Εθνολογικές παρατηρήσεις στον Σκυλίτση #5

(συνέχεια από μέρος #4)

Η εξέγερση του Πέτρου Δελεάνου είναι ενδιαφέρουσα για την εθνολογική κατάσταση στην κατεκτημένη/προσαρτημένη Βουλγαρία. Ο Δελεάνος εμφανίζεται σαν Βούλγαρος δούλος που ζούσε στη Κωνσταντινούπολη («Βυζάντιον»),  ο οποίος κατέφυγε στην Βουλγαρία και κατέληξε στα παραδουνάβια κάστρα του Μοράβου και του Βελιγραδίου που γειτονεύουν με τον Κράλη της «Τουρκίας» (Ουγγαρίας). Παρουσιάστηκε σαν εγγονός του τσάρου Σαμουήλ και ξεσήκωσε το Βουλγαρικό γένος -που είχε υποταχθεί σχετικά πρόσφατα- σε επανάσταση. Οι Βούλγαροι τον ανακήρυξαν Βασιλέα Βουλγαρίας και, περνώντας από τη Ναϊσσό κατέληξε στα Σκόπια που ήταν η μητρόπολις της Βουλγαρίας. Σε αυτήν την κάθοδο, γράφει ο Σκυλίτσης, οι Βούλγαροι επαναστάστες κατέσφαξαν όποιον Ρωμαίο συναντούσαν.

Τούτῳ τῷ ἔτει καὶ ἡ ἀποστασία γέγονε Βουλγαρίας μετὰ εἰκοστὸν πρῶτον ἔτος τῆς αὐτῶν καταδουλώσεως καὶ ὑποταγῆς τοῦτον τὸν τρόπον. Πέτρος τις Βούλγαρος, Δελεάνος τὴν προσηγορίαν, δοῦλος Βυζαντίου τινὸς ἀνδρὸς ἀποδρὰς ἐκ τῆς πόλεως ἐπλανᾶτο ἐν Βουλγαρίᾳ, καὶ κατήντησεν ἄχρι Μοράβου καὶ Βελεγράδων (φρούρια δὲ ταῦτα τῆς Πανονίας κατὰ τὴν περαίαν τοῦ Ἴστρου διακείμενα καὶ γειτονοῦντα τῷ κράλῃ Τουρκίας), καὶ υἱὸν ἑαυτὸν ἐφήμιζε Ῥωμανοῦ τοῦ υἱοῦ τοῦ Σαμουήλ, τεχθέντα αὐτῷ ἀπὸ τῆς θυγατρὸς τοῦ κράλη Οὐγγρίας, ἣν ἔτι ζῶντ?ο?ς? α?ὐ?τ?ο?ῦ? Σαμουὴλ μισήσας ἐδίωξε καὶ ἠγάγετο τὴν πανωραίαν Εἰρήνην τὴν Λαρισσαίαν καὶ τὸ γένος ἀνέσειε τῶν Βουλγάρων, πρὸ ὀλίγου τὸν τράχηλον ὑποβαλὸν τῇ δουλείᾳ καὶ λίαν ὀριγνώμενον ἐλευθερίας. διὸ καὶ πιστεύσαντες τοῖς παρ’ αὐτοῦ λεγομένοις βασιλέα τε αὐτὸν Βουλγαρίας ἀναγορεύουσι, καὶ ἄραντες ἐκεῖθεν διά τε Ναϊσσοῦ καὶ τῶν Σκούπων, τῆς μητροπόλεως Βουλγαρίας, ἵεντο ἀνακηρύττοντες καὶ ἀνευφημοῦντες τοῦτον, καὶ πάντα τὸν παρευρεθέντα Ῥωμαῖον ἀνηλεῶς καὶ ἀπανθρώπως ἀναιροῦντες.

Στη συνέχεια, ο στρατηγός του Δυρραχίου Βασίλειος Συναδηνός πήρε τα εγχώρια στρατεύματά του και πήγε να καταπνίξει την επανάσταση του Δελεάνου. Όταν ήταν στην Δέβρι (Debar) οι στρατιώτες του αποστασίασαν και ανακήρυξαν με τη σειρά τους βασιλέα Βουλγαρίας, έναν συμπολεμιστή τους, τον Τειχόμηρο (Tihomir = «υπερβολικά φιλήσυχος»), γνωστό για την ανδρεία και την σύνεσή του. Με αυτόν τον τρόπο, προέκυψαν δύο στάσεις Βούλγαρων.

περ μαθὼν Βασίλειος ὁ Συναδηνός, στρατηγὸς Δυρραχίου τυγχάνων, ἄρας τὰς ἐγχωρίους δυνάμεις ἔσπευδεν ὑπαντῆσαι τῷ Δελεάνῳ, πρὶν ἢ ἐπὶ μέγα ἀρθῆναι τὸ κακὸν καὶ πυρκαϊὰν ἀναφθῆναι. γενόμενος δὲ κατὰ τὴν λεγομένην Δέβριν, καὶ προσκρούσας κατά τι μετά τινος τῶν ὑποστρατήγων Μιχαὴλ τοῦ Δερμοκαΐτου, διαβάλλεται ἐς βασιλέα, ὡς μελετῶν τυραννίδα. καὶ ὁ μὲν εὐθὺς παραλύεται τῆς ἀρχῆς καὶ ἐν Θεσσαλονίκῃ ἀχθεὶς ἐν φυλακῇ βάλλεται, στρατηγεῖν δὲ ἀντ’ αὐτοῦ προχειρίζεται ὁ Δερμοκαΐτης, ὃς ἀπείρως καὶ φαύλως διοικῶν τὴν ἀρχὴν ἐν βραχεῖ χρόνου τὰ πάντα ἀνέτρεψε. πλεονεκτούμενοι γὰρ οἱ ὑπ’ αὐτὸν καὶ ἀδικούμενοι, καὶ τοὺς ἑαυτῶν ἵππους καὶ τὰ ἅρματα ἀφαιρούμενοι καὶ ἄλλο πᾶν, ὅπερ ἦν αὐτοῖς ἄξιον λόγου, κατεξανίστανται τοῦ στρατηγοῦ. ἀλλ’ ὁ μέν, ὡς ᾔσθετο ἐπιβουλευόμενος, νυκτὸς διαλαθὼν ἔφυγεν. οἱ δὲ τῷ ἐκ βασιλέως δέει βαλλόμενοι ἀποστασίαν τε μελετῶσι καί τινα τῶν συνόντων αὐτοῖς στρατιωτῶν, Τειχομηρὸν τοὔνομα, ἐπ’ ἀνδρείᾳ καὶ συνέσει μεμαρτυρημένον, βασιλέα προχειρίζονται Βουλγαρίας. καὶ λοιπὸν γεγόνασι δύο στάσεις Βουλγάρων, ἡ μὲν τὸν Δελεάνον ἀνευφημοῦσα, θατέρα δὲ τὸν Τειχομηρόν. ἀλλ’ ὁ μὲν Δελεάνος γράμματα φιλικὰ πρὸς τὸν Τειχομηρὸν γράψας καὶ ἐπὶ κοινοπραγίαν καλέσας ἔπεισεν ἐλθεῖν. ἐπεὶ δὲ ἡνώθη τὰ δύο συστήματα τῶν Βουλγάρων, συγκαλεσάμενος ἅπαντας ὁ Δελεάνος παρεκάλει, εἰ μὲν πεπληροφόρηνται ἀπὸ τοῦ Σαμουὴλ ἕλκειν αὐτὸν τὴν σειρὰν καὶ ὑπ’ αὐτοῦ αἱροῦνται βασιλεύεσθαι, ἐκποδὼν ποιήσασθαι τὸν Τειχομηρόν, εἰ δ’ ἀπὸ τρόπου τοῦτο αὐτοῖς, αὐτὸν μὲν ἀποσκευάσασθαι, ἄρχεσθαι δὲ ὑπὸ τοῦ Τειχομηροῦ. ‘δύο γάρ’, φησιν, ‘ἐριθακοὺς μία λόχμη οὐ τρέφει, οὔτε μία χώρα εὐοδωθήσεται ὑπὸ δύο κυβερνωμένη ἀρχηγῶν.’ ταῦτα δὲ εἰπόντος αὐτοῦ θόρυβός τε ἤρθη πολύς, καὶ μόνον αὐτὸν βούλονται ἔχειν ἔφασαν αὐτοκράτορα ἀρχηγόν. καὶ ἅμα τῇ βουλῇ λίθους ἄραντες λιθολευστοῦσι τὸν ἄθλιον Τειχομηρόν. καὶ ὁ μὲν ὡς ἐν ὀνείρῳ δόξας ἄρξαι σὺν τῇ ἀρχῇ καταστρέφει καὶ τὴν ζωήν, πᾶσα δὲ ἡ ἐξουσία μεθίσταται εἰς τὸν Δελεάνον.

Όταν ενώθηκαν τα δύο συστήματα των Βουλγάρων ο Δελεάνος είπε την παροιμία «δύο γάρ’ ἐριθακοὺς μία λόχμη οὐ τρέφει» και κατάφερε να πείσει τους Βούλγαρους να λιθοβολήσουν τον Τειχόμηρο.

Βλέπουμε δηλαδή, ότι τα αρχικά νομιμόφρονα στρατεύματα του Δυρραχίου ήταν Βούλγαροι, και η Βουλγαρικότητά τους αποκαλύπτεται όταν αποφασίζουν να στασιάσουν (καὶ λοιπὸν γεγόνασι δύο στάσεις Βουλγάρων, ἡ μὲν τὸν Δελεάνον ἀνευφημοῦσα, θατέρα δὲ τὸν Τειχομηρόνἐπεὶ δὲ ἡνώθη τὰ δύο συστήματα τῶν Βουλγάρων). Το κατά πόσο ένα στράτευμα εγχωρίων του θέματος Δυρραχίου θα αποτελούνταν αποκλειστικά από Βούλγαρους και όχι από Βούλγαρους, Ρωμαίους, Αλβανούς και Βλάχους (τα γένη που γνωρίζουμε ότι κατοικούσαν στο θέμα του Δυρραχίου) είναι άξιο απορίας. Πάντως το όνομα Tihomir είναι σαφώς σλαβικό/βουλγαρικό. Η άλλη ερώτηση που προκύπτει είναι η εξής: εάν οι εγχώριες δυνάμεις του Δυρραχίου δεν στασίαζαν και συνέχιζαν να είναι νομιμόφρονες στην αυτοκρατορία, ο Σκυλίτσης θα τις ονόμαζε «Βουλγαρικές»; Έδειξα στην προγούμενη ανάρτηση ότι οι επιχώριοι υπερασπιστές της Θεσσαλονίκης που πολέμησαν εναντίον των Βουλγάρων πολιορκητών του Αλουσιάνου χαρακτηρίζονται Ρωμαίοι και αντιπαραβάλλονται εθνοτικά στους Βούλγαρους πολιορκητές. Ξανά είναι απίθανο, ένας στρατός εγχωρίων της περιοχής της Θεσσαλονίκης να αποτελείται αποκλειστικά από στρατιώτες του Γένους των Ρωμαίων μιας και γνωρίζουμε από άλλες πηγές για «ἀμφίμεικτες κώμες» Βουλγάρων και Ρωμαίων, όπως γνωρίζουμε ότι η Θεσσαλονίκη είχε τον Αρμένιο διοικητή Γρηγόριο Ταρωνίτη, ο οποίος έπεσε μαχόμενος με τους Βούλγαρους του Σαμουήλ και ο γιος του Ασώτιος (Ashot) εν τέλει παντρεύτηκε την κόρη του Σαμουήλ Μιροσλάβα. Πάντως ο Σκυλίτσης αγνοεί εντελώς τους Αλβανούς σαν γένος, ενώ οι Βλάχοι αναφέρονται άπαξ ως «Βλάχοι ὁδίται» που σκότωσαν τον αδελφό του Σαμουήλ Δαβίδ στις Καλές Δρύες κάπου μεταξύ Καστοριάς και Πρεσπών (μάλλον στο σημερινό Δενδροχώρι/Dămbeni, dă(m)b = δρύς βουλγαριστί). Ο Σύγχρονος του Σκυλίτση Μιχαήλ Ατταλειάτης, ξεχωρίζει Ρωμαίους, Αρβανίτες και Βούλγαρους στην περιοχή του Δυρραχίου, ενώ ο Κεκαυμένος γράφοντας λίγες δεκαετίες πριν από τον Σκυλίτση ξεχωρίζει Ρωμαίους, Βλάχους και Βούλγαρους. Πιστεύω ότι αυτό οφείλεται στο ότι ο 11ος αιώνας είναι μεταβατικός από εθνολογικής άποψης και είναι ακριβώς η περίοδος όπου η ταυτότητα «Ρωμαίοι» σταδιακά συρρικνώνεται από την παραδοσιακή της άεθνη σημασία που περιλαμβάνει όλους τους Χριστιανούς υπηκόους του Βασιλέα των Ρωμαίων στην εθνοτική σημασία που περιλαμβάνει αποκλειστικά τους ελληνόφωνους Χριστιανούς. Το ειδικό βάρος της ελληνοφωνίας σαν κριτήριο ένταξης στο γένος των Ρωμαίων θα αυξηθεί σημαντικά από τον 12ο αιώνα και μετά, σαν αντίδραση στην «λατινοφιλία» του Μανουήλ Κομνηνού, παράλληλα με το φλερτάρισμα που θα κάνουν ορισμένοι λόγιοι (Τζέτζης, Τορνίκης) με το εθνωνύμιο «Ἕλληνες» και με την διάκριση που θα κάνει αργότερα ο Χωνιάτης μεταξύ Ρωμαίων που χρώνται την «ἑλληνίδα γλώττα» και «ἑτερόγλωττων γενῶν». Αλλά αυτό θα αναλυθεί σε άλλη ανάρτηση.

 τούτων δὲ τῶν τεσσάρων ἀδελφῶν (Κομητόπουλων) Δαβὶδ μὲν εὐθὺς ἀπεβίω ἀναιρεθεὶς μέσον Καστορίας καὶ Πρέσπας εἰς τὰς λεγομένας Καλὰς δρῦς παρά τινων Βλάχων ὁδιτῶν

Πάμε παρακάτω. Ένας άλλος που προστέθηκε στην Βουλγαρική στάση του Δελεάνου ήταν ο Μανουήλ Ιβάτζης που μέχρι τότε ήταν σύμβουλος του βυζαντινού Αυτοκράτορα και απόγονος του Βούλγαρου ζουπάνου Ιβάτζη που αντιστάθηκε μέχρι τέλους στους Βυζαντινούς στο Βροχωτό: το τοπωνύμιο έχει γλωσσολογικό ενδιαφέρον διότι εάν αποδίδει το βουλγαρικό Vrhot /върхът = «Η κορυφή», όπως λ.χ. Kumanite = «Οι Κουμάνοι», τότε δείχνει ότι οι Βούλγαροι είχαν ήδη υιοθετήσει το Βλαχο-αλβανικό (και Δακο-Μυσικό στην καταγωγή) επιθηματικό άρθρο στην γλώσσα τους, το οποίο λείπει εντελώς στα παλαιότερα έγγραφα της Εκκλησιαστικής Παλαιοσλαβωνικής. Για να καταλάβετε την διαφορά παραθέτω το «Πάτερ Ημών» στα Δαλματικά (με προθηματικό άρθρο όπως η ελληνική και η Ιταλική) και στα Ρουμάνικα (επιθηματικό άρθρο):

Ελληνικά:  αγιασθήτω το όνομα Σου

Ιταλικά: sia santificato il tuo nome

Δαλματικά: sait santificuot el naun to

Ρουμανικά: sfințească-se numele tău.

Ιστρορουμανικά: neca se sveta nomelu teu

Και έχοντας αυτά κατά νου, προσέξτε τη διαφορά μεταξύ Εκκλησιαστικής Παλαιοσλαβωνικής και μετέπειτα Βουλγαρικής/σλαβομακεδονικής:

ΕΠΣ: да с[вѣ]ти тсѧ имѧ Твоє

Βουλγ:  Да се свети Твоето име

Σλαβομακ: да се свети името Твое

Οι Σέρβοι που δεν ανέπτυξαν αυτό το επιθηματικό άρθρο (επειδή η σλαβική τους γλώσσα αναπτύχθηκε σε Δαλματικό ρωμανικό υπόστρωμα) αποκαλούν παραδοσιακά τους Βούλγαρους “tuta Bugari” εξαιτίας αυτού του επιθηματικού άρθρου, ενώ με την μετατροπή των Βουλγάρων της Μακεδονίας σε Γιουγκοσλάβους Μακεδόνες, ένα Κροατικό ανέκδοτο έχει ως εξής:

-Πως λέγεται το τουφέκι στα σλαβομακεδονικά;

– Puška-ta

– Πως λέγεται το αυτόματο πυροβόλο στα σλαβομακεδονικά;

– Puška-ta-ta-ta-ta-ta

puškata

Ας γυρίσουμε όμως στον Μανουήλ Ιβάτζη και στον πρόγονό του. Ο δεύτερος παρουσιάζεται από τον Σκυλίτση σαν ένας από τους ικανότερους Βούλγαρους στρατηγούς που κατάφερε να νικήσει τους Βυζαντινούς στη μάχη της Πελαγονίας:

καὶ διὰ τοῦτο ἐβούλετο μὲν ὁ βασιλεὺς ἀπελθεῖν καὶ βοηθῆσαι, ἐκωλύθη δὲ δι’ αἰτίαν οὐκ ἄλογον. ἀπερχόμενος γὰρ πρὸς Ἀχρίδας κατέλιπε κατόπιν μετὰ πλήθους στρατιωτῶν Γεώργιον στρατηγὸν τὸν Γονιτζιάτην καὶ Ὀρέστην πρωτοσπαθάριον τὸν αἰχμάλωτον, κατατρέχειν κελεύσας τὰ πεδία Πελαγονίας. οὓς ἐλλοχήσαντες Βούλγαροι ἔχοντες στρατηγὸν τὸν Ἰβάτζην, φανερώτατον ἄνδρα καὶ δεδοκιμασμένον, ἀναιροῦσι πάντας. ὧν τῇ λύπῃ συγχυθεὶς ὁ βασιλεὺς ἐπανέστρεψεν εἰς Πελαγονίαν, καὶ τὸν Ἰβάτζην καταδραμὼν καὶ διώξας ἀπῆλθεν ἐν Θεσσαλονίκῃ.

Στη συνέχεια ο Σκυλίτσης λέει ότι ο Πρεσβύτερος Ιβάτζης ήταν ο μόνος Βούλγαρος που συνέχισε τον αγώνα όταν όλοι οι άλλοι παραδόθηκαν στον Βασίλειο, γιατί ονειρευόταν να αποκτήσει την «Βουλγαρική αρχή [εξουσία]».

καὶ τὴν τῶν ἄλλων δυναστῶν ἁπάσης τῆς Βουλγαρίας ὑπακοὴν ὁ Ἰβάτζης οὗτος φυγὼν καὶ ἔν τινι δυσβάτῳ γενόμενος ὄρει (Βροχωτὸς κλῆσις αὐτῷ) βασίλειά τε ἔχοντι περικαλλῆ (Προνίσταν ταῦτα καλοῦσι) καὶ παραδείσους καὶ ἀπολαύσεις οὐκ ἀπρεπεῖς, ὑπεῖξαι τοῖς θελήμασιν οὐκ ἐβούλετο τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ δύναμιν ἐκ τοῦ κατὰ μικρὸν συνεγείρων ἀνεστάτου τὰ παρακείμενα καὶ ἀποστασίαν ἐμελέτα καὶ τὴν Βουλγαρικὴν ὠνειροπόλει ἀρχήν.

Τελικά ο Ιβάτζης τυφλώθηκε μπαμπέσικα από τον Ευστάθιο Δαφνομήλη (ο Βουλγαροκτόνος τον έκανε πρώτα διοικητή Οχρίδος και έπειτα στρατηγό Δυρραχίου), ο οποίος δικαιολογήθηκε στον οργισμένο Βουλγαρικό όχλο λέγοντας ότι έκανε αυτό που έκανε όχι επειδή έτρεφε κάποιο φυλετικό μίσος για τον άρχοντά τους Ιβάτζη επειδή εκείνος ήταν Βούλγαρος και αυτός Ρωμαίος, αλλά επειδή ήταν στρατιώτης και αυτές ήταν οι διαταγές του. Έχει ενδιαφέρον ότι λέει πως δεν είχε κανέναν λόγο να μισεί τους Βούλγαρους, γιατί ήταν Ρωμαίος από την Μικρά Ασία και όχι από την Θράκη και τη Μακεδονία (Αδριανούπολη):

ἐγνώσθη τὰ τοῦ πράγματος τῷ τῆς Ἀχρίδος ἄρχοντι Εὐσταθίῳ τῷ Δαφνομήλῃ, ὅτι μέλει τῷ βασιλεῖ ἡ τοῦ Ἰβάτζη καθαίρεσις. … οὗ ἐντὸς γενόμενος ὁ Εὐστάθιος καὶ μεμονωμένου λαβόμενος τοῦ Ἰβάτζη, εἰς γῆν τε αὐτὸν εὐθὺς καταβάλλει καὶ τὸ γόνυ προσερείσας τῷ στήθει (ἦν γὰρ κατὰ χεῖρα γενναῖος) τοῦτον κατῆγχε, καὶ τοῖς δυσὶν ὑπηρέταις ἐνεκελεύετο βοηθεῖν τὴν ταχίστην. οἱ δέ, καθάπερ συντεθειμένον ἦν, ἱστάμενοι καὶ καραδοκοῦντες τὸ μέλλον, ὡς ἤκουσαν τῆς φωνῆς τοῦ κυρίου, ἔδραμόν τε εὐθέως καὶ τὸν Ἰβάτζην περισχόντες καὶ τῷ χιτῶνι ἀποφράξαντες αὐτοῦ τὸ στόμα, ὡς μὴ βοήσας περιστήσῃ πλῆθος αὐτοῖς καὶ ἄπρακτον ἀποτελέσῃ τὸ ἔργον, ἀποτυφλοῦσι, τυφλωθέντα δὲ ἐκβάλλουσι τοῦ παραδείσου εἰς τὴν αὐλήν. … καὶ τῇ χειρὶ κατασιγάσας τὸν ὄχλον τοιῶνδε λόγων ἀπήρξατο· ‘ὅτι μέν, ὦ ἄνδρες οἱ συνειλεγμένοι, οὐδεμία τις προαπέκειτό μοι ἀπέχθεια πρὸς τὸν ὑμέτερον δυνάστην, καὶ ὑμεῖς αὐτοὶ πάντως ἐρεῖτε, ὡς Βούλγαρος μὲν αὐτός, Ῥωμαῖος δ’ ἐγώ, καὶ Ῥωμαῖος οὐ τῶν ἐπὶ Θρᾴκης καὶ Μακεδονίας οἰκούντων, ἀλλ’ ἐκ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ἥτις ὅσον ἀπέχει ὑμῶν, ἴσασιν οἱ γινώσκοντες. ὅτι δὲ καὶ αὐτὸς τῷ τοιούτῳ ἐπεχείρησα ἔργῳ οὐκ εἰκῇ καὶ μάτην, ἀλλά τίς με κατήπειξεν ἀνάγκη, λογιεῖσθε οἱ φρονιμώτεροι. … ὁ δ’ Εὐστάθιος κατὰ πολλὴν ἄδειαν τὸν Ἰβάτζην εἰληφὼς τῷ βασιλεῖ διεκόμισεν. ὃν οὗτος ἀποδεξάμενος τῆς ἀνδραγαθίας στρατηγόν τε εὐθὺς προὐβάλλετο Δυρραχίου καὶ τὴν ἅπασαν κινητὴν ὕπαρξιν ἐδωρήσατο τοῦ Ἰβάτζη. τοῦτον δὲ παρέδωκε φυλακῇ.

Ο απόγονος αυτού του Ιβάτζη λοιπόν είναι ο Μανουήλ Ιβάτζης:

ἅπερ Μανουὴλ ὁ Ἰβάτζης, ᾠκειωμένος ὢν τῷ βασιλεῖ, προσταχθεὶς ἀφελέσθαι καὶ ἐπακολουθεῖν, ἀναλαβόμενος προσεχώρησε τῷ Δελεάνῳ μετὰ καί τινος Κοιτωνίτου, ἑνὸς τῶν θαλαμηπόλων εὐνούχων.

Τελικά, ο Μανουήλ Ιβατζής θα συλληφθεί στον Πρίλαπο (Prilep) όταν ο Βυζαντινός αυτοκράτορας θα εκστρατεύσει στα ενδότερα μέρη της Βουλγαρίας και θα επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη φέροντας ως αιχμαλώτους τον Δελεάνο και τον Ιβάτζη :

Ὁ Βασιλεὺς … ἐκεῖθεν δὲ διαβὰς εἴσεισιν ἐν Βουλγαρίᾳ, καὶ τὸν Δελεάνον κατασχὼν ἔπεμψεν ἐν Θεσσαλονίκῃ, αὐτὸς δὲ πρὸς τὰ ἐνδότερα γενόμενος-ἔτι γὰρ Μανουὴλ ὁ Ἰβάτζης δέμα ξύλινον κατασκευάσας κατὰ τὸν Πρίλαπον ᾤετο ἀπεῖρξαι προσωτέρω χωρεῖν τὴν βασιλικὴν στρατιὰν καὶ τὰ ἔνδον κατέχειν. ἀλλ’ ὁ βασιλεὺς ἐκεῖσε γενόμενος λόγου θᾶττον τό τε ξύλινον τεῖχος διέρρηξε καὶ τὸ σύστημα τῶν Βουλγάρων διεσκέδασε καὶ τὸν Ἰβάτζην κατέσχε. καὶ καταστησάμενος πάντα τὰ ἐν Βουλγαρίᾳ καὶ στρατηγοὺς ἐν τοῖς θέμασι τάξας, εἴσεισιν ἐν τῇ βασιλίδι, ἐπαγόμενος μεθ’ ἑαυτοῦ τόν τε Δελεάνον καὶ τὸν Ἰβάτζην.

Πως αιχμαλωτίστηκε ο Δελεάνος; Ο Αλουσιάνος που είδαμε ότι εγκατέλειψε την Θεοδοσιόπολη και βρήκε τον Δελεάνο στον Οστρόβό, αφού απέτυχε στην πολιορκία της Θεσσαλονίκης, άρχισε να ξανασκέφτεται την επανένταξή του στο Βυζάντιο. Κατάφερε να μεθύσει τον Δελεάνο, να τον αιχμαλωτήσει, να τον τυφλώσει και να τον στείλει στον Βασιλέα, κερδίζοντας ως αντάλλαγμα «συγχώρεση» και τον τίτλο του μαγίστρου:

σκευασάμενος οὖν ὁ Ἀλουσιάνος μετά τινων οἰκείων αὐτῷ καὶ ἄριστον ποιήσας καὶ εἰς εὐωχίαν καλέσας τὸν Δελεάνον, κραιπαλοῦντα καὶ μεθύοντα κατασχὼν ἀπετύφλωσεν, ὡς μηδὲ συναίσθησιν ὅλως τοῖς Βουλγάροις δοθῆναι τοῦ γεγονότος. καὶ φυγὼν ἔρχεται ἐν Μοσυνουπόλει πρὸς τὸν βασιλέα. καὶ τοῦτον μὲν ὁ βασιλεὺς εἰς τὸ Βυζάντιον πρὸς τὸν ὀρφανοτρόφον ἐκπέμπει, ἐς τὸ τῶν μαγίστρων ὕψος ἀναβιβάσας, αὐτὸς δὲ ἄρας ἐκ Μοσυνουπόλεως ἄπεισιν ἐν Θεσσαλονίκῃ. ἐκεῖθεν δὲ διαβὰς εἴσεισιν ἐν Βουλγαρίᾳ, καὶ τὸν Δελεάνον κατασχὼν ἔπεμψεν ἐν Θεσσαλονίκῃ.

Το τελευταίο πράγμα που αξίζει να αναφερθεί στην αποστασία του Δελεάνου είναι η στάση των Νικοπολιτών (~ Ηπειρωτών). Όλοι τους με την εξαίρεση της Ναυπάκτου, πήραν το μέρος των Βουλγάρων στασιαστών, γράφει ο Σκυλίτσης, όχι λόγω συμπάθειας προς τους Βουλγάρους, αλλά λόγω αντιπάθειας προς τον Βυζαντινό αυτοκράτορα (του οποίου το όνομα εξέβρισαν), τα φορολογικά μέτρα του Ορφανοτρόφου και του Κωνσταντινοπολίτη φοροσυλλέκτη που τους είχε κατακλέψει. Ο Δελεάνος τους επέβαλε την παλαιά φορολογία που είχαν επί Σαμουήλ (και την οποία ειχε διατηρήσει ο Βουλγαροκτόνος), όπου κάθε άνθρωπος με ένα ζεύγος βόων έπρεπε να πληρώσει σαν φόρο έναν μόδιο σίτου, έναν μόδιο κέγχρου και μια στάμνα οίνου.

Ὁ δὲ Δελεάνος ἀποσκευασάμενος, ὡς εἴπομεν, τὸν Τειχομηρὸν καὶ πάντων τῶν πραγμάτων κύριος καταστὰς γενναίως ἐξηγεῖτο τῶν ἔργων. καὶ πρότερον μὲν ἀποστείλας πλῆθος στρατηγὸν ἔχον τὸν λεγόμενον Καυκάνον εἷλε τὸ Δυρράχιον. ἀπέστειλε δὲ καὶ στρατιὰν ἑτέραν ἐν Ἑλλάδι, στρατηγουμένην ὑπὸ Ἀνθίμου, ᾗτινι ὑπαντιάσας ὁ Ἀλακασσεὺς καὶ συμμίξας ἐν Θήβαις τρέπεται, καὶ ἀναιρεῖται πλῆθος τῶν Θηβαίων πολύ. τότε δὴ καὶ τὸ θέμα τῶν Νικοπολῶν, πλὴν Ναυπάκτου, προσερρύη Βουλγάροις δι’ αἰτίαν τὴν ῥηθήσεσθαι μέλλουσαν. Βυζάντιος γάρ τις ἄνθρωπος Ἰωάννης τοὔνομα, Κουτζομύτης τὴν ἐπωνυμίαν, πράκτωρ τῶν ἐκεῖσε δημοσίων φόρων πεμφθεὶς καὶ βαρέως προσενηνεγμένος τοῖς ἐγχωρίοις ἑαυτῷ τε ὄλεθρον προεξένησε καὶ ἀποστάσεως αἴτιος γέγονε τοῖς Νικοπολίταις. μὴ φέροντες γὰρ τὴν αὐτοῦ πλεονεξίαν ἀποστατοῦσι, καὶ αὐτὸν μὲν εἰς μέλη καὶ μέρη κατέτεμον, αὐτοὶ δὲ τὸν βασιλέα δυσφημήσαντες Ῥωμαίων τοῖς Βουλγάροις προσέθεντο. οὐ τοσοῦτον δὲ διὰ τὸ πρὸς τὸν Δελεάνον φίλτρον ἀφηνίασαν καὶ τὸν Ῥωμαϊκὸν ζυγὸν ἀπέρριψαν, ὅσον διὰ τὴν τοῦ ὀρφανοτρόφου ἀπληστίαν καὶ πρὸς τὰς ὑπάρξεις ὑπερβολήν. Βασιλείου γὰρ τοῦ βασιλέως, ὁπηνίκα Βουλγάρους ἐχειρώσατο, μὴ νεοχμῶσαι θελήσαντος ὅλως, μηδὲ μετακινῆσαι τὰ πράγματα, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένειν καταστάσεως καὶ οὕτω διεξάγεσθαι, καθώς που ὁ Σαμουὴλ διωρίσατο, καὶ διδόναι τὸν ζεῦγος βοῶν ἔχοντα Βούλγαρον εἰς τὸ κοινὸν σίτου μόδιον ἕνα καὶ κέγχρου τοσοῦτον καὶ οἴνου στάμνον ἕνα, ὁ ὀρφανοτρόφος ἀντὶ τῶν εἰδῶν νομίσματα δίδοσθαι διωρίσατο. ὅπερ μὴ εὐφόρως οἱ ἐγχώριοι φέροντες, εὑρόντες δὲ καὶ καιρὸν εὔκαιρον τὴν τοῦ Δελεάνου ἐπιφάνειαν, τὴν Ῥωμαϊκὴν ἀπεσείσαντο ἡγεμονίαν καὶ πρὸς τὸ ἀρχαῖον ἐπανέδραμον ἔθος.

Με άλλα λόγια, οι Νικοπολίτες αν και πήραν το μέρος των Βουλγάρων δεν χαρακτηρίζονται Βούλγαροι από τον Σκυλίτση, όπως είδαμε με τον στρατό του Δυρραχίου που ανακύρηξε τον Τειχόμηρο Βασιλέα Βουλγάρων.

Το τελευταίο παράδειγμα αφομοιωμένου Βουλγάρου είναι ο τρίτος γιος του Βούλγαρου Τσάρου Ιβάν Βλάντισλαβ, ο Ααρών. Επειδή, αντίθετα με τους αδελφούς του Προυσιάνο και Αλουσιάνο, είχε μια ομαλή και νομιμόφρονη καριέρα, ο Σκυλίτσης όχι μόνον δεν τον αποκαλεί πουθενά Βούλγαρο, αλλά τον θεωρεί έναν από τους ικανότερους Ρωμαίους στρατηγούς της Ασίας (είχε σταλθεί στρατηγός της Μηδίας/Βασπουρακάν):

Ἀσὰν δὲ ὁ κατὰ Ῥωμαίων πεμφθεὶς παρὰ τοῦ σουλτάνου, παρελθὼν τὸ Ταβρέζιον καὶ τὸ λεγόμενον Τεφλὶς ἦλθεν εἰς Βαασπρακανίαν, πάντα κείρων καὶ πυρπολῶν καὶ τοὺς προσπίπτοντας ἀναιρῶν καὶ μηδὲ τῆς παιδικῆς φειδόμενος ἡλικίας. ὁ δὲ τῆς χώρας ἄρχων Ἀαρὼν βέστης, ὁ τοῦ Βλαδισθλάβου υἱὸς καὶ τοῦ Προυσιάνου ἀδελφός, μὴ ἀξιόμαχον εἰδὼς ἑαυτὸν μηδὲ δυνάμενον ἀντιστῆναι πρὸς τοσαύτην Τούρκων πληθύν, γράμματα ἐκπέμπει πρὸς τὸν βέστην Κατακαλὼν τὸν Κεκαυμένον τοῦ Ἀνίου καὶ τῆς Ἰβηρίας κατάρχοντα, καὶ ὁπόση δύναμις παρακαλεῖ βοηθεῖν.

Στις μάχες με τους Σελτζούκους Τούρκους, ο Σκυλίτσης χαρακτηρίζει τον Ααρών Ρωμαίο στρατηγό και παραθέτει λόγια του όπου αποκαλεί τους Τούρκους «βάρβαρους».

τοὐναντίον δὲ ὁ Ἀαρὼν ἀπεφαίνετο ἐπέχειν τὰς δυνάμεις, λέγων ὀχυρῶσαί τε τὰς πόλεις καὶ τὰ φρούρια καὶ εἴσω τειχῶν συγκλεῖσαι τὰ πάντα, μηνῦσαί τε τῷ βασιλεῖ καὶ μὴ ἄνευ γνώμης ἐκείνου μετὰ δυνάμεως μικρᾶς πρὸς τοσοῦτον πλῆθος πολεμῆσαι βαρβάρων. οὕτω δὲ τῶν στρατηγῶν ἀποφηναμένων ἐνίκησεν ἡ τοῦ Ἀαρὼν γνώμη. καὶ αὐτοὶ μὲν μετὰ τῆς στρατιᾶς ἀπελθόντες ἐν Ἰβηρίᾳ κατά τινα πεδιάδα ἐγχωρίως Οὐρτροὺ λεγομένην ἔμενον ἡσυχάζοντες ἐν τοῖς ὑπαίθροις, πάντα πρότερον τὸν ἀγρότην λαὸν καὶ γυναῖκας καὶ παῖδας καὶ πᾶν, ὅ τι τίμιον συγκλείσαντες ἐν τοῖς ὀχυρώμασιν. ἔγραψαν δὲ καὶ τῷ βασιλεῖ διὰ ταχυδρόμου, δηλοποιήσαντες τὴν τῶν ἐναντίων ἐπέλευσιν. δεξάμενος οὖν οὗτος τὰ γράμματα ἐκείνοις μὲν ἐπέχειν ἐκέλευεν, ἕως ἂν ὁ Λιπαρίτης μετὰ τῆς τῶν Ἰβήρων δυνάμεως ἐλθὼν τοῖς Ῥωμαϊκοῖς ἑνωθῇ στρατεύμασι· πέμπει δὲ πρὸς ἐκεῖνον γράμματα διοριζόμενα τὴν ταχίστην, εἴπερ σύμμαχον ἑαυτὸν καὶ φίλον κρίνει Ῥωμαίων, ἀνειληφότα πάντα τὸν περὶ αὐτὸν λαὸν ἀφικέσθαι καὶ συμμῖξαι τοῖς στρατηγοῖς τῶν Ῥωμαίων καὶ μετ’ αὐτῶν διαπολεμῆσαι πρὸς τοὺς βαρβάρους. οἱ μὲν οὖν στρατηγοὶ τὰ γράμματα δεξάμενοι ἠρέμουν, ὡς ἐκελεύσθησαν, καὶ τὴν τοῦ Λιπαρίτου προσέμενον ἄφιξιν, ἐκεῖνος δὲ τὸ βασιλικὸν δεξάμενος πρόσταγμα τὸν ἑαυτοῦ μετὰ σχολῆς ἤθροιζε καὶ καθώπλιζε λαόν. ἐν ὅσῳ δὲ οὗτος τὰς οἰκείας συνεκρότει δυνάμεις καὶ ὁ χρόνος ἐτρίβετο, ὁ Ἀβράμιος τὴν Βαασπρακανίαν καταλαβὼν καὶ μαθών, ὅτι περ οἱ Ῥωμαῖοι ἐνταῦθα συνειλεγμένοι καὶ τὴν αὐτοῦ μαθόντες ἐπέλευσιν ὑπενόστησαν εἰς Ἰβηρίαν, δειλίαν, ὅπερ ἦν εἰκός, τὸ πρᾶγμα ὑπονοήσας, παρ’ οὐδὲν θέμενος καὶ λείαν καὶ λαφυραγωγίαν, ἐδίωκεν ὄπισθεν αὐτῶν, ἐπειγόμενος συρράξαι τοῖς παροῦσι πρὸ τοῦ καὶ ἑτέραν συναθροισθῆναι δύναμιν. ὅπερ μαθόντες οἱ στρατηγοὶ τῶν Ῥωμαίων καὶ πτοηθέντες, μή πως ἀναγκασθῶσι καὶ ἄκοντες πολεμῆσαι πρὸ τοῦ τὸν Λιπαρίτην καταλαβεῖν, ὑποδύντες τινὰ δυσχωρίαν ἀπόκρημνον καὶ φάραγξι πάντοθεν κυκλουμένην ἡσύχαζον, γράψαντες πρὸς τὸν Λιπαρίτην ἥκειν τὴν ταχίστην καὶ μὴ βραδύνειν.

Βλέπουμε δηλαδή έναν Ρωμαίο στρατηγό Ααρών να αποκαλεί τους Τούρκους βάρβαρους, όταν ο Σκυλίτσης παλαιότερα είχε χαρακτηρίσει τον πατέρα του Ααρών Ιβάν Βλάντισλαβ «έχοντα βαρβαρικό θράσος και αλαζονεία», όταν ο τελευταίος πολιορκούσε το Δυρράχιο!

Ἀδείας δὲ λαβόμενος ὁ Ἰωάννης ἄπεισι πολιορκήσων τὸ Δυρράχιον μετὰ φρυάγματος καὶ ὄγκου βαρβαρικοῦ.

(συνέχεια στο μέρος #6)

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s