Η αλβανική διαλεκτική διτυπία ua~ue

Πριν από λίγο, δέχθηκα ένα σχόλιο από τον κύριο Faon Perrovarri στο οποίο:

1) Χαρακτηρίστηκα «ανίδεος» επειδή έγραψα ότι το ελληνικό βοῦς προέρχεται από το πρωτο-ινδοευρωπαϊκό (ΠΙΕ) *gwous.

2) O κύριος Perrovarri έγραψε ότι η «κανονική ΕΛΛΗΝΙΚΗ» προφορά του αλβανικού επιθέτου Bua είναι Bue.

Ας τα πάρουμε με τη σειρά.

1) Κύριε Perrovarri αν θέλετε να τα βάλετε με την παγκόσμια ακαδημαϊκή κοινότητα ινδοευρωπαϊστών γλωσσολόγων στο θέμα της ετυμολογίας της λέξης βοῦς είναι δικό σας θέμα. Μπορείτε ν΄απευθυνθείτε σε 200 ΙΕστές και θα δείτε ότι και οι 200 θα σας πουν το ίδιο πράγμα:

Τα ΠΙΕ χειλοϋπερωικά *kw,gw,gwh στην ελληνική τράπηκαν περί το 1000 π.Χ. σε χειλικά (π,β,φ) πριν από οπίσθια φωνήεντα (α,ο) και ενίοτε και σε άλλες θέσεις.

Παραθέτω ορισμένα παραδείγματα για του λόγου το αληθές:

– *gwr.h2u- > βαρύς (λατιν. gravis)

– *gwelh1- > βάλλω, βλητός, βέλος κλπ.

– *gwelh2- > gwl.h2-nos > βάλανος (βελανίδι, βελανιδιά)

– *gwabh- > βαφή, βάπτω, βάπτισμα

– *gwerh3- > βιβρώσκω (διπλασιασμένη μορφή λ.χ. βορά)

Πέρα από τα παραπάνω παραδείγματα έχουμε παραδείγματα από την Γραμμική Β όπου τα μετέπειτα ελληνικά /β/ γραφόταν ακόμα με τον χειλοϋπερωικό φθόγγο gw. Λ.χ. :

– η διπλή γραφή qa-si-re-u/pa-si-re-u δείχνει την αλλαγή /gwasileus/ > /basileus/ = βασιλεὺς

– η λέξη συβώτης εμφανίζεται γραμμένη σαν su-qo-ta = /sugwotas/

– ενώ η λέξη βουκόλος εμφανίζεται γραμμένη σαν qo-u-ko-ro  = /gwoukolos/ το οποίο δείχνει περίτρανα ότι το ιστορικό ελληνικό βοῦς προέρχεται από το πρωιμότερο gwous που φυσικά ανάγεται στο ΠΙΕ ομόηχο *gwous.

boukolos

Επομένως, ένα απλό εγχειρίδιο ινδοευρωπαϊκής γλωσσολογίας ή ελληνικής γλώσσας αρκεί για να λύσετε την απορία σας. Ας πάμε παρακάτω.

2) Γράψατε:

Και δεύτερον ,ο gjin BUE shpata, στα ελληνικά προσφέρεται ΜΠΟΥΕ,και όχι ΒΟΥΑ

Το πως θα αποδοθεί στα ελληνικά το αλβανικό όνομα δεν έχει καμία σημασία. Μπορείτε να βρείτε γραφές Μπούας και Βούας όπως το ισλαμικό όνομα Abdul στα ελληνικά αποδίδεται και σαν Αμπντούλ και σαν Αβδούλ και το σλαβικό όνομα Bogdan στα ελληνικά μεσαιωνικά κείμενα αποδίδεται σαν Βογδάνος.

Αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι ότι προτιμήσατε την γραφή Bue αντί για Bua από το οποίο συμπέρανα ότι μάλλον είστε ομιλητής της γκεγκικής (βόρειας αλβανικής) διαλέκτου. Επομένως μου θυμίσατε το θέμα της διαλεκτικής διτυπίας ua(τοσκ.) ~ ue (γκέγκικα) στην αλβανική. Όταν σε μια λέξη υπάρχει αυτή η διαλεκτική διτυπία τότε μπορούμε να ανάγουμε την καταγωγή της διφθόγγου σε δύο προγόνους:

1) Τονισμένα μακρά ō, ā πριν από /n/:

– λατιν. cotōneum > ktōnj > ftua ~ ftue (η τροπή kt> ft όπως στα lucta> luftë και tructa > trocta > troftë)

–  πρωτο-αλβανικό (PA) *krasna > *krāna > krua ~ krue

– PA *ksōnwja > *hōnj > huaj ~ huej

Γράφει ο Vladimir Orel στο βιβλίο του “A Concise Historical Grammar of the Albanian Language: the Reconstruction of Proto-Albanian” (Brill, 2000)

ftua

2) Σύμπλεγμα –ΦvΦ– (όπου Φ = οποιοδήποτε φωνήεν (i,u,a,e,o) και v το χειλικό τριβόμενο /v/)  όπως μαρτυρούν τα παρακάτω πρώιμα (~ 600-800 μ.Χ.) σλαβικά δάνεια της αλβανικής που αναφέρει ο Orel:

Slavic loanwords VvV

Εξοπλισμένος με αυτά τα δεδομένα κύριε Perrovarri θα ήθελα να σας ρωτήσω:

1) Από την στιγμή που ο Gjin Bua Shpata ήταν Τόσκος, Bua (Μπούα) δεν είναι η μορφή του ονόματός του στην διάλεκτο που ο ίδιος μιλούσε;

2) Αν θα θέλαμε να πάμε πιο πίσω στην ετυμολογία του ονόματος και γνωρίζοντας ότι η διτυπία Bua ~ Bue μας στέλνει πίσω στις προγενέστερες αλβανικές μορφές *Bōn-, *Bān- ή  *B#v# (όπου # = οποιοδήποτε φωνήεν = i,u,e,a,o που σημαίνει 5×5 = 25 διαφορετικούς συνδυασμούς) θα ήθελα να μου πείτε τη γνώμη σας για την περίπτωση το αλβανικό Bua~Bue  να προέρχεται από την μορφή *Bān στην οποία κατέληξε ο Αβαρικός τίτλος Bajan> Baan > Bān από την οποία προέρχεται ο σημερινός τίτλος Ban στην Σερβο-Κροατική γλώσσα. Θυμίζω ότι το σλαβικό Ban απαιτεί σαν πρόγονο την μορφή Bān με μακρό ā γιατί το βραχύ a έγινε /o/ στον σλαβικό κλάδο λ.χ.:

Σαλονίκη > Solun

Salonae > Solin

Καστοριά > Kostur

ψαμος > Άσσαμος > Osum και Osam

Alutus > Olt

acetum > ocĭtŭ

*at(t)a > otĭcĭ

Μιας και με τιμήσατε με την επίσκεψή σας κύριε Perrovarri, θα ήθελα να ακούσω τη γνώμη σας.

Advertisements

4 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία

4 responses to “Η αλβανική διαλεκτική διτυπία ua~ue

  1. Simplizissimus

    Όχι, δεν είμαι ο Περοβάρης, είμαι ο Simplizissimus 😉 και θέλω να σε ρωτήσω γιατί λες στον ενικό ο Τόσκος, τη στιγμή που υπάρχει διαδεδομένο νεοελληνικό επώνυμο Τόσκας.

    • Δεν το είχα ψάξει το επίθημα της λέξης. Τώρα που το έθεσες το ερώτημα και το σκέφτηκα τι έπρεπε να είχα γράψει, νομίζω ότι από τον ανισοσύλλαβο πληθυντικό «Τόσκηδες», ο ενικός που έπρεπε να είχα χρησιμοποιήσει είναι «Τόσκης» (λ.χ. μικρούλης > μικρούληδες).

      Από εκεί και μετά υπάρχουν διτυπίες όπως ο Αρμένιος/οι Αρμένιοι και ο Αρμένης/οι Αρμένηδες.

  2. Simplizissimus

    Σωστό κι αυτό. Πάντως όχι σε -ος. 🙂

    • Τώρα που το αναλύσαμε σίγουρα όχι σε -ος. Αφήνω το «Τόσκος» στο κείμενο μόνο και μόνο για να καταλαβαίνουν οι αναγνώστες που με διόρθωσες.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s