίας του Μανουήλ Κομνηνού

  1. Kostas

    Να ρωτήσω κάτι άσχετο? Μόλις διάβασα αυτό: https://www.academia.edu/6223704/_
    Και αναρωτιέμαι αν μπορεί να στέκει κάτι τέτοιο. Βλέπω ότι τα λεξικά της αρχαίας δίνουν το ξανθός ως κίτρινος πολλές φορές. Έχει βάση αυτό?
    Επίσης διάβαζα πρόσφατα κάτι ποστ λευκών εθνικιστών και έβλεπά τα κλασικά πέρι ξανθών αχαιών και δωριέων κτλπ. Αυτές οι ιδέες περιέργως είναι αρκετά δημοφιλείς και στην ελλάδα απότι μου φαίνεται. Ξέρεις που βασίζονται ? Νομίζεις ότι έχουν κάποια βάση? Μερικές αναφορές: http://books.google.gr/books?id=DhyQ5nHMt3UC&pg=PA195&lpg=PA195&dq=blonde+achaeans&source=bl&ots=MaD92m_aVK&sig=WNVD7OX6SfIp5VnwLzXBtki6WOE&hl=en&sa=X&ei=HgdTU5WUDoSlPbfLgJgH&ved=0CEgQ6AEwBA#v=onepage&q=blonde%20achaeans&f=false

  2. Kostas

    Α συγνώμη, επίσης μαζί με το ξανθός και το γλαυκώπις. Έχω ακούσει ότι μπορεί να σημαίνει με ανοιχτά/μπλε μάτια αλλά και “λαμπερά” μάτια, δλδ τελείως μεταφορικά. Εσύ τι θεωρείς ότι σημαίνει το γλαυκώπις αθήνη?

    • Χρόνια πολλά Χριστός ανέστη.

      Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν την ίδια φωτοτυπική κατανομή που έχουν και οι νεοέλληνες, όπως οι αρχαίοι πληθυσμοί της Ιταλίας είχαν την ίδια φωτοτυπική κατανομή που έχουν και οι σημερινοί Ιταλοί.

      Οι δερματολόγοι χρησιμοποιούν την κλίμακα Fitzpatrick για να υπολογίσουν τον κίνδυνο εκθέσεως στις υπεριώδεις ακτινοβολίες:

      http://en.wikipedia.org/wiki/Fitzpatrick_scale

      Κανένας πληθυσμός στην Ευρασία δεν είναι «μονοφωτοτυπικός», αλλά εμφανίζει γκαουσιανή κατανομή γύρω από μια μέση τιμή έτσι ώστε το 95 του πληθυσμού (που περικλείεται μεταξύ μ-2σ και μ+2σ, μ= μέσος όρος, σ=τυπική απόκλιση) να περιέχει τουλάχιστον 3 φωτότυπους. Οι βόρειο-ευρωπαϊκοί πληθυσμοί κατανέμονται στους 3 πρώτους φωτότυπους (ο Ι είναι η τυπική αγγλόφατσα με το κατακόκκινο/κατάξανθο μαλλί, τα ανοιχτά μάτια και το κατάλευκο (συνήθως με φακίδες) δέρμα που δεν μπορεί να μαυρίσει). Οι μεσογειακοί πληθυσμοί κατανέμοντια γύρω από τους φωτότυπους III,IV και μπορείς να βρεις άτομα από φωτότυπο ΙΙ μέχρι φωτότυπο V.

      Οι αρχαίοι είχαν την ίδια εμμονή με τους Άραβες για το «ξανθό» χρώμα και τα «ανοιχτά» μάτια ακριβώς επειδή αυτά τα χαρακτηριστικά ήταν σχετικά σπάνια (άρα αξιομνημόνευτα) σε σχέση με τους υψηλότερους φωτότυπους.

      Αν διαβάσεις την ανάρτηση που έκανα για τους Άραβες και το ΒΥζάντιο θα δεις ότι περιέγραφαν τις Rumiyya (Ρωμιές) σαν «με ξανθά ίσια μαλλιά και γαλανά μάτια». Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι βυζαντινές γυναίκες ήταν έτσι (το αντίθετο μάλλον ίσχυε όπως και ισχύει). Απλά αυτά τα χαρακτηριστικά ήταν αξιομνημόνευτα για τους Άραβες επειδή δεν υπήρχαν (ή ήταν υπερβολικά σπάνια) στον κόσμο τους.

      Ο Πέρσης Ibn al-Faqih έγραψε λ.χ. ότι οι Saqaliba (Σλάβοι) που κατοικούσαν στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας ήταν πιο σκούροι σε σχέση με τους ενδοχωρικούς.

      http://en.wikipedia.org/wiki/Saqaliba

      The Persian chronicler Ibn al-Faqih wrote that there were two types of saqaliba: those with swarthy skin and dark hair that live by the sea and those with fair skin and light hair that live farther inland.

      Αυτός είναι γενικότερος κανόνας. Ο Homo Sapiens όταν πρωτοβγήκε από την Αφρική ήταν κατάμαυρος όπως οι σημερινοί Αφρικάνοι. Το μάυρο του χρώμα είχε επιλεχθεί από την πίεση της φυσικής επιλογής που ασκούσε η αυξημένη ένταση της ηλιακής ακτινοβολίας στις περιοχές του Ισημερινού. Όσο όμως μετανάστευε σε βορειότερα μέρη, όπου η ακτινολβολία ελαττώνεται, το μαύρο χρώμα άρχισε να είναι εμπόδιο στην βιοσύνθεση της βιταμίνης D (η μετατροπή της προβιταμίνης σε βιταμίνη γίνεται στο δέρμα και χρειάζεται υπεριώδη ακτινοβολία σαν καταλύτη):

      http://en.wikipedia.org/wiki/Vitamin_D#Biosynthesis

      Επομένως, η φυσική επιλογή άρχισε να επιλέγει τις λιγότερο μαύρες επιδερμίδες και σιγά σιγά ύστερα από δεκάδες χιλιετίες οι Ευρασιατικοί Homo Sapiens άρχισαν ν΄ασπρίζουν. Η πίεση της φυσικής επιλογής ήταν μέγιστη στους πληθυσμούς της βορειοευρωπαϊκής ενδοχώρας (στην χαμηλή ένταση UV, το κρύο σήμαινε ρουχισμό που κάλυπτε μεγάλο μέρος τους δέρματος επομένως το λίγο εκτεθημένο δέρμα έπρεπε να κάνει όλη τη δουλειά) και ελάχιστη στην μεσογειακή ακτή της Ευρώπης, γιατί οι μεσόγειοι λαοί έτρωγαν θαλασσινά ψάρια αρκετά συχνά και το θαλασσινό ψάρι είναι σημαντική πηγή εξωγενούς βιταμίνης D. Με άλλα λόγια, οι μεσόγειοι δεν χρειάστηκε να ασπρίσουν σαν τους βορειοευρωπαίους για να έχουν ικανοποιητικές ποσότητες βιταμίνης D και γι΄αυτό το λόγο κατέληξαν κατανεμημένοι σε υψηλότερους (εξελικτικά πιο συντηρητικούς) φωτότυπους.

      Η διαδικασία περιγράφεται στο παρακάτω ντοκυμαντέρ:

      • Βάλτο στο [09:10] εξηγεί πως άσπρισανσιγά σιγά οι παλαιολιθικοί Ευρωπαίοι (συνεχίζει στο επόμενο βίντεο):


        .

      • Kostas

        Χρόνια πολλά, αληθώς!

        Αμφιβάλλω πάντως αν οι πρώτοι άνθρωποι ήταν μάυροι μάυροι. Οι Khoisan και οι αυστραλοί αβορίγινες είναι σκούροι καφέ άρα μάλλον το ίδιο θα ίσχυε και για τους προγόνους τους. Άλλα τέσπα, δεν με ενδιαφέρει και τόσο αυτό!

        Σε αυτό το paper http://faculty.washington.edu/charles/562_f2011/Additional%20Readings/Jablonski%202000.pdf

        περιγράφονται πολλά απόσα λές. Είναι όλο πολύ ενδιαφέρον (το ήξερες ότι οι γυναίκες έχουν πιο ανοιχτό δέρμα από τους άνδρες?) και το προτείνω αλλά ο πίνακας 4 για μένα είναι το ζουμί.

        Αυτές οι εθνικιστικές θεωρίες όμως δεν έχουν άμεση σχέση με τα παραπάνω. Σύμφωνα με αυτές οι αχαιοί κτλπ έιχαν έρθει σχετικά πρόσφατα από τον βορρά οπότε θεωρητικά τουλάχιστον θα μπορούσαν να ισχύουν. Αυτός είναι ο λόγος που ρωτάω για τα φιλολογικά στοιχεία γιατί αυτά είναι τα μόνα που συνηγορούν υπέρ της θέσης. (Εκτός και αν συνυπολογίσεις μερικά επιχειρήματα που αφορούν τους ΠΙΕους που απότι έχω ακούσει ήταν “βορειοευρωπαικής πάστας” άρα και οι οι πρώτοι ΠΙΕφωνοι πληθυσμοί μπορεί να είχαν τέτοια χαρακτηριστικά. Δεν είμαι σίγουρος πάντως αν ισχύει κάτι τέτοιο, μιας και είναι σχεδόν αδύνατο να βρεις αμερόληπτες πηγές).

        Όσο για το ντοκυμαντέρ το έχω δεί. Πολύ ενδιαφέρον. Αυτή η τύπισα στο τέλος που λέει ότι είναι μισή ουαλή και 1/4 ελληνίδα και δε ξέρω γω τι, όλα τα λεφτα!

      • H ιδέα ότι κάποια ελληνικά φύλα είχαν έρθει πιο πρόσφατα από άλλα στην Ελλάδα ανάγεται πίσω στην θεωρία των τριών κυμάτων του Kretschmer που σήμερα κανένας δεν την αποδέχεται. Κατά τον Κρέτσμερ η πρωτοελληνική κοιτίδα ήταν εξωελλαδική. Σήμερα όλοι πιστεύουν ότι η πρωτο-ελληνική κοιτίδα ήταν ελλαδική και υπήρξε μία μετανάστευση λίγο πριν το 2000 π.Χ. ομιλητών της Ελληνο-Φρυγικής ομάδας η οποία έσπασε σε έναν νότιο πρωτο-ελληνικό κλάδο και έναν βόρειο πρωτο-φρυγικό. Από τον πρωτο-ελληνικό κλάδο που ήδη ομιλιόταν στον ελλαδικό χώρο προέκυψαν όλες οι μετέπειτα ιστορικές ελληνικές διάλεκτοι.

        Τώρα τα περι μονοφωτοτυπικών ΠΙΕων. Αυτά είναι βλακείες. Οι ΠΙε ήταν γλωσσική και όχι φυλετική ομάδα. Οι πληθυσμοί που κατοικούσαν στις στέπες είχαν ένα φάσμα κατανομής όπως και οι άλλοι με τους παραθαλάσσιους να έχουν υψηλότερους μέσους φωτοτύπους σε σχέση με τους πιο ενδοχωρικούς. Από εκεί και μετά όπως διάβασες και στον David Anthony οι ΠΙΕ γλώσσες δεν διαδόθηκαν με φυλετική/δημογραφική εξάπλωση, αλλά με charter group (μειονότητες με πολιτιστική/στρατιωτική επιρροή) που κατάφεραν να αφομοιώσουν γλωσσικά τους ιθαγενικούς πληθυσμούς που συνάντησαν.

        Άρα αν σκεφτούμε ότι οι ΠΙΕ των στεπών (ήδη ετεροφωτοτυπικοί) πρώτα εισήλθαν στα Βαλκάνια όπου επιμείχθηκαν με αυτοχθονικούς πληθυσμούς της βαλκανικής ενδοχώρας, οι απόγονοι των οποίων εν τέλει κατέληξαν στον Ελλαδικό χώρο δείχνει ότι οι εισαγωγείς της πρωτο-ελληνικής γλώσσας σίγουρα δεν ήταν «μονοφωτοτυπικοί» και σίγουρα ήταν σχετική δημογραφική μειοψηφία σε σχέση με τους ιθαγενικούς μεσογειακούς πληθυσμούς. Άρα οι πρώιμοι Έλληνες που προέκυψαν από την «επιμειξία» των δύο στοιχείων ήταν εξαρχής περισσότερο μεσογειακοί στα χαρακτηριστικά τους και, όπως και σήμερα, μπορούσες να βρείς όλους τους «ενδιάμεσους» φωτοτύπους (ΙΙ,II,IV,V).

        Οποιαδήποτε θεωρία πάει να παρουσιάσει μια γλωσσολογική ομάδα σαν φυλετική, πόσο μάλλον μονοφωτοτυπική, ασφαλώς δεν ευσταθεί. Οι γλώσσες διαδίδονται σαν την χιονοστιβάδα, η οποία καθώς κυλάει αποκτά συνεχώς καινούριο χιόνι. Έτσι στο τέλος, το αρχικό χιόνι δεν είναι παρά ισχνή μειοψηφία του συνολικού χιονιού της χιονοστιβάδας.

        Η διάδοση της λατινικής γλώσσας το δείχνει κραυγαλέα. Βάλτο στο [24:50] και άκου μέχρι το [26:00]

        Ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας Οκταβιανός, άρχισε να στρατολογεί τους κατεκτημένους λαούς σε 25ετή θητεία σαν Auxilia («επικουρικά» στρατεύματα). Στο τέλος της θητείας τους αποκτούσαν Ρωμαϊκή υπηκοότητα και τα παιδιά τους μπορούσαν να στρατολογηθούν στις λεγεώνες. Το αποτέλεσμα ήταν ότι οι Ιταλικής καταγωγής λεγεωνάριοι που στα χρόνια του Οκταβιανού αποτελούσαν τα 2/3 του λεγεωνικού πληθυσμού, έναν αιώνα αργότερα αποτελούσαν μόλις το 1% του λεγεωνικού πληθυσμού, χωρίς να υπάρχει καμιά αντικειμενική διαφορά στον ρωμαϊκό στρατό !!! Γλώσσα, παράδοση και πειθαρχία διατηρήθηκαν χωρίς να χαθεί τίποτε.

      • Kostas

        Όσο για αυτό που αναφέρεις για τους άραβες ναι το είχα προσέξει. Δεν είμαι σίγουρος πάντως ποιούς είχαν στο μυαλό τους όταν λέγαν Ρωμαίοι και πως αυτοί ήταν εμφανισιακά σε σχέση π.χ. με εμάς. Απότι διάβασα στο A companion to byzantium το πρώτυπο ομορφιάς των βυζαντινών ήταν ξανθό και ανοιχτόχρωμο. Είναι περίεργο το πως φαίνεται ότι ένα τέτοιο πρώτυπο ίσως να είναι διαχρονικό.

        Πάντως ναι σίγουρα οι άνθρωποι κρίνουν τους ξένους σύμφωνα με το τι βλέπουν γύρω τους στην πατρίδα αλλά και με τις προσδοκίες τους. Όταν είχα πολλά πάρε δώσε με ξένους, οι “νοτιοανατολικοί” (π.χ. Ιρανοί) μου λέγαν ότι τους έκανε πολύ εντύπωση το πόσο σκούρος είμαι ενώ οι ευρωπαίοι μου λέγαν πόσο εντύπωση τους έκανε πόσο ανοιχτόχρωμοι ήταν κάποιοι άλλοι! (Too white to be a greek!) Αν τους έβαζες αυτούς μαζί δεν θα βγάζαν κανένα “πραγματικό” Έλληνα!

      • Αν τους έβαζες αυτούς μαζί δεν θα βγάζαν κανένα “πραγματικό” Έλληνα!

        Ε τώρα πρέπει ν΄αρχίσω να λέω παραδείγματα για όλους τους λαούς;

        Σκωτσέζος ο Sean Connery (με φωτότυπο III~IV που κάλλιστα θα μπορούσε είναι τυπικός μεσόγειος):

        http://www.imdb.com/name/nm0000125/

        Σκωτσέζα και η Rose Leslie που παίζει στο game of thrones (με φωτότυπο I):

        http://www.imdb.com/name/nm3310211/?ref_=ttfc_fc_cl_t29

        Σκωτσέζος και ο Rory McCann που κάνει το «Σκύλο» στην ίδια σειρά και που έπαιξε τον Κρατερό στο Alexander:

        http://www.imdb.com/name/nm0564920/?ref_=ttfc_fc_cl_t16

        Ισπανός ο Jordi Molla:

        http://www.imdb.com/name/nm0003244/?ref_=tt_cl_t1

        Ισπανός και ο Antonio Banderas:

        http://www.imdb.com/name/nm0000104/?ref_=nv_sr_1

        Αλληλοκαλυπτόμενες γκαουσιανές και γίνεται πολύς λόγος για το αν η «κορυφή» της καθεμιάς είναι πιο πάνω ή πιο κάτω στο φωτοτυπικό φάσμα.

        Τα μονοφωτοτυπικά στερεότυπα είναι πλαστές συναρτήσεις δ-Dirac που δεν λαμβάνουν υπόψη το φάρδος των πραγματικών γκαουσσιανών.

      • Kostas

        Ναι δεν διαφωνώ. Γενικά δεν πείθομαι από τετοια επιχειρήματα και δεν υιοθετώ αυτές τις θέσεις. Απλά θα θελα να μάθω αν τα φιλολογικά επιχειρήματα έχουν κάποια βάση. Μπορεί π.χ. το ξανθός να σήμαινε κάτι που δεν έχει να κάνει με το χρώμα (όπως λέει το πρώτο λινκ) ή όχι? Πράγματι αναφέρονται ολόκληροι πληθυσμοί ως ξανθοί (όπως λέει το δευτερο λινκ) ή όχι?

        Όσο για το τι λέει ο Anthony δεν του δίνω πολύ σημασία γιατί τα περισότερα επιχειρήματα είναι speculative και η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε με μεγάλη ακρίβεια πως διαδόθηκαν οι γλώσσες. Η γενικόλογη εκδοχή του επιχειρήματος “ήρθαν από βορρά άρα λογικό να είχαν βόρεια χαρακτηριστικά” εμένα μου φαίνεται εύλογη. Ο κύριος λόγος που δεν δέχομαι το συμπέρασμα είναι ότι οι μυκηναίοι ζωγράφιζαν τους εαυτούς τους με σκούρα μαλλιά και μάτια άρα λογικά έτσι ήταν και όλα τα άλλα είναι εκ του περισσού. Επίσης οι λευκοί εθνικιστές είναι ουσιαστικά οι ευρωπαίοι χρυσαυγίτες οπότε δεν έχουν και μεγάλη αξιοπιστά “του μπεγκιν ουιθ” 😛

      • Στα γλωσσολογικά που λες, δεν με έπεισε ο σύνδεσμός σου ότι το «ξανθός» σήμαινε αρχικά κατσαρός και οι μετομηρικοί Έλληνες μπέρδεψαν την σημασία. Από εκεί και μετά δεν σημαίνει ότι σήμαινε «κατάξανθος». Μπορεί κάλλιστα να περιέγράφε οτιδήποτε ανοιχτότερο του σκούρου καστανού. Με τα χρώματα γενικά οι γλώσσες μπερδεύονται. Λ.χ. η λέξη «χλωρός» σήμαινε και «πράσινος» και «κίτρινος/ξανθός». Ο Ξενοφάνης μιλάει για το «χλώρό μέλι»:

        http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dxlwro%2Fs

        Η ίδια ρίζα *g΄hel-h3 > *g’hl.h3-mos χλωμός

        Η ίδια ρίζα *g’hel- έδωσε τη σλαβική λέξη για το χρυσάφι (zlat) και την σλαβική λέξη για το πράσινο (zeleno).
        H ρίζα pel- «μαυρός, γκρι» έδωσε τις λέξεις πέλιο,πελιδνός = μαύρος και πόλιος = ψαρός, γκριζομάλλης:

        http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpelidno%2Fs
        http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpolio%2Fs

        Η σημασία «γκριζομάλλης» δημιούργησε τη βάση για την σημασιολογική εξέλιξη της ρίζας στην λέξη παλαιός («γέρος/γηραιός»).

        Φτάνουμε δηλαδή στο εξής παράδοξο: ο άσπρος αφρός της θάλασσας περιγράφετια με τη λέξη πολιός, η ρίζα του οποίου αρχικά σήμαινε «μαύρος».

        Από εκεί και μετά, στο άλλο θέμα για τους ΠΙΕους και τους Πρωτο-Έλληνες, επαναλαμβάνω δεν υπάρχουν μονοφωτοτυπικές γλωσσικές ομάδες και οι γλώσσες δεν διαδίδονται με «δημογραφική αντικατάσταση» πληθυσμών. Το αγγλόφωνο 25% του Ohio κατάφερε να εξαγγλίσει το γερμανόφωνο 75% στα μέσα του 19ου αιώνα. Έτσι διαδίδονται οι γλώσσες. Οι «Ιταλοί» άποικοι την Γαλλία και στην Ισπανία ήταν ισχνή μειοψηφία, παρόλα αυτά και οι δύο περιοχές κατά την ύστερη αρχαιότητα ήταν πρακτικά πλήρως εκλατινισμένες (αν εξαιρέσουμε της μειοψηφικές νησίδες Βάσκων και Κελτόφωνων πληθυσμών που επιβίωσαν και τα γερμανικά φύλα που μόλις είχαν αρχίσει να μεταναστεύουν).

      • Kostas

        Ναι ρε συ λες να μην τα ξέρω αυτά? (Εκτός του ότι ο σκύλος ήταν ο κρατερός. Αυτό δεν το είχα προσέξει!!)

        Προφανώς και όλοι αυτοί οι πληθυσμοί αλληλοεπικαλύπτονται εμφανισιακά. Το θέμα είναι όμως ότι μπορούν να γίνουν διακρίσεις. Ποιά η πιθανότητα να μπερδέψεις μια παρέα 3-5 τυχαίων γερμανών με μια παρέα 3-5 τυχαίων ελλήνων? Καμμία απολύτως, ακόμα και αν μπορεις να μπερδέψεις εναν έλληνα με ενα γερμανό που και που. Το πως και το γιατί είναι μεγάλη και ενδιαφέρουσα κουβέντα αλλά δεν έχει και άμεση σχέση με αυτά που λέω (νομίζω τουλάχιστον!).

  3. Dejan

    Xristos anesti

  4. Pertinax

    Ενδιαφέρουσα προσέγγιση που φαίνεται να καταρρίπτει τη θέση ότι το “Έλληνες” επανάκτησε την εθνοτική του σημασία εξαιτίας του σοκ της άλωσης του 1204. Ειδικά το χωρίο του Τζέτζη δείχνει ότι το όνομα “Έλληνες” δεν χρησιμοποιήθηκε αρχικά για να αντικαταστήσει το “Ρωμαίοι” αλλά το “Αύσονες”, σαν “κλασικίζουσα” προσφώνηση των Ρωμαίων. Θα έλεγα ότι η όλη φάση αποτελεί ένα ακόμα εξελικτικό στάδιο του “βυζαντινού” εθνοτισμού που, όπως περιγράφεις αλλού, είχε ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται κατά τους προηγούμενους αιώνες: οι “εθνοτισμένοι” Ρωμαίοι βρίσκονταν σε μια διαδικασία αποσαφήνισης του καταγωγικού τους μύθου και παράγοντες όπως η “λατινοφιλία” του Μανουήλ Κομνηνού, τους ωθούσαν να προβάλλουν την ελληνική τους καταγωγή.

    • Καλώς τον Περτίνακα !!!

      Για όσους αναγνώστες δεν τον γνωρίζουν, ο Πέρτιναξ είναι από τα πλέον ενημερωμένα άτομα που έχω συναντήσει στο θέμα της διαχρονικής εξέλιξης της εθνοτικής ταυτότητας των ελληνοφώνων και παραβγήκα κερδισμένος από τις συζητήσεις που είχα στο παρελθόν μαζί του.

      Έχεις απόλυτο δίκαιο. Ενώ πολλοί υποστηρίξαν ότι η α-πολιτεία της αλώσεως του 1204 ήταν ο βασικός καταλύτης προς τον εθνοτισμό, τα δεδομένα των πρωτογενών πηγών δείχνουν ότι η διαδικασία ήταν ενεργή τουλάχιστον 150 χρόνια πριν την άλωση.

      Ο Καλδέλλης είχε υποστηρίξει ότι η απότομη επέκταση της αυτοκρατορίας επί Βουλγαροκτόνου, αύξησε σημαντικά το ποσοστό των «μιξοβαρβάρων» ωθώντας τους «παραδοσιακούς» Ρωμαίους προς τον Ρωμαϊκό αντιδραστικό εθνοτισμό κατά τον 11ο αιώνα.

      Έναν αιώνα αργότερα, ο υπέρμετρος «αυσονισμός» και η λατινοφιλία του Μανουήλ ώθησαν τους λόγιους προς μια πρώτη εκδήλωση αντιδραστικού «ελληνισμού» με κυρίως αντιλατινική εφαρμογή.

      Ετοιμάζω μια ανάρτηση για το πως ο Νικήτας Χωνιάτης χρησιμοποίησε τα ρεύματα της εποχής του. Η στάση του είναι πολυδαίλαλη και δεν είναι δυνατόν να γίνει κατανοητή αν κάποιος δεν διαβάσει ολόκληρο τον Χωνιάτη.

      Ο Χωνιάτης λοιπόν (γράφει κατά την περίοδο 1190-1210) χρησιμοποιεί αραιά και που τον κλασικίζοντα όρο «Έλληνες» για αυτούς που στο 99% των περιπτώσεων ονομάζει Ρωμαίους, αλλά ταυτόχρονα υπάρχουν αρκετά παραδείγματα όπου διαφοροποιεί τον λαό του από τους αρχαίους Έλληνες και αποδίδει με εμφανέστατο σαρκασμό τον όρο «Γραικοί» όταν αποδίδει αυτούσια τα λόγια Λατίνων και Γερμανών. Έτσι θα τον βρεις να ονομάζει «Ελληνίδες» τις πόλεις της Μικράς Ασίας που δεν είχαν πέσει στους Τούρκους και ταυτόχρονα να λέει, «οι Έλληνες έλεγαν» και πετάει κάποιο αρχαιοελληνικό ρητό ή μιλάει για τις αντιπαραθέσεις του «πρώτου αυτοκράτορα της πίστεώς μας Κωνσταντίνου» με τους «Έλληνες» που θεωρούσαν τον χριστιανισμό «μωρία».

      Θα μου πάρει λίγο καιρό αυτή η ανάρτηση, αλλά κάποτε θα ολοκληρωθεί.

      • Pertinax

        Καλώς σε (ξανα)βρήκα φίλε μου! Συνέχισε το “δεινό” σου έργο. Είμαι σίγουρος ότι αργά ή γρήγορα θα αναγνωριστεί σαν ένα από τα διαμάντια της ελληνικής blogόσφαιρας.

      • Ας μείνει και άγνωστο, σημασία έχει να βρισκόμαστε και να τα λέμε οι ενδιαφερόμενοι.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s