Εθνολογικές παρατηρήσεις στον Σκυλίτση #1

Ο Ιωάννης Σκυλίτσης συνέγραψε τη «Σύνοψη Ιστοριών» του προς το τέλος του 11ου αιώνα (~1090 μ.Χ.). Η «Σύνοψις Ἱστοριῶν» του είναι ένα χρονικό που καλύπτει την περίοδο 811-1057, δηλαδή συνεχίζει το χρονικό του Θεοφάνους του Ομολογητού και τελειώνει με την εμφύλια μάχη της Πετρόης και την στέψη του Ισαάκιου Κομνηνού σε αυτοκράτορα. Η χρονολογική περίοδος έχει επιλεχθεί έτσι από τον Σκυλίτση, ώστε η «χρυσή εποχή» (βασιλείες Νικηφόρου Φωκά, Ιωάννη Τσιμισκή και Βασιλείου Β΄) να είναι στην μέση της διήγησης ανάμεσα στην βαθμιαία άνοδο και σταθεροποίηση της αυτοκρατορίας και στην παρακμή που ακολούθησε μετά από τον θάνατο του Βασιλείου το 1025 μ.Χ.

Οι πηγές που χρησιμοποίησε ο Σκυλίτσης είναι:

α) Το «Βασιλείαι» του Ιωσήφ Γενέσιου (γραμμ. ~950 μ.Χ.)

β) Το χρονικό των «Συνεχιστών του Θεοφάνους» (950 μ.Χ. και μετά)

γ) Η «Ἵστορία» του Λέοντα του Διακόνου (~995-1000 μ.Χ.)

δ) Οι ακόμα μη αναγνωρίσιμες πηγές Α (εχθρική προς τους Φωκάδες) και Β (επαινετική προς τους Φωκάδες) γραμμένες κατά τα πρώτα χρόνια του Βασιλείου Β΄, για τις βασιλείες του Νικηφόρου Φωκά και του Ιωάννη Τσιμισκή.

ε) Ο Θεόδωρος της Σεβαστείας για τη βασιλεία του Βουλγαροκτόνου.

στ) Μια βιογραφική (ίσως αυτοβιογραφική) πηγή εξαιρετικά επαινετική προς τον Κατακαλών Κεκαυμένο για το τελευταίο τμήμα της Συνόψεως.

Το εθνολογικό ενδιαφέρον για το έργο του Σκυλίτση έγκειται στο πως ο συγγραφέας, που γράφει γύρω στο 1090 μ.Χ., διαχειρίζεται το υλικό των προγενέστερων περιόδων που είχε στα χέρια του. Ο 8ος μ.Χ. αιώνας τελειώνει με τους Βυζαντινούς να μάχονται έναντι αλλοθρήσκων: οι Άραβες στην Ανατολή και οι Σλάβοι και οι Βούλγαροι στα Βαλκάνια. Αυτή η κατάσταση ευνοεί τις εξισώσεις «Βυζαντινοί» = Ρωμαίοι = Χριστιανοί, εθνικοί = μη Ρωμαίοι/βάρβαροι = μη Χριστιανοί. Τον Δεκέμβριο του 800 μ.Χ., όταν ο Καρλομάγνος στέφθηκε Ρωμαίος Αυτοκράτορας της «ανεστημένης»/εφευρεθείσας Αγίας Καθολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, οι Βυζαντινοί βρίσκουν για πρώτη φορά μη Βυζαντινούς Ρωμαίους Χριστιανούς. Το 865 μ.Χ. ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων, σε μια εποχή όπου η Βουλγαρική αυτοκρατορία επεκτείνεται απειλητικά προς τα νοτιοδυτικά, δημιουργεί έναν νέο χριστιανικό άμεσα γειτνιάζοντα και εχθρικό «άλλον», από τον οποίο οι Βυζαντινοί πρέπει να μάθουν να διαχωρίζονται, αλλά και να δικαιολογούν την «ανωτερότητά» τους. Την ίδια εποχή πάντα, οι Άραβες λόγιοι θα αμφισβητήσουν το δικαίωμα των Βυζαντινών στην κατοχή της «ἔξωθεν ἑλληνικής παιδείας». Η Βυζαντινή απάντηση στις δύο προκλήσεις θα είναι η αναβίωση της κλασικής παιδείας στην Μαγναύρα, για ν΄αποκτηθεί η πνευματική υπεροχή και η αναδιοργάνωση του στρατού, για ν΄αποκτηθεί η στρατιωτική υπεροχή. Αυτή η διπλή απάντηση πραγματοποιήθηκε κατά την περίοδο ~800-950 μ.Χ. Ο 10ος αιώνας ξεκινά με την Βουλγαρία του Συμεών να έχει την στρατιωτική υπεροχή έναντι του Βυζαντίου και με το τελευταίο να δρέπει αργά και βαθμιαία τους καρπούς της στρατιωτικής αναδιοργάνωσης και ν΄αποκτά την στρατιωτική υπεροχή στα χρόνια του Νικηφόρου Φωκά και του Ιωάννη Τσιμισκή. Η μετάβαση από τον 10ο στον 11ο αιώνα χαρακτηρίζεται από την βασιλεία του Βασιλείου Β΄, η οποία θεωρείται μεν το απόγειο της βυζαντινής ισχύος, αλλά κληροδότησε μια «δηλητηριώδη κληρονομιά» στους διαδόχους του Βασιλείου, οι οποίοι δεν ξέρουν πως να διαχειριστούν μία τεράστια αυτοκρατορία που εκτείνεται γεωγραφικά από την Κροατία μέχρι την Αντιόχεια και περικλείει εντός των συνόρων της ένα ευρύ και ετερογενές πληθυσμιακό φάσμα που περιέχει ταυτότητες που κυμαίνονται από το ένα άκρο του «γνήσιου» Ρωμαίου, στο άλλο άκρο του «γνήσιου» βαρβάρου και στον «μιξοβάρβαρο » μέσο που, κατά κάποιο τρόπο, «μετέχει αμφοτέρων» και αμφιταλαντεύεται ανάμεσά τους.

Αυτή η περιγραφή και διαπραγμάτευση των εθνοτικών ταυτοτήτων που απαντούν στο έργο του Σκυλίτση θα είναι το θέμα αυτής της σειράς αναρτήσεων.

Α) Ορολογία

Ο όρος του Σκυλίτση που συνήθως αντιστοιχεί σημασιολογικά σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε εθνότητα (ethnie) είναι το «γένος». Θυμίζω ότι η εθνότητα είναι εκείνη η ιστορικά κατασκευασμένη συλλογικότητα της οποίας τα μέλη χρησιμοποιούν την μεταφορά της φαντασιακής αποκλειστικής ομαιμίας για να εξηγήσουν το αίσθημα αλληλεγγύης που στην πραγματικότητα οφείλεται στην οικειότητα, στα κοινά ήθη και στον επωφελή συνασπισμό.  Ο όρος «ἔθνος» ενίοτε χρησιμοποιείται σαν συνώνυμο του «γένους», αλλά χρησιμοποιείται επιπρόσθετα με την γενικότερη σημασία «λαός, πληθυσμός» και με την ειδικότερη σημασία του «εθνικού = μη Ρωμαϊκού γένους». Μερικές φορές, ο όρος «ἔθνος» είναι υποκατηγορία ενός ευρύτερου «γένους», ενώ οι όροι «φυλή»/«φῦλον»/«γενεά» είναι υποδιαιρέσεις αυτού του «ἔθνους».

Για τα άτομα και τους πληθυσμούς με κοινή εθνοτική ταυτότητα χρησιμοποιούνται οι όροι «ὁμόφυλοι»,«ὁμογενεῖς»,«ὁμοεθνεῖς» κλπ. , ενώ η διαφορετική εθνοτική ταυτότητα υποδηλώνεται μέσω των όρων «ἀλλόφυλοι», «ἀλλογενεῖς», «ἀλλοεθνεῖς», «ἑτερόφυλοι» κλπ. Πολλές φορές αντί των παραπάνω όρων χρησιμοποιούνται οι περιφράσεις όπως «ἀλλοτριότης τοῦ γένους» κλπ.

Παραδείγματα:

1) Η γεωμετρία και ορισμένα τεχνουργήματα είναι από εκείνα τα πράγματα που κάνουν ξακουστή/αξιοθαύμαστη την Βασιλεία των Ρωμαίων/το γένος των Ρωμαίων στο αλλοεθνές γένος των Σαρακηνών:

πρὸς τὸν τῆς Συρίας ἄρχοντα ἀποστέλλει, ἄλλα τε δοὺς αὐτῷ πολλά, οἷς θαυμάζεται βασιλεία Ῥωμαίων καὶ τὸ τῶν ἀλλοεθνῶν γένος ἐκπλήσσεται, προσεπιδοὺς δὲ καὶ χρυσίου κεντηνάρια τεσσαράκοντα.

… δεξάμενος δὲ τὰ γράμματα ὁ Θεόφιλος, ἄτοπον κρίνας, εἰ τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν, δι’ ἣν τὸ Ῥωμαίων γένος θαυμάζεται, ἔκδοτον ποιήσει τοῖς ἔθνεσι …

2) Οι γονείς του Βασιλείου Α΄ μεταφέρθηκαν στην Βουλγαρία όταν το Βουλγαρικό γένος/έθνος φλέρταρε με τον Χριστιανισμό. Ο Βασίλειος Α΄αργότερα, θεμελίωσε τον Χριστιανισμό στο Βουλγαρικό γένος, ενώ ο Βασίλειος Β΄ είχε σαν εμμονή την υποταγή του Βουλγαρικού γένους. Οι πόλεμοι του με τους Βούλγαρους δεν ήταν εμφύλιοι, όπως ήταν αυτοί που είχε πρότερα με τον Βαρδά Σκληρό.

καὶ οἱ τοῦ Βασιλείου γεννήτορες καὶ τὸ σὺν τῷ ἀρχιερεῖ πλῆθος ἀνόθευτον τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν διατηρήσαντες πολλοὺς τῶν Βουλγάρων πρὸς τὴν ὀρθόδοξον πίστιν μετήγαγον, μήπω τοῦ ἔθνους μετηγμένου πρὸς θεοσέβειαν, καὶ πολλαχοῦ τῆς Βουλγαρικῆς γῆς Χριστιανικῆς διδασκαλίας κατεβέβληντο σπέρματα. ἀλλὰ Κροῦμος μὲν ἔφθη καταλύσασθαι τὴν ζωήν, Μουρτάγων δὲ ὁ τούτου διάδοχος πολλῷ τὸν ἀπελθόντα νικῶν εἰς θηριωδίαν, αὐτὸ τὸ γινόμενον οὐκ ἀγνοήσας, καὶ ὅτι τὸ τῶν Βουλγάρων ἠρέμα γένος πρὸς Χριστιανισμὸν μεταφέρεται

Καὶ τὸ τῶν Βουλγάρων δὲ γένος ἀρτιπαγὲς ὂν πρὸς θεοσέβειαν μοναχῶν ἀποστολῇ εὐλαβῶν καὶ ἱερέων ἀρετῇ κεκοσμημένων ἐβεβαίωσε πρὸς τὴν πίστιν.

ἐπείπερ ὁ μετ’ αὐτοὺς Βασίλειος πρότερον μὲν ὑπὸ τῶν ἐμφυλίων ἀσχολούμενος πολέμων, ὕστερον δὲ καὶ τοῖς κατὰ τοῦ Σαμουὴλ ἔργοις προσλιπαρῶν οὐκ ἔσχεν εὐκαιρίαν καλῶς καὶ ὡς ἐνεδέχετο τὰ ἐν τῇ ἑῴᾳ κατασφαλίσασθαι, ἀλλ’ ὅσον ἐν φαντασίᾳ γενόμενος ἐκεῖσε, καὶ ὡς ὁ καιρὸς ἀπῄτει ταῦτα καταστησάμενος, εἶθ’ ὑποστρέψας καὶ ἀσχολίαν ἔμμονον ἔχων καὶ φροντίδα τὸ τῶν Βουλγάρων ὑποτάξαι γένος, …

3) Το έθνος των Πατζινάκων κατάγεται από τους λεγόμενους Βασιλικούς Σκύθες, υποδιαιρείται σε 13 γενεές/φυλές και κανένα άλλο Σκυθικό γένος (πληθυσμοί των Ουκρανικών στεπών) δεν τολμά να το επιτεθεί. Οι Ούζοι (ανατολικοί γείτονες των Πατζινάκων) από την άλλη είναι Ουννικό γένος (Τουρκικά νομαδικά φύλα ανατολικά του Βόλγα), όπως και το Τουρκικό έθνος (Σελτζούκοι). Αρχηγός του γένους των Πατζινάκων είναι ο Τυράχ, ευγενικότατης καταγωγής αλλά απράγμων, ενώ στο ίδιο έθνος [των Πατζινάκων] ζούσε και ο Κεγένης, άνθρωπος ενεργητικός, αλλά άσημης καταγωγής (εδώ το «γένος» έγινε «έθνος» διότι παρακάτω ο όρος «γένος» χρησιμοποιείται για να δηλώσει την οικογενειακή «καταγωγή» του Κεγένη).

Τὸ ἔθνος τῶν Πατζινάκων Σκυθικὸν ὑπάρχον, ἀπὸ τῶν λεγομένων βασιλείων Σκυθῶν, μέγα τέ ἐστι καὶ πολυάνθρωπον, πρὸς ὃ οὐδὲ ἓν αὐτὸ καθ’ αὑτὸ Σκυθικὸν γένος ἀντιστῆναι δύναται. διῄρηται δὲ εἰς τρισκαίδεκα γενεάς, αἵτινες καλοῦνται μὲν πᾶσαι τῷ κοινῷ ὀνόματι, ἔχουσι δ’ ἑκάστη καὶ ἴδιον ἀπὸ τοῦ ἑαυτῆς προγόνου καὶ ἀρχηγοῦ τὴν προσηγορίαν κληρωσαμένη. νέμονται δὲ τὰς πέραν Ἴστρου ἀπὸ τοῦ Βορυσθένους ποταμοῦ καὶ μέχρι Παννονίας ἡπλωμένας πεδιάδας, νομάδες τε ὄντες καὶ τὸν σκηνίτην διὰ παντὸς ἀσπαζόμενοι βίον. τούτου τοῦ γένους ἀρχηγὸς ἦν τῷ τότε Τυρὰχ ὁ τοῦ Βιλτὲρ υἱός, εὐγενείας ἥκων ἐς τὸ ἀκρότατον, ἀμβλὺς δὲ ἄλλως καὶ τὴν ἡσυχίαν φιλῶν. ἦν δὲ καὶ ἄλλος τις ἐν τῷ ἔθνει τὴν κλῆσιν Κεγένης, υἱὸς τοῦ Βαλτζάρ, τὸ μὲν γένος ἄσημος καὶ σχεδὸν ἀνώνυμος, περὶ δὲ τὰ πολεμικὰ καὶ τὰς στρατηγίας κάρτα δραστηριώτατος, ὃς καὶ πολλάκις ἐπιόντας κατὰ τῶν Πατζινάκων τοὺς Οὔζους (γένος δὲ Οὐννικὸν οἱ Οὖζοι) ὑποστὰς ἐτρέψατο καὶ ἀπώσατο, τοῦ Τυρὰχ οὐχ ὅπως ἀντεπεξελθεῖν μὴ θαρρήσαντος, ἀλλὰ καὶ καταδύντος εἰς τὰ παρὰ τῷ Ἴστρῳ ἕλη καὶ τὰς λίμνας.

Τίνες δὲ οἱ Τοῦρκοι, καὶ τίνα τρόπον ἤρξαντο πολεμεῖν Ῥωμαίοις, ἄνωθεν ἀναλαβὼν διηγήσομαι. τὸ τῶν Τούρκων ἔθνος γένος μέν ἐστιν Οὐννικόν, οἰκεῖ δὲ τὰ προσάρκτια τῶν Καυκασίων ὀρῶν πολυάνθρωπόν τε ὂν καὶ αὐτόνομον καὶ ὑπ’ οὐδενὸς ἔθνους ποτὲ δουλωθέν.

Από την άλλη, το ἔθνος των Ρῶς είναι Σκυθικόν γένος, ενώ οι Βαράγγοι είναι «Κελτικόν» γένος (η εθνογραφική κατηγορία «Κελτοί» χρησιμοποιείται για τα «ξανθά γένη» της βόρειας Ευρώπης):

Τὰ δὲ ἐντὸς Εὐξείνου καὶ πᾶσαν τὴν αὐτοῦ παραλίαν ὁ τῶν Ῥῶς ἐπόρθει καὶ κατέτρεχε στόλος (ἔθνος δὲ οἱ Ῥῶς Σκυθικόν, περὶ τὸν ἀρκτῷον Ταῦρον κατῳκημένον, ἀνήμερόν τε καὶ ἄγριον)

ταχὺ μὲν οἱ φυλάσσοντες ἐν τῷ παλατίῳ στρατιῶται Ῥωμαῖοί τε καὶ Βάραγγοι (γένος δὲ Κελτικὸν οἱ Βάραγγοι μισθοφοροῦντες Ῥωμαίοις) καθοπλίζονται, ταχὺ δὲ καὶ οἱ ταῖς βασιλικαῖς ὑπηρετοῦντες τριήρεσιν ἠγείροντο.

4) Οι Φράγκοι μισθοφόροι που οι Βυζαντινοί εγκατέστησαν στην Ανατολή για να πολεμήσουν τους [Σελτζούκους] Τούρκους άγονται από τον ομοεθνή τους Ἑρβέβιον (Hervè) Φραγκόπουλο και το Φραγκικό αυτό γένος που προσκρούστηκε με το Τουρκικό γένος δεν πρέπει να λαμβάνει υπόψη τους όρκους του τελευταίου, διότι είναι αλλόπιστο και αλλόφυλο.

… καὶ Ἐρβέβιον τὸν Φραγγόπωλον, ἄρχοντα τῷ τότε τῶν ὁμοεθνῶν … προσκρούσματος δέ τινος μεταξὺ τῶν Φράγγων γενομένου καὶ Τούρκων, καὶ ἐκ τούτου ἐπιβουλευόντων ἀλλήλοις τῶν γενῶν, … καὶ μὴ πάνυ τι πιστεύειν ὅρκῳ ἀλλοπίστων καὶ ἀλλοφύλων … ἀνθρώπων,

5) Αντίθετα, όταν οι αντίπαλοι στρατιώτες της εμφύλιας Βυζαντινής μάχης της Πετρόης συναντήθηκαν πριν την μάχη καθώς χορτολογούσαν (μάζευαν χόρτο για τα άλογά τους), οι μεν προσπαθούσαν να πείσουν τους δε να αλλάξουν παράταξη επειδή ήταν ομόφυλοι, συγγενείς και φίλοι.

ἐξερχόμενοι οὖν ἀφ’ ἑκατέρων τῶν στρατοπεδειῶν ἐπὶ χορτολογίαν οἵ τε τοῦ Κομνηνοῦ στρατιῶται καὶ οἱ τοῦ ἀντιθέτου μέρους καὶ ἀλλήλοις ἐπιμιγνύμενοι, οἷα ὁμόφυλοι καὶ συγγενεῖς καὶ φίλοι, προετρέποντο ἀλλήλους …

6) Ένα παράδειγμα όπου ο όρος «ἔθνος» χρησιμοποιείται με τη σημασία «λαός, πληθυσμός» είναι η αναφορά στην αποστασία του Θεόφιλου Ερωτικού που κατάφερε να ξεσηκώσει σε εξέγερση όλον τον λαό της Κύπρου («ἔθνος ἅπαν τῶν Κυπρίων»), τον οποίο κατεπράυνε ο κατάρχων του στόλου Κωνσταντίνος Χαγέ:

Γέγονε δέ τις καὶ ἄλλη ἀποστασία ἐν Κύπρῳ κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον, πρωτουργὸν ἔχουσα Θεόφιλον τὸν Ἐρωτικόν. οὗτος γὰρ τῆς νήσου στρατηγῶν καὶ νεωτέρων ἀεὶ πραγμάτων ἐφιέμενος, ἐπείπερ ἐπύθετο τὴν τοῦ Καλαφάτου καταστροφὴν καὶ τὴν κατέχουσαν τὰ πράγματα σύγχυσιν, καιρὸν εὔθετον εὑρεῖν οἰηθεὶς πρὸς τὸ σπουδαζόμενον, τό τε ἔθνος ἅπαν τῶν Κυπρίων ἀνάπτει, καὶ τὸν δικαστὴν καὶ πράκτορα τῶν δημοσίων φόρων τὸν πρωτοσπαθάριον Θεοφύλακτον ἀνελεῖν παρασκευάζει, ἔγκλημα τούτῳ ἐπενεγκών, ὡς βαρείας τὰς τῶν συντελειῶν ποιουμένῳ εἰσπράξεις. ἀλλὰ πρὸς τοῦτον οὐκ ἐδέησε τῷ Μονομάχῳ μακροτέρας τριβῆς. χειροῦται γὰρ αὐτὸν ἐκπεμφθεὶς ὅ τε τοῦ στόλου κατάρχων Κωνσταντῖνος πατρίκιος ὁ Χαγέ, τὸ ἔθνος ἅπαν τῶν Κυπρίων ὑποποιησάμενος, καὶ ἐς βασιλέα ἄγει. ἀχθέντα δὲ θῆλυν ὁ βασιλεὺς ἐνδύσας στολὴν καὶ ἐν τῷ ἱππικῷ ἱπποδρομίας ἀγομένης θριαμβεύσας καὶ τῶν ὑπαρχόντων ψιλώσας ἀπέλυσε.

7) Ένα παράδειγμα όπου ο όρος «ἔθνος» σημαίνει «μη Ρωμαίοι» εκτός από αυτό που παρέθεσα στην αρχή με την Γεωμετρία που δεν πρέπει να διδαχθεί στα Ἔθνη είναι το παρακάτω όπου οι Φράγγοι και Ρως Βάραγγοι Βυζαντινοί μισθοφόροι («σύμμαχοι») διαχωρίζονται εθνοτικά ως «Ἔθνη» από τα Ρωμαϊκά θεματικά στρατεύματα των Χαλδαίων και των Κολωνειατών με τα οποία συνασπίστηκαν δήθεν για ν΄αντιμετωπίσουν τον Σαμούχ (ο Κατακαλών Κεκαυμένος στην πραγματικότητα τα συλλέγει για την επανάσταση του Ισαάκιου Κομνηνού). Το ενδιαφέρον είναι ότι για τους Αρμένιους που προστέθηκαν στη συνέχεια (από την Σεβαστεία, Μελιτηνή και Τεφρική) δεν ξεκαθαρίζει εάν είναι Ρωμαίοι ή εθνικοί. Αυτή η ιδιότητα μπαλαντέρ των Αρμενίων θα αναλυθεί περαιτέρω παρακάτω.

ἔτυχον γὰρ τῷ τότε καιρῷ δύο τάγματα Φραγγικὰ καὶ Ῥωσικὸν ἓν ἐπιχωριάζοντα τῷ τόπῳ πρὸς παραχειμασίαν· … γράμματα γὰρ πλασάμενος βασιλικά, ὡς εἴη προστεταγμένον αὐτῷ ἀνειληφότι τὰ τῶν συμμάχων τρία τάγματα καὶ τὰ δύο τῶν τε Κολωνειατῶν καὶ τῶν Χαλδαίων ἀνελθεῖν κατὰ τοῦ Σαμούχ, καὶ τὰ πέντε ταῦτα κατὰ τὴν πεδιάδα τῆς Νικοπόλεως ἀθροισθῆναι κελεύσας … καὶ τὸν ἶσον τρόπον ποιῶν πάντας καὶ ἄκοντας ὥρκισε. καὶ πρῶτον μὲν ὑπηγάγετο τὰ δύο Ῥωμαϊκὰ τάγματα, μετ’ ἐκεῖνα δὲ καὶ τοὺς οἰκείους, καὶ τοῖς ἐξ ἐθνῶν προῆγε τὰς προσβολάς, ῥᾳδίως δὲ τούτους καταπληξάμενος καὶ ὅρκοις ἐμπεδωσάμενος καὶ ἤδη ἐν τῷ ἀφόβῳ γενόμενος, τοὺς Σεβαστηνοὺς καὶ τοὺς Μελιτηνοὺς καὶ τοὺς ἐκ τῆς Τεφρικῆς καὶ τῶν λοιπῶν Ἀρμενίων ἄρχοντας καὶ στρατιώτας συναθροίσας ἥψατο τῆς πορείας, προάγγελον στείλας πρὸς τὸν Κομνηνόν, …

8) Πάντως το ότι οι μισθοφόροι δεν είναι εθνοτικά Ρωμαίοι δεν σημαίνει ότι δεν αναγνωρίζονται σαν μέρος του Ρωμαϊκού στρατού. Έτσι, οι Ρως που παραπάνω χαρακτηρίστηκαν «ἐξ ἔθνῶν σύμμαχοι» και αλλού ονομάζονται «εθνικοί» = μη Ρωμαίοι το γένος, σε μια εκστρατεία εναντίον των Σαρακηνών της Συρίας περιγράφονται σαν μία εκ των Ρωμαϊκών εκστρατευτικών δυνάμεων. Τέλος, τα λάφυρα από εκστρατεία του Βουλγαροκτόνου στην Βουλγαρία (Πελαγονία) μοιράστηκαν στα τρία: ένα μέρος στους Ρως Βαράγγους, ένα στον Ρωμαϊκό στρατό και το τελευταίο στον Βασίλειο:

ταχὺ μὲν οἱ φυλάσσοντες ἐν τῷ παλατίῳ στρατιῶται Ῥωμαῖοί τε καὶ Βάραγγοι (γένος δὲ Κελτικὸν οἱ Βάραγγοι μισθοφοροῦντες Ῥωμαίοις) καθοπλίζονται, ταχὺ δὲ καὶ οἱ ταῖς βασιλικαῖς ὑπηρετοῦντες τριήρεσιν ἠγείροντο.

ἀλλὰ μετὰ μικρὸν ὁ πατρίκιος Νικήτας ὁ Πηγονίτης ἄρχειν ἐκεῖσε πεμφθεὶς καὶ ἐπιμόνῳ χρησάμενος πολιορκίᾳ μετὰ Ῥῶς καὶ λοιπῆς ἄλλης Ῥωμαϊκῆς δυνάμεως, τό τε φρούριον κατὰ κράτος εἷλε πολιορκίᾳ καὶ τὸν Ἀλεὶμ σὺν τῷ υἱῷ ἀπέκτεινε.

Θεόκτιστον πρωτοσπαθάριον, ἕνα τῶν πιστικωτάτων αὐτῷ ὑπάρχοντα διακόνων καὶ μέγαν ἑταιρειάρχην τῷ τότε χρηματίζοντα, μετὰ δυνάμεως ἁδρᾶς Ῥωμαίων τε καὶ ἐθνικῶν κατὰ Συρίας ἐκπέμπει, στρατηγὸν αὐτοκράτορα τοῦτον προχειρισάμενος …

Δαβὶδ δὲ τὸν Ἀριανίτην καὶ Κωνσταντῖνον τὸν Διογένην εἰς τὰς κατὰ Πελαγονίαν πεδιάδας ἐκπέμψας ζῴων πολλῶν καὶ αἰχμαλώτων ἐγένετο κύριος. τὸ δὲ ληφθὲν φρούριον ἐμπρήσας ὁ βασιλεύς, καὶ τριχῇ τοὺς ἁλόντας μερισάμενος, καὶ μίαν μὲν μερίδα τοῖς συμμαχοῦσι παρεσχηκὼς Ῥῶς, ἑτέραν δὲ Ῥωμαίοις, καὶ ἄλλην ἑαυτῷ παρακατασχών, ἐχώρει προσωτέρω.

9) Παραδείγματα περιφραστικής περιγραφής αλλοφυλίας/ομοφυλίας είναι τα παρακάτω:

Ως γνωστόν ο ιδρυτής της Μακεδονικής δυναστείας Βασίλειος Α΄ ήταν Αρμενικής καταγωγής. Ο Σκυλίτσης γράφει ότι ο Κωνσταντίνος, ο πατέρας του Θωμά του Λογοθέτη ήταν στενός φίλος του Βασιλείου επειδή ήταν και αυτός Αρμενικής καταγωγής:

Ὁ Βασίλειος … ἤνεγκε τοίνυν ἡ τῶν Μακεδόνων χώρα αὐτόν, εἷλκε δὲ τὸ γένος ἐξ Ἀρμενίων, ἐκ πάνυ λαμπρᾶς καταγόμενος τῆς τῶν Ἀρσακιδῶν σειρᾶς, …

… ὁ πατρίκιος Κωνσταντῖνος ὁ Θωμᾶ τοῦ λογοθέτου πατήρ, σφόδρα φιλίως πρὸς τὸν Βασίλειον διακείμενος, ἅτε καὶ αὐτὸς ἐξ Ἀρμενίων τὴν τοῦ γένους ἕλκων σειράν

Σαν παράδειγμα περιφραστικής αλλοφυλίας έχουμε τα λόγια του καλίφη Al Mamun προς τον αυτοκράτορα Θεόφιλο, όπου του ζητάει να βάλουν στην άκρη το διαφορετικό σέβας (θρησκεία) και την του γένους αλλοτριότητα που τους χωρίζει και να δεχθεί την παράκλησή του ως μεταξύ φίλων.

οὐκ ἀναβολὴ δὲ διὰ τὸ σέβας καὶ τὴν τοῦ γένους ἀλλοτριότητα ἔσεται, ἀλλὰ μᾶλλον, ὅτι τοιοῦτος ὁ ἀξιῶν, πέρας ἡ αἴτησις λήψεται παρὰ φίλοις ἐπιεικέσι τε καὶ χρηστοῖς.

10) Ο Σκυλίτσης επίσης αναφέρει μερικά παραδείγματα επιμειξίας γενών/εθνών και ένα όπου το γένος διατηρήθηκε «ἀσύγχυτον»:

Μας πληροφορεί ότι οι Αρμένιοι πρόγονοι του Βασιλείου διατήρησαν «ἀσύγχυτον» το γένος τους όταν εγκαταστάθηκαν ανάμεσα σε πλήθος ξένων στην Μακεδονία (περιοχή Αδριανουπόλεως):

εἰς Φιλίππους αὐτούς (μία δὲ καὶ αὕτη τῶν Μακεδονικῶν πόλεων) μετοικίζει, εἶτα πάλιν ἐκεῖθεν εἰς Ἀδριανούπολιν. εὐθέτου δὲ τοῦ τόπου φανέντος τοῖς ξένοις, εἰς πλῆθος κατέστησαν, ἀσύγχυτον τὸ γένος διαφυλάττοντες.

Αντίθετα, στα κάστρα του Παριστρίου τα διάφορα γένη αναμείχθηκαν (συζούσαν;), όπως συνέβη μεταξύ του Ρωμαϊκού και του Ρωσικού γένους/έθνους μέχρι που διαταράχθηκαν οι σχέσεις από μία φιλονεικία:

Ἐγένετο δὲ καὶ κατὰ τὸν Ἰούλιον μῆνα τῆς αὐτῆς ἰνδικτιῶνος καὶ ἡ τοῦ ἔθνους τῶν Ῥῶς κίνησις κατὰ τῆς βασιλίδος. οὗτοι γὰρ κοινοπραγοῦντες μέχρι τοῦδε Ῥωμαίοις καὶ εἰρηνεύοντες μετ’ αὐτῶν, ἀδεῶς τε ἀλλήλοις ἐπεμίγνυντο καὶ ἐμπόρους ἐς ἀλλήλους ἔπεμπον. κατὰ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον φιλονεικίας γενομένης ἐν Βυζαντίῳ μετά τινων ἐμπόρων Σκυθῶν, συμπληγάδος τε ἐξ αὐτοῦ ἐπακολουθησάσης καί τινος Σκύθου φονευθέντος ἐπιφανοῦς, ὁ τότε κατάρχων τοῦ γένους τούτων Βλαδιμηρός, ἀνὴρ ὁρμητίας καὶ τὰ πολλὰ τῷ θυμῷ χαριζόμενος,

αί τις δὲ Πατζινάκος τὴν κλῆσιν Κουλῖνος, εἰδὼς τὸν Κεκαυμένον, οἷός ἐστιν ἐξ ὅτου περ ἦρχε τῶν παρὰ τῷ Ἴστρῳ φρουρίων καὶ ἀνεμίγνυντο ἀλλήλοις τὰ γένη,

10) Ένα παράδειγμα όπου ο όρος «ἔθνος» χρησιμοποιείται σαν συνώνυμο του «γένους» (=εθνότητα) είναι η περιγραφή της πολυεθνοτικής πόλης Erzurum (< Arzan Al-Rum = «Το Αρζάν που βρίσκεται στην γη των Ρωμαίων/Rum», στην ουσία η αγορά του διπλανού κάστρου της Θεοδοσιουπόλεως) όπου κατοικούν ιθαγενείς (δεν ξεκαθαρίζει ποιοι είναι), Σύριοι, Αρμένιοι και πολλά άλλα έθνη:

κωμόπολις δὲ τὸ Ἄρτζε μυρίανδρος καὶ πολὺν πλοῦτον ἔχουσα· ᾤκουν γὰρ ἐν αὐτῇ ἰθαγενεῖς τε ἔμποροι καὶ Σύρων καὶ Ἀρμενίων καὶ ἄλλων ἐθνῶν πληθὺς οὐκ ὀλίγη. οἵτινες τῇ οἰκείᾳ θαρροῦντες πληθύϊ οὐ κατεδέξαντο εἴσω τείχους γενέσθαι, καὶ ταῦτα τῆς Θεοδοσιουπόλεως ἐκ γειτόνων κειμένης

(συνέχεια στο μέρος #2)

Advertisements

Leave a comment

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s