Εθνολογικές παρατηρήσεις στον Σκυλίτση #7: Συμπεράσματα

(συνέχεια από μέρος #6)

Στις προηγούμενες 6 αναρτήσεις προσπάθησα να παρουσιάσω όσο πιο λεπτομερώς μπορούσα τις εθνολογικές πληροφορίες που αντλούμε από το διάβασμα της Σύνοψης Ιστοριών του Σκυλίτση. Εξοπλισμένοι με αυτά που αναρτήθηκαν προηγουμένως μπορούμε να διαβάσουμε την κριτική του Αντώνη Καλδέλλη στο βιβλίο της Gill Page Being Byzantine: Greek Identity before the Ottomans (CUP,2008), την οποία παραθέτω σε αυτόν εδώ τον σύνδεσμο.

Ο Καλδέλλης ξεκινάει με την διατύπωση του γενικότερου προβλήματος που δεν είναι άλλο από την ανεπαρκή και μη ειλικρινή εξέταση της «Βυζαντινής» ταυτότητας. Όπως το θέτει πολύ ωραία ο Καλδέλλης, οι συζητήσεις για την «βυζαντινή» ταυτότητα είναι ένα συνονθύλευμα θεωριών με κοινό χαρακτηριστικό την τάση να προσπαθούν ν΄«αποδείξουν» ότι οι Βυζαντινοί ήταν κάτι άλλο από αυτό που οι ίδιοι δήλωναν ότι ήταν, δηλαδή Γένος Ρωμαίων, χωρίς καν να ενδιαφέρονται οι υποστηρικτές της κάθε θεωρίας για το άν τα επιμέρους στοιχεία της κάθε θέσης επαληθεύονται από τις πρωτογενείς Βυζαντινές πηγές. Οι τρεις εναλλακτικές (ως προς αυτά που γράφουν οι ίδιοι Βυζαντινοί) βασικές θεωρίες είναι η «Μεσαιωνική Γραικική Αυτοκρατορία», «η Οικουμενική Χριστιανική Αυτοκρατορία» και η «Πολυεθνική αυτοκρατορία».

While in many cognate fields the study of identity has reached high levels of sophistication and has even become rarefied, in Byzantine Studies the question of Byzantine identity has barely yet been posed in terms that would meet mid twentieth-century standards. For the most part, Byzantinists struggle with the confusing and polemical notions that they have inherited from the prehistory of their field, most of which were devised in order to deny that the Byzantines were what they said that they were, namely Romans. We have been treated to various contradictory alternatives such as the “medieval Greek empire,” the “multi-ethnic empire,” and the “universal” or “Orthodox” empire. We have been told that, despite what they themselves believed for a thousand years, the Byzantines were not Romans but Greeks, or that Romans for them really meant Orthodox, or that their empire was so ethnically diverse that the only thing that united them was Orthodoxy and their loyalty (or mere subjection) to the emperor. And yet, in addition to being contradictory, these notions have never been grounded on the primary sources, far less a scrutiny of the sources. The elephant in the room is that the field of Byzantine Studies has been shaped by the demands of many other, often competing, parties with long-standing interests in claiming exclusive rights to the Roman legacy. A polemical tradition existed since medieval times in the West of denying that the Byzantines were Romans. Many Byzantinists have famously espoused these ideologies over the interests of their own field. As a result, we still do not know who the Byzantines were or what they meant when they said that they were Romans.

Έχοντας αυτά κατά νου ο Καλδέλλης χαρακτηρίζει το βιβλίο της Page σαν ένα βήμα προς την σωστή κατεύθυνση. Η Page καταλήγει στο συμπέρασμα ότι όταν οι βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν τον όρο «Ρωμαίος», για να αυτοπροσδιοριστούν αυτός είχε δύο σημασίες: μία εθνοτική (πεποίθηση φαντασιακής κοινής καταγωγής και αίματος που προκύπτει από οικειότητα και χρήση κοινών εθνοτικών κριτηρίων όπως γλώσσα, θρησκεία, ήθη κλπ.) και μία πολιτική/υπηκοϊκή που χαρακτήριζε όποιον κατοικούσε εν γένει εντός των εδαφών της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και όποιον ήταν πιστός υπήκοος του Βασιλέα των Ρωμαίων. Πάντα σύμφωνα με την Page, η τέταρτη σταυροφορία το 1204 και η απώλεια της αυτοκρατορίας ήταν ο καταλυτικός παράγοντας που αφαίρεσε την πολιτική/υπηκοϊκή σημασία από τις επιλογές των βυζαντινών και τους ώθησε στον εθνοτικό αυτοπροσδιορισμό, ο οποίος από αυτήν την περίοδο και μετά γίνεται ακόμα πιο έντονος.

Αφού δηλώσει ο Καλδέλλης ότι η Page κινείται προς την ορθή κατεύθυνση με την παραδοχή της εθνοτικής Ρωμαϊκής ταυτότητας, στην συνέχεια γράφει ότι η πρότασή της δεν είναι ακριβώς αληθής, αλλά σίγουρα πιο κοντά στην αλήθεια από τις «παραδοσιακές εναλλακτικές» θεωρίες. Ο Καλδέλλης το γράφει αυτό διότι ο ίδιος πιστεύει ότι η ταυτότητα των Βυζαντινών ήταν εθνική (national) και όχι εθνοτική (ethnic). Με άλλα λόγια, πάντα σύμφωνα με τον Καλδέλλη, η Ρωμανία ήταν το έθνος-κράτος των Ρωμαίων.

Second, the argument of the book rests on the distinction between two different senses of being Roman: there was, first, a political meaning (“loyalty to the emperor”), and, second, an ethnic meaning (descent from other Romans, who shared the same culture, language, religion, customs, laws, etc.). The dynamic of Being Byzantine rests on the tension and divergent evolution of these two different senses after 1204. But the way in which each of them is defined separately is problematic as is the schizophrenic notion of Roman identity that results from their combination (and they were always combined in the case of ethnic Romans subject to the emperor). Let us begin with the ethnic sense. It should, more correctly, be called a national sense: the Byzantine Romans were a nation, not an ethnicity. While some believe that the two cannot be differentiated (I cite here D. Goodblatt, Elements of Ancient Jewish Nationalism, Cambridge, 2006), Page defines ethnicity narrowly as a group’s belief in its common ancestry (11-13), a view shared by other historians (I cite here J. Hall, Ethnic Identity in Greek Antiquity, Cambridge, 1997). Yet the ethnic indicia that Page uses throughout the book (religion, language, customs, laws, territory and the like: 14, 17-18, 44) are, when shared by a population, indicative of a national identity and not a narrowly ethnic one; Page sometimes even forget to add belief in a common ancestry among them (93, 122, 162: “Romans by culture, religion, and so on,” 276), and on one occasion refers to Greek as the “national” language of Byzantium (63). What, then, is the difference? While the sources leave no doubt that the Byzantines constituted a nation (by any standard used to identify nations anywhere), they did not necessarily define themselves ethnically. Many prominent Byzantines, whose Roman identity was never in doubt, are said to have had non-Roman ethnic ancestry (e.g., Basileios I, Ioannes Tzetzes, the Axouch family, etc.). They were Roman by virtue of their cultural profile, in terms of faith, language, dress, way of life, etc. Ever since the days of Romulus, it was possible to become Roman and this was how the Greeks had become Romans in the first place (see G. Woolf, Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul, Cambridge, 1998; in general, E. Dench, Romulus’ Asylum: Roman Identities from the Age of Alexander to the Age of Hadrian, Oxford, 2005). The Byzantines understood this dynamic very well.

Εδώ πρέπει να ξεκαθαρίσω ότι η διαφορά εθνικής και εθνοτικής ταυτότητας είναι ότι η πρώτη απαιτεί μια διάθεση πολιτικής αυτονομίας και μπορεί να υπάρξει και χωρίς την πεποίθηση της φαντασιακής κοινής καταγωγής (το sine qua non/οὐκ ἄνευ της εθνοτικότητας σύμφωνα με τον Anthony Smith και τον Jonathan Hall, η οποία με τη σειρά της μπορεί να υπάρχει χωρίς διάθεση πολιτικής αυτονομίας). H Αμερικανική ταυτότητα είναι το καλύτερο παράδειγμα εθνικής ταυτότητας που έχει κατασκευαστεί χωρίς την παραμικρή αναφορά σε φαντασιακό κοινό αίμα. Αυτό που κάνει τους Αμερικάνους Έθνος είναι το ότι οι πρόγονοί τους βρέθηκαν στον Νέο Κόσμο για ένα καλύτερο αύριο (“the American Dream”) και οι απόγονοί τους χαρακτηρίζονται σήμερα από έναν σχετικά ομοιογενή Αμερικανικό πολιτισμό (λ.χ. fastfood και baseball). Η Βρετανική ταυτότητα είναι επίσης εθνική και οι φορείς της μπορούν να έχουν διαφορετικές εθνοτικές ταυτότητες (Αγγλική, Σκωτσέζικη, Ουαλική, Ιρλανδική κ.α.) και το καλύτερο παράδειγμα για να το καταλάβουμε είναι η σκηνή από την ταινία “In the Loop”, όπου ο Peter Capaldi (που υποδύεται έναν Βρετανό υπουργό Σκωτσέζικης καταγωγής) λέει στον James Gandolfini (που υποδύεται έναν Αμερικάνο στρατηγό) “and don’t ever call me f*ckin’ English again!“,  ο οποίος δεν μπορεί να καταλάβει γιατί το “English” που χρησιμοποίησε ήταν προσβλητικό για έναν Βρετανό Σκωτσέζικης καταγωγής:

O όρος Βρετανός είναι εθνική ταυτότητα και προσδιορίζει κάθε υπήκοο του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και Βορείου Ιρλανδίας. Ο όρος Άγγλος από την άλλη είναι εθνοτική ταυτότητα και προσδιορίζει αυτόν που αποδέχεται την συμβολική καταγωγή από τους γερμανούς Αγγλο-Σάξονες που έφτασαν στο νησί τον 5ο αιώνα. Οι «κελτικές» εθνοτικές ταυτότητες από την άλλη (Σκωτσέζικη, Ουαλική, Ιρλανδική), έχουν εθνοσυμβολικές καταγωγές που ανάγονται στο προγερμανικό κελτικό πληθυσμιακό υπόστρωμα του νησιού και ξεχωριστές πολιτιστικές ταυτότητες από τους Άγγλους. Οι Ιρλανδοί ανέπτυξαν μία πλήρη εθνική ταυτότητα, μιας και κατάφεραν να έχουν το δικό τους κράτος.

Η προσωπική μου άποψη είναι ότι το Βυζάντιο είχε μια ταυτότητα που έμοιαζε σε πολλά με τις εθνικές ταυτότητες των σύγχρονων εθνικών κρατών, αλλά πιστεύω ότι παράλληλα ανέπτυξε και μία εθνοτική όπως ισχυρίζεται η Gill Page, η οποία αρχίζει να γίνεται εμφανής από τον 11ο αιώνα και μετά. Ο Καλδέλλης έχει δίκαιο όταν γράφει ότι η ρητορική «αίματος» δεν ενδιέφερε καθόλου τους Βυζαντινούς, αλλά η συμβολική «ὁμαιμία» εμφανίζεται αραιά και που στις πρωτογενείς πηγές ώστε να δικαιολογήσει μία εθνοτική προσέγγιση στην Ρωμαϊκή ταυτότητα. Μία βασική διαφορά μεταξύ του Βυζαντίου και των σύγχρονων εθνικών κρατών ήταν η έλλειψη δωρεάν κρατικής παιδείας, η οποία ήταν ο βασικός μηχανισμός top-down ομογενοποίησης των πληθυσμών (σήμερα τα ΜΜΕ έχουν το ίδιο ειδικό βάρος με την εθνική παιδεία). Το Βυζάντιο είχε άλλους μηχανισμούς ομογενοποίησης (λ.χ. εκκλησία, στρατός, εμπόριο μεταξύ των περιοχών), αλλά δεν είχε οργανωμένο σύστημα «εθνικής» παιδείας. Η παιδεία ήταν προνόμιο των ολίγων που είχαν την δυνατότητα να την αποκτήσουν και σκοπός της δεν ήταν τόσο η εθνική ομογενοποίηση όσο η κοινωνική διαφοροποίηση (δημιουργία ελιτιστικών λογίων για την επάνδρωση των ανώτερων διοικητικών και εκκλησιαστικών κλιμακίων).

Πως μας βοηθάει η ανάγνωση του Σκυλίτση ώστε πάρουμε θέση σε αυτήν την διαφωνία για την βυζαντινή ταυτότητα [«εθνική» Ρωμαϊκή ταυτότητα κατά Καλδέλλη vs. διττή «πολιτική-εθνοτική» Ρωμαϊκή ταυτότητα κατά Page vs. «εναλλακτικές αρνησι-Ρωμαϊκές (Roman-denying)» θεωρίες: «Γραικική», «Οικουμενική Χριστιανική» και «Πολυεθνική»);

Είναι πιο εύκολο να αποκλείσουμε πρώτα τις εναλλακτικές αρνησι-Ρωμαϊκές θεωρίες που προσπαθούν ν΄αποδείξουν ότι οι Βυζαντινοί δεν ήταν αυτό που οι ίδιοι έλεγαν ότι ήταν για 1000 χρόνια (γένος Ρωμαίων).

Ονόμασα την πρώτη «Γραικική» διότι βασίζεται στην ητική δυτική αντίληψη. Για τους δυτικούς Ευρωπαίους και τους Σλάβους οι Βυζαντινοί ήταν «Γραικοί». Οι Σλάβοι το κάνουν αυθόρμητα διότι αυτός είναι ο όρος που παρέλαβαν από τους προσλαβικούς Γερμανικούς και Λατινόφωνους περιδουνάβιους πληθυσμούς. Οι δυτικοί από την άλλη, ξεκίνησαν και αυτοί αυθόρμητα να ονομάζουν τους βυζαντινούς «Γραικούς», αλλά από τη στέψη του Καρλομάγνου ως «Ρωμαίου Αυτοκράτορα» και έπειτα, ο όρος χρησιμοποιείται σκόπιμα και συνειδητά για ν΄απορρίψει την Ρωμαϊκότητα των Βυζαντινών. Επειδή, η εθνοτικότητα είναι συνειδητή επιλογή εθνοτικής ταυτότητας, η «Γραικική» θεωρία δεν ευσταθεί διότι ουδείς Βυζαντινός αυτοπροσδιορίστηκε ως «Γραικός». Η νεοελληνική εθνική ιστοριογραφία βρήκε στην δυτική «Γραικική» θεωρία, έναν σύμμαχο στην προσπάθειά της να παρουσιάσει μια διηνεκή Ελληνική εθνοτική συνέχεια από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Η αλήθεια όμως είναι ότι η «Γραικική» θεωρία δεν «αποδεικνύει» καμία Ελληνική εθνοτική συνέχεια. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, αποδεικνύει μία δυτική διάθεση παραδοχής μιας συνεχούς ελληνόφωνης κοινότητας στην ανατολή. Πιο σημαντική είναι η ημική οικειοποίηση του εθνωνυμίου «Ἕλληνες» από ορισμένους βυζαντινούς λογίους του 12ου αιώνα, γιατί τουλάχιστον αυτή δείχνει τη αυτοδιάθεση ενός μέρους των βυζαντινών λογίων να προσδιορίζονται σαν «Ἕλληνες». Φυσικά, αυτή η αναβιωμένη ελληνική ταυτότητα είναι λανθάνουσα διότι είναι παντελώς άγνωστη στον απλό λαό και θα παραμείνει τέτοια μέχρι τον νεοελληνικό διαφωτισμό και την δημιουργία του Νεοελληνικού κράτους.

Ο Σκυλίτσης χρησιμοποιεί τον όρο «ἑλληνική» με τη σημασία «ειδωλολατρική» όταν λέει ότι Μιχαήλ Β’ χλεύαζε [εσφαλμένα] το Πάσχα σαν «ἑλληνικό» κατάλοιπο και, για να ονομάσει την «θύραθεν παιδεία/ἔξω σοφία» την οποία διαφοροποιεί από την «ἡμέτερη» («δική μας») χριστιανική παιδεία όταν λέει ότι ο 2ος αρχιεπίσκοπος της Βουλγαρίας Λέων ο Παφλαγών κατείχε και τις δύο. Φυσικά δεν είναι εχθρικός προς αυτήν την ελληνική παιδεία διότι είδαμε ότι θεώρησε σαν πρόοδο την αναβίωση της «ἔξω παιδείας» από τον Καίσαρα Βαρδά («ἔργον κάλλιστὸν τε καὶ περιβόητον») και σαν αντίδοτο προς την αμάθεια και αγροικία που είχε επικρατήσει.

τὴν ἑορτὴν τοῦ σωτηρίου πάσχα κακῶς καὶ παρὰ καιρὸν χλευάζων τιμᾶσθαι, καὶ ὡς Ἑλληνικὴν τάχα παίδευσιν διαπτύων,

δὲ τοῦδε καιροῦ τῶν Ἰσμαηλιτῶν κατάρχων Μαμοὺμ ἄλλοις τε μαθήμασιν Ἑλληνικοῖς σχολάζων, καὶ δὴ καὶ γεωμετρίας διαφερόντως ἐξεχόμενος ἦν.

ὁ Βάρδας δὲ διεῖπε τὰ πολιτικὰ καὶ τῆς βασιλείας κατεστοχάζετο, ὡς αὐτὴν εὐκαίρως παραληψόμενος. ἐπεμελήθη δὲ καὶ τῆς ἔξω σοφίας (ἦν γὰρ ἐκ πολλοῦ χρόνου παραρρυεῖσα καὶ πρὸς τὸ μηδὲν ὅλως χωρήσασα τῇ τῶν κρατησάντων ἀγροικίᾳ καὶ ἀμαθίᾳ), διατριβὰς ἑκάστῃ τῶν ἐπιστημῶν ἀφορίσας, τῶν μὲν ἄλλων, ὅπῃ περ ἔτυχε, τῆς δ’ ἐπὶ πᾶσιν ἐπόχου φιλοσοφίας κατ’ αὐτὰ τὰ βασίλεια ἐν τῇ Μαγναύρᾳ. καὶ οὕτως ἐξ ἐκείνου ἀνηβάσκειν αἱ ἐπιστῆμαι ἤρξαντο. τοῦτο τὸ ἔργον κάλλιστόν τε καὶ περιβόητον ὂν οὐκ ἴσχυσεν ἀποπλῦναι τὰς ἐνούσας ἄλλας τῷ Βάρδᾳ κῆρας.

οὗτος Λέων μὲν ἐκαλεῖτο, πᾶσαν δὲ παιδείαν ἐξήσκητο τήν τε θύραθεν καὶ τὴν ἡμετέραν, ἐπιστὰς δὲ τῇ Βουλγαρίᾳ πολλὰ μνημεῖα τῆς αὐτοῦ ἀρετῆς καταλέλοιπεν.

Με άλλα λόγια, ο Σκυλίτσης δεν έχιε την παραμικρή διάθεση να ταυτίσει το γένος των Ρωμαίων με την «Ρωμαϊκή φωνή» του, το «Ρωμαϊκό του αλφάβητο»  και το «Χριστιανικόν αἷμα» του με τους Έλληνες της αρχαιότητος. Είδαμε ότι η ελληνική γλώσσα στην οποία οι Βούλγαροι έξω από τα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως φώναζαν τον Συμεών «Βασιλέα» ονομάζεται «Ρωμαϊκή φωνή»:

οἵτινες μέσον αὐτῶν εἰληφότες τὸν Συμεὼν ὡς βασιλέα εὐφήμουν Ῥωμαϊκῇ τῇ φωνῇ.

Ο Σκυλίτσης επίσης όταν περιγράφει τα νομίσματα του Ιωάννη Τσιμισκή λέει ότι είχαν γραμμένη τη φράση «Ιησούς Χριστός βασιλεύς βασιλέων» με «Ρωμαϊκά γράμματα» (=ελληνικό αλφάβητο).

προσέταξε δὲ ἐν τῷ νομίσματι καὶ τῷ ὀβολῷ εἰκόνα ἐγγράφεσθαι τοῦ σωτῆρος, μὴ πρότερον τούτου γινομένου. ἐγράφοντο δὲ καὶ γράμματα Ῥωμαϊστὶ ἐν θατέρῳ μέρει ὧδέ πῃ διεξιόντα· ‘Ἰησοῦς Χριστὸς βασιλεὺς βασιλέων.’ τοῦτο δὲ καὶ οἱ καθεξῆς ἐτήρησαν βασιλεῖς.

Ενώ ο Βασίλειος Β΄ ερωτά με γράμμα του στον στασιαστή Βαρδά Σκληρό αν δεν χόρτασε το Χριστιανικό αίμα που χύθηκε μέχρι τώρα στον εμφύλιο πόλεμό τους.

 ἀδείας λαβόμενος ὁ Σκληρὸς πάλιν ἀνελάμβανεν ἑαυτὸν καὶ τὴν προτέραν ἐσωμάσκει ἀποστασίαν. ὅπερ πυθόμενος ὁ βασιλεὺς γράμμασι παρῄνει κόρον λαβεῖν τῆς τῶν Χριστιανῶν χύσεως αἱμάτων, ἄνθρωπον καὶ αὐτὸν ὄντα καὶ θάνατον προσδεχόμενον καὶ κρίσιν.

Ο όρος «Ἕλληνες» απαντά άπαξ στον Σκυλίτση σαν συνώνυμο του όρου «Ἑλλαδικοί» = κάτοικοι του θέματος Ελλάδος που βρισκόταν μεταξύ των θεμάτων Θεσσαλονίκης, Νικοπόλεως και Πελοποννήσου, όταν αναφέρει έναν «δικαστή Ἑλλήνων» (= θεματικός Κριτής) επί Κωνσταντίνου Μονομάχου:

οῦτον γάρ, ὁπηνίκα τὸν ἕτερον ἐβουλεύετο Κωνσταντῖνον εἰς τὸν βασίλειον θρόνον ἀναγαγεῖν, δικαστὴν Ἑλλήνων προεχειρίσατο·

μετ’ ὀλίγον δὲ ἀπεστάλη παρὰ τῆς αὐγούστης Βασίλειος πατρίκιος ὁ ἐπὶ τοῦ κανικλείου καὶ Νικήτας ὁ Ἑλλαδικός, καὶ χρυσίῳ καὶ χρήμασι πλείστοις πάλιν αὐτὴν ἀνεκτήσαντο.

Αυτό το θέμα Ελλάδος στο πρώτο μισό του 11ου αιώνα είχε πρωτεύουσα την Λάρισα και προς το τέλος του αιώνα είχε πρωτεύουσα την Θήβα. Ο όρος «Ἑλλάς» διοικητικά περιελάμβανε και την Θεσσαλία, ενώ με την στενή γεωγραφική σημασία χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ανατολική Στερεά χωρίς την Θεσσαλία:

καὶ καθίσταται μόναρχος Βουλγαρίας ἁπάσης ὁ Σαμουήλ. οὗτος πολεμικὸς ἄνθρωπος ὢν καὶ μηδέποτε εἰδὼς ἠρεμεῖν, τῶν Ῥωμαϊκῶν στρατευμάτων ταῖς πρὸς τὸν Σκληρὸν μάχαις ἀσχολουμένων ἀδείας τυχὼν κατέδραμε πᾶσαν τὴν ἑσπέραν, οὐ μόνον Θρᾴκην καὶ Μακεδονίαν καὶ τὰ τῇ Θεσσαλονίκῃ πρόσχωρα, ἀλλὰ καὶ Θετταλίαν καὶ Ἑλλάδα καὶ Πελοπόννησον.

Πάμε τώρα στην «πολυεθνική» και «χριστιανική» θεωρία. Και οι δύο προέκυψαν από την πεποίθηση ότι η Βυζαντινή αυτοκρατορία ήταν τόσο απελπιστικά πολυεθνική, ώστε ήταν αδύνατη η εθνοτική σημασία στον αυτοπροσδιορισμό «Ρωμαίοι». Έτσι οι μόνες δυνατές σημασίες του αυτοπροσδιορισμού «Ρωμαίοι» είναι η θρησκευτική και η πολιτική/υπηκοϊκή. Με άλλα λόγια, οι κοινωνοί αυτών των θεωριών ισχυρίζονται ότι ο όρος «Ρωμαίος» ήταν συνώνυμος των όρων «Χριστιανός» και «κάτοικος των εδαφών της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας/πιστός υπήκοος του Βασιλέα των Ρωμαίων».

Το διάβασμα του Σκυλίτση δείχνει ξεκάθαρα ότι αυτές οι θεωρίες δεν ευσταθούν. Οι Πατζινάκοι του Κεγένη εγκαταστάθηκαν στο Παρίστριον και βαπτίστηκαν και επιπλέον ο αρχηγός τους τιμήθηκε σαν πατρίκιος. Αυτό όμως δεν τους έκανε Ρωμαίους, αλλά «φίλους και σύμμαχους των Ρωμαίων»!

ὁ δὲ Κεγένης εἰς τὴν βασιλίδα φοιτήσας, καὶ ἐς λόγους ἐλθὼν τῷ βασιλεῖ φιλοφρόνως τε καὶ μεγαλοπρεπῶς ὑπεδέχθη, καὶ ὑποσχόμενος αὐτός τε τὸ ἅγιον δέξασθαι βάπτισμα, παραπεῖσαι δὲ καὶ τοὺς συνόντας αὐτῷ καὶ φρούρια τρία ἀπὸ τῶν
ἐν ταῖς ὄχθαις ἱδρυμένων τοῦ Ἴστρου εἰλήφει καὶ γῆς πολλὰ στάδια, καὶ τοῦ λοιποῦ τοῖς φίλοις ἀνεγράφη καὶ συμμάχοις Ῥωμαίων
‘, ἀνεδέξατο τὸ ἅγιον βάπτισμα αὐτός τε καὶ οἱ σὺν τοῦ τὰ τοῦ θείου λουτροῦ παρὰ τῷ Ἴστρῳ ποταμῷ ἐκτελέσαντος καὶ πᾶσι μεταδόντος.

Μετά την κατάκτηση/προσάρτηση της Βουλγαρίας, οι Χριστιανοί Βούλγαροι έγιναν υπήκοοι του Βασιλέα των Ρωμαίων. Όμως όπως έδειξα στις προηγούμενες αναρτήσεις αυτό δεν τους έκανε αυτομάτως Ρωμαίους. Για να γίνουν Ρωμαίοι έπρεπε να υιοθετήσουν εκείνους τους αντικειμενικούς δείκτες (γλώσσα, ήθη, ενδυμασία) που προσδιορίζουν τους Ρωμαίους.

Τέλος οι Χριστιανοί Φράγγοι και Ρως μισθοφόροι που κατοικούσαν στα εδάφη της αυτοκρατορίας όχι μόνον δεν χαρακτηρίζονται Ρωμαίοι, αλλά «ἐθνικοί/ἐξ ἐθνῶν», αλλά επιπλέον χαρακτηρίζονται και «βάρβαροι».

τυχον γὰρ τῷ τότε καιρῷ δύο τάγματα Φραγγικὰ καὶ Ῥωσικὸν ἓν ἐπιχωριάζοντα τῷ τόπῳ πρὸς παραχειμασίαν· … γράμματα γὰρ πλασάμενος βασιλικά, ὡς εἴη προστεταγμένον αὐτῷ ἀνειληφότι τὰ τῶν συμμάχων τρία τάγματα καὶ τὰ δύο τῶν τε Κολωνειατῶν καὶ τῶν Χαλδαίων ἀνελθεῖν κατὰ τοῦ Σαμούχ, καὶ τὰ πέντε ταῦτα κατὰ τὴν πεδιάδα τῆς Νικοπόλεως ἀθροισθῆναι κελεύσας … καὶ τὸν ἶσον τρόπον ποιῶν πάντας καὶ ἄκοντας ὥρκισε. καὶ πρῶτον μὲν ὑπηγάγετο τὰ δύο Ῥωμαϊκὰ τάγματα, μετ’ ἐκεῖνα δὲ καὶ τοὺς οἰκείους, καὶ τοῖς ἐξ ἐθνῶν προῆγε τὰς προσβολάς.

Βλέπουμε δηλαδή ότι από τις δυνάμεις που συνέλεξε ο Κατακάλων Κεκαυμένος για την επανάσταση του Ισαάκιου Κομνηνού, τα τρία τάγματα «συμμάχων»/«ἐξ ἐθνῶν» (2 Φραγγικά και 1 Ρωσικό) διαφοροποιούνται εθνοτικά από τα δύο Ρωμαϊκά θεματικά τάγματα των Κολωνειατών και Χαλδαίων. Όσον αφορά την «βαρβαρότητά» των Φράγγων και των Ρως Βαράγγων χριστιανών μισθοφόρων:

ὁ δὲ Ἐρβέβιος, οἷα βάρβαρος καὶ τὴν ὀργὴν ἀκατάσχετος, … καὶ κοινολογησάμενός τισι τῶν Φράγγων ἐκεῖσε τότε διεσπαρμένοις οὖσιν εἰς παραχειμασίαν καὶ τριακοσίους ἄνδρας ἐκ τούτων ὑποφθείρας, ἀπῇρεν ἐκεῖθεν, καὶ ἀνελθὼν ἐν Μηδίᾳ κοινοπραγεῖ τῷ Σαμοὺχ ἐκεῖσε ἐνδιατρίβοντι, ὥστε πολεμεῖν Ῥωμαίοις.

Τούτῳ τῷ χρόνῳ καὶ ἄλλο τι συνέβη ἀξιαφήγητον. τῶν εἰς παραχειμασίαν ἐν τῷ θέματι τῶν Θρᾳκησίων διεσπαρμένων Βαράγγων γυναῖκά τις ἐγχωρίαν εὑρὼν ἐπ’ ἐρημίας ἀπεπειρᾶτο τῆς σωφροσύνης αὐτῆς. ὡς δ’ οὐκ ἔπειθε, καὶ βίαν ἤδη ἐπῆγεν, ἡ δὲ τὸν ἀκινάκην σπασαμένη τἀνδρὸς παίει κατὰ καρδίας τὸν βάρβαρον καὶ εὐθὺς ἀναιρεῖ.

Ότι το να κατοικείς εντός των εδαφών της αυτοκρατορίας και να είσαι υπήκοος του Βασιλέα των Ρωμαίων δεν αρκούσε για να ενταχθεί κάποιος στο Γένος των Ρωμαίων φαίνεται από τον διαχωρισμό που κάνει ο Σκυλίτσης μεταξύ Ρωμαίων υπηκόων και «γενῶν/ἐθνῶν τοῖς Ρωμαίοις ὑπήκοα» που κατοικούν εντός των συνόρων (και συνήθως κοντά σε αυτά) της αυτοκρατορίας. Βέβαια, ίσως με τον δεύτερο όρο «Ῥωμαῖοι» να εννοείται η άρχουσα ελίτ (η ρωμαϊκη «κυβέρνηση» αν θέλετε).

Στην νοτιοανατολική παραμεθόριο περιοχή:

ἐκδρομάς τε γὰρ ἐποίει συνεχεῖς, καὶ τὴν Ἀντιόχειαν ἐκάκου καὶ τὰ ὁμοροῦντα ἔθνη καὶ πρόσοικα τὰ τοῖς Ῥωμαίοις ὑπήκοα.

καὶ οὐ διέλιπον ἐξ ἐκείνου ἐξ ὑπερδεξίων φερόμενοι οἱ Σαρακηνοὶ διαφθείρειν τὰ ἐν Συρίᾳ Ῥωμαίοις ὑπήκοα καὶ λυμαίνεσθαι.

Γύρω από το Μαυροβούνιο και την ΝΔ Σερβία στα «Ἰλλυρικά ὄρη»:

Στεφάνου γὰρ τοῦ καὶ Βοϊσθλάβου, ὥσπερ ἔμπροσθεν ἐρρήθη, ἀποδράντος ἐκ Βυζαντίου καὶ τὰ Ἰλλυρικὰ κατασχόντος ὄρη, καὶ Τριβαλλοὺς καὶ Σέρβους καὶ τὰ πρόσοικα γένη καὶ Ῥωμαίοις ὑπήκοα κατατρέχοντος καὶ ληϊζομένου …

Πάμε τώρα στην πιο λεπτή διάκριση μεταξύ εθνοτικής και εθνικής Ρωμαϊκής ταυτότητας. ανέφερα είδη ότι το sine qua non/οὐκ ἄνευ της εθνοτικής ταυτότητας είναι το φαντασιακό «ὁμαιμον» και η συμβολική παραδοχή κοινής καταγωγής.

Τα μέλη του γένους των Ρωμαίων συχνά χαρακτηρίζονται «ὁμόφυλοι», «συγγενείς» και «ὁμόγνιοι» από το Σκυλίτση. Οι μεταξύ τους πόλεμοι χαρακτηρίζονται «εμφύλιοι» και κατά τη διάρκειά τους χύνεται «ὁμόγνιον», «ἐμφύλιον» και «χριστιανικόν» αίμα. Οι αρχαίοι Ρωμαίοι που ουδέποtε ανέπτυξαν μία εθνοτική ταυτότητα αγνοούν εντελώς την σημασία του εμφυλίου πολέμου, αλλά γνωρίζουν μόνον τον πόλεμο συμπολιτών (bellum civile > αγγλικά civil war). Ανέφερα σε προηγούμενη ανάρτηση ότι όταν ο Θωμάς ο Σλάβος και οι στασιαστές του οχυρώθηκαν στην Αδριανούπολη, τα νομιμόφρονα στρατεύματα δεν πολιόρκησαν την πόλη για να μην λερώσουν τα χέρια τους με «αἷμα ὁμογνίων». Ο πόλεμος μεταξύ του Βουλγαροκτόνου και του Βαρδά Σκληρού ονομάζεται «ἐμφύλιος» και ο βασιλέας ερωτά τον αποστάτη αν δεν χόρτασε με το Χριστιανικό αίμα που είχε χυθεί μέχρι τότε.

οἱ γὰρ σὺν αὐτῷ στρατιῶται πολὺν χρόνον γυναικῶν καὶ τέκνων στερισκόμενοι δι’ αὐτὸν καὶ τὰς χεῖρας χραίνοντες ὁμογνίοις αἵμασιν,

διαβὰς δὲ ὁ Σκληρὸς τὴν Ἀσίαν κἀν τῷ Δορυλαίῳ γενόμενος πρῶτον μὲν ἀπεπειρᾶτο τοῦ Φωκᾶ καὶ τῶν τούτῳ συναιρομένων, εἴ πως δυνηθείη αὐτοὺς ἀγαθῶν ὑποσχέσεσιν ἀποστῆναι πεῖσαι τῶν βεβουλευμένων (καὶ γὰρ δὴ καὶ παραγγελίαν εἶχεν ἐκ βασιλέως, ὡς ἀνυστὸν ἀγωνίσασθαι ἐμφυλίου αἵματος καθαρὰς διατηρῆσαι τὰς χεῖρας

προεμήνυε δ’ οὗτος τὸν τοῦ βασιλέως θάνατον καὶ τὰς μελλούσας κατασχεῖν τὴν Ῥωμαίων γῆν ἐκ τῶν ἐμφυλίων πολέμων ἀπαραμυθήτους τύχας.

καὶ τὴν ἀπόκρισιν ἀποκομίσαντος τοῦ Σκληροῦ τοῖς βασιλεῦσι καὶ τῷ τὴν βασιλείαν ἰθύνοντι Βασιλείῳ, γράμματα ἐφοίτων πρὸς τὸν στρατοπεδάρχην ἐμφυλίου μὲν μὴ κατάρχειν πολέμου

Μόλις ξεμπέρδεψε με τους εμφυλίους πολέμους ο Βασίλειος εκστράτευσε εναντίον των Βουλγάρων. Οι μάχες που ακολούθησαν μεταξύ Ρωμαίων και Βουλγάρων δεν είναι «ἐμφύλιες» όπως αυτές μεταξύ του Βασιλείου και του Σκληρού που είχαν προηγηθεί:

 Ἀπολυθεὶς δὲ τῶν ἐμφυλίων πολέμων καὶ φροντίδων ὁ βασιλεύς, πῶς ἂν διάθηται τὰ κατὰ τὸν Σαμουὴλ ἐσκόπει καὶ τοὺς λοιποὺς τοπάρχας, οἵτινες ταῖς ἀποστασίαις ἐνασχολουμένου ἄδειαν εἰληφότες οὐ μικρὰ τὰς τῶν Ῥωμαίων ἐπικρατείας ἐλύπησαν.

Τα αντίπαλα στρατεύματα στην εμφύλια μάχη της Πετρόης είναι ομόφυλοι, συγγενείς και φίλοι:

 ἐξερχόμενοι οὖν ἀφ’ ἑκατέρων τῶν στρατοπεδειῶν ἐπὶ χορτολογίαν οἵ τε τοῦ Κομνηνοῦ στρατιῶται καὶ οἱ τοῦ ἀντιθέτου μέρους καὶ ἀλλήλοις ἐπιμιγνύμενοι, οἷα ὁμόφυλοι καὶ συγγενεῖς καὶ φίλοι, προετρέποντο ἀλλήλους

Προς το τέλος της βασιλείας του ο Νικηφόρος Φωκάς εξουσίαζε «τυραννικά». Σε κάποια φάση φοβέρησε στον ιππόδρομο τους θεατές, οι οποίοι αλληλοποδοπατήθηκαν προσπαθώντας να διαφύγουν και πολλοί σκοτώθηκαν. Οι συγγενείς των θυμάτων, αργότερα λιθοβόλησαν τον Φωκά στον δρόμο λέγοντάς του ότι είχε λερωθεί με αίμα ομοφύλων:

Πρόοδον δὲ δημοσίαν ποιήσαντα τὸν Νικηφόρον ἐν τῇ Πηγῇ κατὰ τὴν ἑορτὴν τῆς ἀναλήψεως Χριστοῦ καὶ ὑποστρέφοντα οἱ συγγενεῖς τῶν ἐν τῷ ἱπποδρομίῳ ἀπολωλότων δεξάμενοι ἐν τῇ τῶν ἀρτοπρατείων ἀγορᾷ ὕβρεις ἠφίεσαν ἀπρεπεῖς κατ’ αὐτοῦ, ἀλάστορα καὶ παλαμναῖον ἀποκαλοῦντες καὶ ὁμοφύλοις αἵμασι μιαρόν, καὶ κόνιν καὶ λίθους ἔπεμπον εἰς αὐτὸν ἄχρι τῆς ἀγορᾶς τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου.

Νομίζω ότι τα παραπάνω παραδείγματα δείχνουν ότι η ρητορική της φαντασιακής «ὁμαιμίας» που απαιτείται για την ύπαρξη εθνοτικής ταυτότητας φαίνεται ξεκάθαρα στον Σκυλίτση. Η Gill Page ορθά ερμήνευσε την Ρωμαϊκή ταυτότητα σαν διπλή ταυτότητα που ενέχει και μία εθνοτική συνιστώσα. Βέβαια, εδώ χρειάζεται προσοχή, επειδή οι βυζαντινές πηγές μερικές φορές μιλάνε για «ἐμφύλιο» πόλεμο, όταν οι Ρωμαίοι μάχονται με χριστιανούς βαρβάρους (λ.χ. οι «Λατίνοι» και οι «Δαλματοί»/Σέρβοι στην Αλεξιάδα). Αυτό βέβαια δεν αναιρεί τον Καλδέλλη όταν περιγράφει την υπερσυμπεριληπτικότητα (ultra-inclusiveness) που οι βυζαντινοί κληρονόμησαν από τους αρχαίους Ρωμαίους. Η αφομοίωση και ενσωμάτωση μη Ρωμαίων γινόταν με υιοθέτηση των πολιτισμικών κριτηρίων (θρησκεία, γλώσσα, ένδυμα, ήθη). Κάποιος απόγονος μη Ρωμαίων μπορούσε να γίνει μέλος του «γένους των Ρωμαίων» και να μετέχει στο συμβολικό «ὅμαιμον» υιοθετώντας τα παραπάνω κριτήρια, χωρίς να έχει καμία απολύτως σημασία η όποια καταγωγή των προγόνων του.

Advertisements

7 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

7 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στον Σκυλίτση #7: Συμπεράσματα

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    “όταν αναφέρει έναν «δικαστή Ἑλλήνων» (= θεματικός Κριτής) επί Κωνσταντίνου Μονομάχου”

    Υπάρχει περίπτωση να εννοεί ότι ο ίδιος ο Κωνσταντίνος Μονομάχος έγινε “δικαστής ΅Ελλήνων” από την Ζωή ? Διάβασα τον Κεδρηνό ( αντιγράφει τον Σκυλίτζη ) αλλά τα “μεσαιωνικά ελληνικά” μου 🙂 είναι χάλια και δεν κατάλαβα καθόλου αν εννοεί τον Μονομάχο ή κάποιον άλλον Κωνσταντίνο ή γενικά κάποιον άλλον.
    (Στις βικιπίντιες λέει για τον Κωνσταντίνο Μονομάχο, αλλά αυτές δεν είναι να τις εμπιστεύεσαι ).

    • Δεν ήταν ο Φίνλευ. Θυμάσαι που λέγαμε πόσο αβεβαιότητα υπήρχε στην χρήση τών όρων Ελλάς και Έλληνες (με την γεωγραφική σημασία);

      Το αξίωμα που ο Σκυλίτσης ονομάζει δικαστή Ελλήνων, ο Ατταλειάτης που γράφει 7-10 χρόνια πριν από την Σκυλίτση το ονομάζει:

      ἀναρρυσθεὶς δὲ τῇ τοῦ Διογένους ἀναγορεύσει καὶ εἰς νῆσον ἐξορισθείς, ὑποσχέσεσι δὲ χρημάτων δικαστὴς Πελοποννήσου καὶ Ἑλλάδος ἀποπεμφθείς, τὰ κατὰ τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην διοικούμενος ἦν.

      Ο «δικαστής Ελλήνων» του Σκυλίτση είναι ο «δικαστής Πελοποννήσου και Ελλάδος» του Ατταλειάτη που τις θεωρεί ενιαία επαρχία (τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην). Ενδεχομένως, κατά τον ύστερο 11ο αιώνα, τα θέματα Ελλάδος και Πελοποννήσου να συγχωνεύτηκαν, τουλάχιστον σε κάποια διοικητικά θέματα.

  2. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Τώρα έχουμε 3 αναφορές :

    Σκυλίτζης/Κεδρηνός :

    δικαστὴν Ἑλλήνων προεχειρίσατο·

    Ατταλειάτης :

    δικαστὴς Πελοποννήσου καὶ Ἑλλάδος ἀποπεμφθείς,

    Κεκαυμένος :

    μεγαλοδοξότατος σεβαστοφόρος κυρ Νικηφόρος κριτής Πελοπονήσου και Ελλάδος, ανήρ άριστος εις πάντα και φρονιμότατος

    (σελ.73/ σελ.95 του pdfιου , γραμμές 11-12)

    https://smerdaleos.files.wordpress.com/2014/09/162045014-cecaumeni-strategicon-kekaumenos.pdf

    • Επειδή γράφω την δεύτερη την ανάρτηση για τον Ατταλειάτη, το άτομο που αναφέρει ο Ατταλειάτης είναι το λαμόγιο Νικηφόρος/Νικηφορίτζης, που στάλθηκε δικαστής Ελλάδος και Πελοποννήσου (ο Ατταλειάτης τα θεωρεί μια επαρχία) υποσχόμενος ότι βελτίωνες τα φορολογικά έσοδα από την επαρχία. Πρώτα είχε πεμφθεί δουξ Αντιοχείας, αλλά ερέθιζε τους Άραβες επειδή έχτιζε οχυρά στα αραβο-ρωμαϊκιά όρια και απομακρύνθηκε.

      ἦν γάρ τις εὐνοῦχος ὀνόματι Νικηφόρος, ἐκ Βουκελλαρίων ἕλκων τὸ γένος, δεινὸς ἐπινοῆσαι καὶ ῥάψαι πράγματα καὶ πολλὴν τῇ καταστάσει τὴν τρικυμίαν ἐπενεγκεῖν […] δοὺξ δὲ τῆς κατὰ κοίλην Συρίαν Ἀντιοχείας ἀποδειχθεὶς οὐδὲ τοῖς ἐκεῖσε μέρεσιν ἀπράγμονα καὶ ἀστασίαστον τὴν διαγωγὴν καταλέλοιπε, προφάσεις πολέμων ἐκ κατασκευὴς φρουρίων ἐπισυνείρων, καὶ διανιστῶν τοὺς Σαρακηνοὺς ἀντιπολίσματα συνιστᾶν εἰς τὴν τῆς ἄκρας ἐπίθεσιν. καὶ πολεμεῖν μὲν τούτοις ἢ καταπολεμεῖν μὴ δυνάμενος, ἀντιπολεμεῖν τοῖς Ῥωμαίοις καὶ ἀνθιστᾶν προσοίκους πόλεις τοῖς Ῥωμαϊκοῖς ὁρίοις ἠρέθιζεν· […]

      ἀναρρυσθεὶς δὲ τῇ τοῦ Διογένους ἀναγορεύσει καὶ εἰς νῆσον ἐξορισθείς, ὑποσχέσεσι δὲ χρημάτων δικαστὴς Πελοποννήσου καὶ Ἑλλάδος ἀποπεμφθείς, τὰ κατὰ τὴν ἐπαρχίαν ἐκείνην διοικούμενος ἦν.

      Πρόσεξε ότι για τον Ατταλειάτη «Ελλάδα και Πελοπόννησος» θεωρούνται μία επαρχία (κατα την επαρχίαν εκείνην).

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Νομίζω και ο Κεκαυμένος στον ίδιο πρόσωπο αναφέρεται ή όχι ; Αλλά αυτός τον εκθειάζει ;

      • Καλά ο Ατταλειάτης δεν τον γούσταρε τον Νικηφόρο και τον παρουσιάζει με τα χειρότερα λόγια.

        Αλλά ο μέντορας της Αρβελέρ Paul Lemerle είχε την ίδια γνώμη με τον Κεκαυμένο και πίστευε ότι ο Ατταλειάτης τον αδίκησε στην περιγραφή του.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s