Οι αρχαίοι Μακεδόνες και η γλώσσα τους #8: Γλωσσολογικά

(συνέχεια από μέρος #7)

Πριν περάσω στο γλωσσολογικό «πρόβλημα» της Μακεδονικής γλώσσας θέλω να πω δυο λέξεις για το σενάριο γλωσσικού εξελληνισμού των Μακεδόνων. Γλωσσικός εξελληνισμός θα πει υιοθέτηση της ελληνικής γλώσσας από έναν πληθυσμό που αρχικά δεν ήταν ελληνόφωνος. Αν η παλαιά γλώσσα εξαφανιστεί τελείως τότε μιλάμε για πλήρη εξελληνισμό. Μέχρι να φτάσουμε εκεί όμως χρειάζονται πολλοί αιώνες. Οι φιλολογικές μας πηγές γράφουν ότι η δακο-θρακική γλώσσα επιβίωσε μέχρι τον 6ο μ.Χ. αιώνα και μέχρι τον 6ο μ.Χ. αιώνα βρίσκουμε δακο-θρακικά ανθρωπωνύμια όπως τα όνοματα Ζίμαρχος και Διτύβιστος των «Ιλλυριών» που συνόδεψαν τον Ιουστίνο στην Κωνσταντινούπολη από τη Bederiana που βρισκόταν κάπου μεταξύ των Σκοπίων και της Ναϊσσού. Από τον ανηψιό του Ιουστίνου Ιουστινιανό γνωρίζουμε ότι η μητρική του γλώσσα ήταν η λατινική. Αυτό σημαίνει ότι τα δακο-θρακικά ονόματα Ζίμαρχος και Διτύβιστος επιβίωσαν παρά τον εκλατινισμό των φορέων τους. Αυτό σημαίνει ότι τα ανθρωπωνύμια (όπως και τα τοπωνύμια) είναι μια συντηρητική κατηγορία του λεξιλογίου που διατηρούνται ακόμα και εάν η γλώσσα των ομιλητών αλλάξει.

Αν υπάρχει μία επιγραφή που μας θυμίζει τον παραπάνω κανόνα είναι αυτή της Πίζου το 205/6 μ.Χ. που περιέχει τα ονόματα των πρώτων οικιστών που ήρθαν από τα γειτονικά χωριά. Η επιγραφή περιέχει 305 ονόματα εκ των οποίων τα 271 είναι Θρακικά, τα 10 Ελληνικά και τα 24 Λατινικά. Με άλλα λόγια, 900 χρόνια μετά την ίδρυση των πρώτων ελληνικών αποικιών στις δύο ακτές της Θράκης (αιγαιακή και αυτή επί του Ευξείνου Πόντου) και 500 χρόνια μετά την έναρξη της Ελληνιστικής εποχής, και 200 χρόνια λατινικής παρουσίας στα Βαλκάνια, τα 34 μη θρακικά ονόματα δεν είναι παρά μια πενιχρή μειοψηφία σε μια θρακική θάλασσα (34/305 ~ 11%). Σίγουρα πολλοί από τους φορείς των θρακικών ονομάτων ή ήταν δίγλωσσοι ή είχαν απωλέσει εντελώς την γλωσσική τους ταυτότητα και ήταν ή ελληνόφωνοι ή λατινόφωνοι. Αλλά τα ονόματά τους δείχνουν την γλωσσική ταυτότητα των προγόνων τους.

Ας δούμε την επιγραφή:

Pizus 205 AD

Επίσης τα τοπωνύμια που αναφέρονται δείχνουν αναμφίβολα την γλωσσική ταυτότητα των ιδρυτών τους: Σκελαβρία, Στρατοπάρα, Κρασαλοπάρα, Γελουπάρα, Βασοπάρα. Και τα τοπωνύμια είναι ένα ακόμη πιο συντηρητικό υποσύνολο του λεξιλογίου απ΄ότι τα ανθρωπωνύμια. Μέχρι σήμερα σλαβικά τοπωνύμια απαντούν σε μέρη που έχουν πάψει να είναι σλαβόφωνα εδώ και 1000 χρόνια.

Στην Αλικαρνασσό του 5ου π.Χ. αιώνα η Καρική καταγωγή ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού ήταν ακόμα εμφανέστατη μιας και σε δύο μακρές λίστες πολιτών που περιέχουν περισσότερα από 100 ονόματα και πατρωνυμικά, μόνο το 33% των ζευγών είναι αμιγώς ελληνικά (όνομα και πατρωνυμικό). Το 66% των ζευγών είναι ή ελληνο-καρικά ή αμιγώς καρικά. Εδώ θυμίζω ότι ο πατέρας (Λύξις/Λύξης) και θείος (Πανύασσις) του Ηροδότου είχαν καρικά ονόματα. Στην γειτονική Μίλητο, τα καρικά ονόματα είναι πολύ πιο σπάνια, αλλά σήμερα οι ιστορικοί και οι αρχαιολόγοι χρονολογούν την άφιξη των μυκηναίων αποίκων στα τέλη του 14ου π.Χ. αιώνα.

Hall Halikarnassos

Εξοπλισμένοι με αυτή τη γνώση πάμε να δούμε τι συμβαίνει στην Μακεδονία. Και το καλύτερο μέρος για να ψάξουμε για παραδοσιακά Μακεδονικά ανθρωπωνύμια είναι η Μακεδονίδα του Ηροδότου (νότιο μισό του Παλαιού βασιλείου). Μία επιγραφή του 223 π.Χ. από τη Βέροια μας δίνει 118 ονόματα Βοττεατών (Μακεδόνων της περιοχής της Βοττιαίας ~ κάμπος κεντρικής Μακεδονίας μεταξύ Βέροιας και Πέλλας):

Beroia List 223 BC

Από τα 118 ονόματα μόνο το ένα (Τεύτιος) μάλλον είναι Ιλλυρικό και το Ἀδδαῖος (απαντά 4 φορές στην επιγραφή) αν και τυπικά Μακεδονικό όνομα μέχρι σήμερα παραμένει γλωσσολογικά αταξινόμητο. Τα 113 υπόλοιπα ονόματα (113/118 ~ 96%) είναι ελληνικότατα με δύο από αυτά να δείχνουν μακεδονική φωνολογία (Βέτταλος, Βάλακρος) και άλλα να δείχνουν μη αττικο-ιωνική ελληνική φωνολογία (Στπόλεμος, Μαχάτς, Λμέδων). Τα δημοφιλή ονόματα που απαντούν τρεις ή περισσότερες φορές είναι:

Νικάνωρ (7 φορές)

Μένανδρος (6 φορές)

Αντίγονος (4 φορές)

Παράμονος (4 φορές)

Αδαῖος (4 φορές)

Αλέξανδρος (3 φορές)

Μαχάτας (3 φορές)

Έχοντας υπόψη τα δεδομένα της Θράκης και της Αλικαρνασσού που ανέφερα πιο πάνω, νομίζω πως ένα τέτοιο ποσοστό ελληνικών ονομάτων δεν μπορεί να εξηγηθεί με διαδικασία εξελληνισμού.

Αν πάμε 2 αιώνες νωρίτερα από την παραπάνω επιγραφή της Βέροιας έχουμε την συνθήκη συμμαχίας που ο Περδίκκας Β΄ υπέγραψε (ΙΓ Ι3 89 ~ 415 π.χ.) στην Αθήνα μαζί με άλλους Μακεδόνες. Τα 45 ονόματα που αναφέρονται έχουν ταξινομηθεί από τον Χατζόπουλο ως εξής:

1) Τυπικά μακεδονικά με ξεκάθαρη ελληνική ετυμολογία: Ἀγέλαος, Άλκέτας, Ἀρχέλαος, Ἀττακῖνος, Λιμναῖος, Λύκαιος, Μαχάτας, Μενέλαος, Νεοπτόλεμος, Περδίκκας

2α) Πανελλήνια, αλλά αρκετά δημοφιλή στην Μακεδονία: Ἀγάθων, Ἀλέξανδρος, Ἀντιγένης, Ἀντίοχος, Καλλίας, Μελέαγρος, Νίκανδρος, Παυσανίας, Φίλιππος

2β) Πανελλήνια: Εὐρύλοχος, Καλλίμαχος, Κλέανδρος, Μίσγων, Νουμήνιος, Παντάπονος

3) Όχι άμεσα ταξινομήσιμα πριν από τις μελέτες του Masson: Ἄγερρος, Ἄδιμος, Ἀρραβαῖος, Αὐτάννιος, Βορδῖνος, Βότρης, Βοῦκρις, Βυργῖνος, Γαιτέας, Δαδῖνος, Δέρδας, Διρβέας, Ἤθαρος, Εὔλανδρος, Ἰδάτας, Κρατέννας, Κορράβων, Κορράτας, Κράστων, Σταδμέας

Μετά τις μελέτες των Masson και Χατζόπουλου τα μόνα αταξινόμητα παραμένουν τα Δέρδας, Ἀρραβαῖος, Διρβέας και Δαδῖνος. Όλα τα άλλα είναι Μακεδονικές διαλεκτικές μορφές ονομάτων που έχουν βρεθεί και στον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο (λ.χ. το Βορδῖνος αντιστοιχεί στο θεσσαλικό Πορτῖνος, το Βύργιππος στο αθηναϊκό Φύρκιππος, το Βοῦκρις έχει βρεθεί στην Αιτωλία και μάλλον είναι υποκοριστικό του Βουκράτης που απαντά στην Μακεδονία ως Βουκάρτᾱς κλπ, το Γαιτέας είναι διαλεκτική παραλλαγή του *Χαιτέας, το Σταδμέας του Σταθμείας, τα Κορρ- είναι αιολικές μορφές της ρίζας *korjos = στρατός που έδωσε τη λέξη κοίρανος και το ίδιο διαλεκτικό αιολικό φαινόμενο κρύβεται πίσω από την μορφή Ἄγερρος = Ἄγριος όπως θα εξηγηθεί παρακάτω).

Με άλλα λόγια, βρισκόμαστε στην ίδια περίπου εποχή που στην Αλικαρνασσό το ~60% των ονομάτων είναι ελληνικά και το 40%  καρικά και τα 41/45 (~91%) ονόματα Μακεδόνων είναι ελληνικά. Ξανά, αυτό το ποσοστό δεν μπορεί να εξηγηθεί με σενάριο γλωσσικού εξελληνισμού. Αν η πλειοψηφία των Μακεδόνων είχε ελληνικά ονόματα προς το τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα αυτό οφείλεται στο παραδοσιακό τους ανθρωπωνυμικό υλικό. Και επειδή είδαμε ότι το ανθρωπωνυμικό υλικό τείνει να είναι συντηρητικό ακόμα και όταν συμβαίνει γλωσσικη αλλαγή, το ελληνικό παραδοσιακό ανθρωπωνυμικό υλικό των Μακεδόνων του 5ου αιώνα δείχνει ότι η γλώσσα τους ήταν κάποια διάλεκτος της ελληνικής και τους προηγούμενους αιώνες. Με άλλα λόγια, καταλήξαμε στο ίδιο συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε ο Toynbee με τα ελληνικά τοπωνύμια της Πιερίας.

Το γλωσσολογικό «πρόβλημα»:

Προσπαθώντας να ετυμολογήσει τον δελφικό μήνα Βύσιο ο Πλούταρχος γράφει:

[Quaestiones Graecae, 292d-f]

τίς ὁ παρὰ Δελφοῖς ὁσιωτὴρ καὶ διὰ τί βύσιον ἕνα τῶν μηνῶν καλοῦσιν;᾽’

‘ὁσιωτῆρα’ μὲν καλοῦσι τὸ θυόμενον ἱερεῖον, ὅταν ‘ὅσιος’ ἀποδειχθῇ. πέντε δ᾽ εἰσὶν ὅσιοι διὰ βίου, καὶ τὰ πολλὰ μετὰ τῶν προφητῶν δρῶσιν οὗτοι καὶ συνιερουργοῦσιν, ἅτε 3  γεγονέναι δοκοῦντες ἀπὸ Δευκαλίωνος. ὁ δὲ ‘βύσιος ’ μήν, ὡς μὲν οἱ πολλοὶ νομίζουσι, φύσιός ἐστιν: ἔαρος γὰρ ἄρχει καὶ τὰ πολλὰ φύεται τηνικαῦτα καὶ διαβλαστάνει. τὸ δ᾽ ἀληθὲς οὐκ ἔχει οὕτως: οὐ γὰρ ἀντὶ τοῦ φ τῷ β χρῶνται Δελφοί, καθάπερ Μακεδόνες ‘Βίλιππον’ 1 καὶ ‘βαλακρόν’ καὶ ‘Βερονίκην’ λέγοντες, ἀλλ᾽  ἀντὶ τοῦ π: καὶ γὰρ τὸ πατεῖν ‘βατεῖν καὶ τὸ πικρὸν ‘βικρόν’ ἐπιεικῶς καλοῦσιν. ἔστιν οὖν πύσιος ὁ ‘βύσιος,’ ἐν ᾧ πυστιῶνται καὶ πυνθάνονται τοῦ θεοῦ τὸ γὰρ 2  ἐννοεῖν καὶ πάτριον. ἐν τῷ μηνὶ γὰρ τούτῳ χρηστήριον ἐγίγνετο καὶ  ἑβδόμην  ταύτην νομίζουσι τοῦ θεοῦ γενέθλιον, καὶ πολύφθοον ὀνομάζουσιν οὐ διὰ τὸ πέττεσθαι φθόις, 1 ἀλλὰ πολυπευθῆ καὶ πολυμάντευτον οὖσαν. ὀψὲ γὰρ ἀνείθησαν αἱ κατὰ μῆνα μαντεῖαι τοῖς δεομένοις, πρότερον δ᾽ ἅπαξ ἐθεμίστευεν ἡ Πυθία τοῦ ἐνιαυτοῦ κατὰ ταύτην τὴν ἡμέραν, ὡς Καλλισθένης καὶ Ἀναξανδρίδης 2 ἱστορήκασι.

Αφού λέει ότι «οἱ μὲν πολλοὶ νομίζουσι» ότι η λέξη Βύσιος είναι διαλεκτική παραλλαγή της λέξης Φύσιος διότι όντας εαρινός μήνας «τὰ πολλὰ φύεται και διαβλαστάνει» στη συνέχεια γράφει ότι «τὸ δ᾽ ἀληθὲς οὐκ ἔχει οὕτως», διότι οι Δελφοί δεν χρώνται το «β» αντί του «φ» όπως οι Μακεδόνες οι οποίοι λένε «Βίλιππος», «βαλακρός» και «Βερονίκη» (αντί για Φίλιππος, φαλακρός και Φερονίκη), αλλά αντί του «π», όπως φαίνεται από τις διαλεκτικά τους «βατεῖν» και «βικρός» αντί των πατεῖν και πικρός. Επομένως, ο «Βύσιος» είναι διαλεκτική παραλλαγή του «Πύσιος», τον οποίο αργότερα ο Πλούταρχος εξηγεί ως παραλλαγή του Πύθιος.

Αυτή η τάση των Μακεδόνων να «χρώνται» τα γράμματα «β,γ,δ» αντί των «φ,χ,θ» είναι το σοβαρότερο γλωσσολογικό επιχείρημα αυτών που πιστεύουν ότι η Μακεδονική ήταν μια γλώσσα ξεχωριστή της ελληνικής. Η ερμηνεία τους είναι η εξής: αφού ένα πρωτο-ελληνικό χαρακτηριστικό που κληρονομήθηκε από όλες τις γνωστές αρχαίες ελληνικές διαλέκτους είναι η απηχηροποίηση των ΠΙΕ ηχηρών δασέων *{bh,dh,gh}>{ph,th,kh} (λ.χ. *bher->φέρω, *dheh1-> τίθημι, *g’heimen-> χειμών) και η μακεδονική εμφανίζει σε αυτές τις θέσεις τα γράμματα «β,γ,δ» που κατά την κλασσική περίοδο συμβολίζουντα ηχηρά κλειστά *{b,d,g} (λ.χ. *dek’m.-> δέκα, *bel-> βέλτερος, *h2eg’-> ἄγω), τότε έπεται ότι η μακεδονική δεν συμμετείχε στην παραπάνω πρωτο-ελληνική διαδικασία και, κατά συνέπεια, δεν κατάγεται από την πρωτο-ελληνική γλώσσα, που σημαίνει με απλά λόγια ότι δεν είναι ελληνική διάλεκτος, αλλά συγγενική της ελληνικής γλώσσα. Η καλύτερη διατύπωση αυτής της υπόθεσης είναι αυτή του Crossland (CAH 3.1,1983):

Crossland

Παραθέτω παρακάτω τα βασικα σημεία του Crossland:

1) Θεωρεί «άκρως απίθανο» (most unlikely) ότι οι ευγενείς οίκοι της Μακεδονίας θα μπορύσαν να είναι Μυκηναϊκής καταγωγής και θεωρεί απίθανο ότι η ελληνική γλώσσα θα μπορούσε να υιοθετηθεί στην Μακεδονία κατά την Μυκηναϊκη περίοδο αν και δεν αποκλείει την περίπτωση Μυκηναίων αποίκων στην περιοχή.

Εδώ ο Crossland, δείχνει την γενική άγνοια για την προϊστορία των Μακεδόνων που χαρακτήριζε την εποχή του. Από τη στιγμή που οι Μακεδόνες ξεκίνησαν την επέκτασή τους στην Μακεδονία (την οποία όπως μας πληροφορεί ο Μαρσύας ο Πελλαίος προηγουμένως θεωρούσαν μέρος της Θράκης) από την ορεινή Πιερία μετά το 700 π.Χ. τότε έπεται ότι δεν υπάρχει κανένας απολύτως λόγος να ψάχνουμε για μυκηναϊκά ευρήματα στην ευρύτερη Μακεδονία. Αυτό που έχει σημασία είναι αν η αρχική κοιτίδα των Μακεδόνων ήταν μέρος του Μυκηναϊκού κόσμου και τα σημερινά δεδομένα έχουν αποδείξει ότι η Περραιβία και η νότια ορεινή Πιερία όντως ήταν μέρη του Μυκηναϊκού κόσμου, όπως έχω δείξει σε προηγούμενες αναρτήσεις. Ακόμα και η Αιανή πέρα από τον Αλιάκμονα δείχνει να είχε στενές επάφές με τον Μυκηναϊκό κόσμο (μέχρι και θραύσματα γραμμικής Β έχουν βρεθεί).

2) Ο Crossland ορίζει την επικράτεια των Μακεδόνων στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα από την Τυμφαία μέχρι την Πελαγονία και από την Πελαγονία μέχρι τον Αξιό, χωρίς να διαχωρίσει τους πληθυσμούς της περιοχής σε ετεο-Μακεδόνες, Μολοσσούς που εξελίχθηκαν επί Φιλίππου σε Άνω Μακεδόνες και σέ πλείστα μη ελληνικά φύλα τα οποία εκδιώχθηκαν από τις περιοχές τους κατά την Μακεδονικη επέκταση. Αντίθετα με αυτά που έγραφε ο Crossland το 1983, σήμερα γνωρίζουμε ότι οι Μακεδόνες ήταν μέχρι και το 400 π.Χ. πρακτικά εντοπισμένοι στην «Μακεδονίδα γη» του Ηροδότου (Πιερία και Ημαθία).

3) Ο Crossland στη συνέχεια γράφει ότι «μέχρι σήμερα» (1983) δεν έχουν βρεθεί ελληνικές επιγραφές στην Μακεδονία που να χρονολογούνται πριν από το τέλος του 4ου π.Χ. αιώνα. Η αρχαιολογική πρόοδος στην Μακεδονία διέψευσε τον Crossland. Σήμερα, η παλαιότερη ελληνική επιγραφή της Μακεδονίας χρονολογείται στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα (~485 π.Χ.) και έχει βρεθεί όχι εντός της Μακεδονίδος γης, αλλά στην γειτονική Ελίμεια (όπου έχουν βρεθεί και θράυσματα με γραμμική Β), ενώ τρία χρόνια μετά το κείμενο του Crossland ήρθε στο φως ο περίφημος Κατάδεσμος της Πέλλας που χρονολογείται στο πρώτο μισό του 4ου π.χ. αιώνα (~ 370 π.Χ.). Το κείμενο της Ελίμειας του 485 π.Χ. είναι γραμμένο σε μια βορειοδυτική διάλεκτο όπως μαρτυρεί η μορφή «αρός» αντί του αττικο-ιωνικού «ἱερός» και η διατήρηση του πρωτο-ελληνικού μακρού /ᾱ/ (Ἀθναία αντί του αττικ-ιων. ἈθηναίαἈθηναίη):

Elimeia 485

4) Ο Crossland λέει ότι σχεδόν όλα τα ονόματα Μακεδόνων που εμφανίζονται σε πηγές και επιγραφές τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ. είναι άλλα ασφαλώς άλλα πιθανώς Ελληνικά, αλλά αυτό δεν έχει σημασία διότι μπορεί να είναι προϊόν εξελληνισμού. Το σενάριο εξελληνισμού το συζήτησα παραπάνω. Αν κάποιος θέλει να το υποστηρίξει πρέπει να εξηγήσει γιατί οι Μακεδόνες «έπαιρναν» ασύγκριτα πιο εύκολα και πιο γρήγορα τα ελληνικά ονόματα από τους Θράκες και από τον Καρικό πληθυσμού της Αλικαρνασσού.

5) Το μόνο με το οποίο συμφωνώ απόλυτα με τον Crossland είναι η πρώτη μπλε υπογράμμιση της δεύτερης σελίδας. Με τα σημερινά κριτήρια, η Μακεδονική μπορεί να θεωρηθεί ως ελληνική διάλεκτος μόνον εφόσον αποδειχθεί ότι συμμερίζεται με την ελληνική γλώσσα εκείνες της φωνολογικές και μορφολογικές εξελίξεις που διαχωρίζουν την ελληνική από τις άλλες ΙΕ γλώσες. Όπως θα δείξω παρακάτω, υπάρχει αφθονία τέτοιων αποκλειστικών Ελληνικών διαδικασιών.

6) Στην τρίτη σελίδα, ο Crossland θέτει όμορφα το πρόβλημα των μακεδονικών «β,γ,δ» έναντι των ελληνικών «φ,χ,θ» και λέει πως αυτή η διαδικασία δείχνει ότι η Μακεδονική δεν συμμετείχε στις αποκλειστικές ελληνικές φωνολογικές διαδικασίες. Τέλος θεωρεί απίθανο (it seems improbable) η Μακεδονική να συμμετείχε στην πρωτο-ελληνική απηχηροποίηση των ηχηρών δασέων και να τα ξαναηχηροποίησε στη συνέχεια. Όπως θα δείξω, τα στοιχεία σήμερα δείχνουν ότι αυτό ακριβώς συνέβη, δηλαδή έχουμε μια δευτερογενή γενική τάση ηχηροποίησης στη μακεδονική που δεν περιορίζεται μόνο στα άηχα δασέα «φ,θ,χ», αλλα συμβαίνει και στα άηχα κλειστά «π,τ,κ» και στο άηχο συρριστικό «σ».

Ας τα πάρουμε ένα ένα με τη σειρά.

Α) Ένα πράγμα που ξεχωρίζει τον Ελληνο-Φρυγικό κλάδο από τις υπόλοιπες παλιοβαλκανικές γλώσσες (Ιλλυρική, Δακο-Θρακική κλπ) είναι η απώλεια του ΠΙΕ *s σε αρκτική προφωνηεντική και σε μεσοφωνηεντική θέση. Μέ άλλα λόγια, το *s σε αυτές τις θέσεις τράπηκε σε δασεία (*s>h), η οποία στη συνέχεια χάθηκε σε μεσοφωνηεντική θέση (αλλά υπήρχε ακόμα στην μυκηναϊκή ελληνική όπως μαρτυρεί η γραμμική Β) και διατηρήθηκε περισσότερο στην αρκτική θέση (τουλάχιστον στις μη ψιλωτικές διαλέκτους). Έτσι η ΠΙΕ ρίζα *septm. έδωσε το ελληνικό ἑπτά (heptà), ενώ η ρίζα *dhes– έδωσε το ελληνικό *dhesos > thehos > θεός (και τα Φρυγικά δεώς (αιτιατ. πληθ.)/τιός (γεν. ενικ.).  Αντίθετα, τα Ιλλυρικά (Salonae, Sextus/Sestus/Sexto) και τα Δακο-Θρακικά (Σαβάδιος, Salmorude) δεδομένα δείχνουν διατήρηση του ΠΙΕ *s σε αυτές τις θέσεις.

Επομένως η πρώτη μας δουλειά είναι να δούμε αν η Μακεδονική συμμετέχει σε αυτήν την Ελληνο-Φρυγική τροπή ή όχι. Αν αποδείξουμε ότι συμμετέχει τότε δεν έχουμε αποδείξει ότι είναι Ελληνική διάλεκτος, αλλά τουλάχιστον ότι κατάγεται από το Ελληνο-Φρυγικό συνεχές και περαιτέρω ανάλυση θα δείξει σε ποιον από τους δύο πόλους του συνεχούς ανήκει.

Υπάρχουν τέσσερεις μακεδονικοί όροι (Ἄρτεμις ἉγεμόναἈμαθία, Ἅδυμος και ο ποταμός της Πιερίας Ελπειός) που δείχνουν ότι το ΠΙΕ *s ακολούθησε την ελληνο-φρυγική τροπή. Μία επιγραφή του 100 π.Χ. από την Μυγδονία μας έδωσε το επίθετο της Αρτέμιδος «Ἁγεμόνα» (που απαντά και στην Δωδώνη γύρω στο 300 π.Χ.), του οποίου το μη αττικο-ιωνικό μακρό ᾱ (δωρικό γεμών, αιολικό γίμων) δείχνει ότι ο όρος δεν εισήλθε στην Μακεδονία με το πολιτισμικό πακέτο της  υιοθέτησης της αττικής κοινής ως επίσημης γλώσσας του βασιλείου. Η ΠΙΕ ρίζα που έδωσε το πρωτο-ελληνικό ἁγεμών (αττικ-ιων. ἡγεμών) είναι η *seh2g-/*sāg-:

Hagemona

Εκτός από το Ἁγεμόνα έχουμε και τα διαλεκτικά μακεδονικά ονόματα Ἁγησίας, Ἁγήσανδρος, Ἁγησίλαος κλπ. τα οποία δείχνουν ότι Μακεδόνες χρησιμοποιούσαν αναμφίβολα το ρήμα ἡγέομαι και τα παράγωγά του στην μη αττικο-ιωνική μορφή ἁγέομαι. Το αγγλικό hegemony δείχνει πως οι μη ελληνόφωνοι λαοί δανείστηκαν την αττική μορφή του όρου που επικράτησε στην ελληνιστική κοινή.

Ο άλλος όρος είναι ο τύπος Ἄμαθος που διέσωσε ο Μαρσύας σαν επώνυμο της Ἠμαθίας. Η μορφή Ημαθία («αμμώδης χώρα» όπως ἠμαθόεις) είναι προϊόν επικής μετρικής εκτάσεως (αμ-> ᾱμ- > ἠμ-) πριν από ένηχο (λ.χ. Οὔλυμπος, Εἰρέτρια, Πειρίθοος, ερόεις κλπ) της λέξης ἄμαθος. Το γεγονός ότι η μορφή Ἀμαθία υπήρχε στην πρώιμη μακεδονική παράδοση δείχνει ότι οι Μακεδόνες είχαν την λέξη ἄμαθος στο λεξιλόγιό τους πριν εν τέλει κανονικοποιηθεί πανελληνίως η επική μορφή Ἡμαθία. Η λέξη ἄμαθος όμως είναι ΙΕ συγγενής της αγγλικής sand από την ΠΙΕ ρίζα *samh2dhos. Εδώ βλέπουμε επιπλέον ένα κανονικότατο ελληνικό «θ» να προκύπτει από το ΠΙΕ *dh. Αλλά αυτό είναι κάτι που θα το αναπτύξω παρακάτω.

Από την άλλη, έχουμε το τυπικό μακεδονικό όνομα Ἅδυμος που απαντά 34 φορές στη Μακεδονία και 9 σε Θεσσαλο-Βοιωτία . Το όνομα προκύπτει από την μη αττικο-ιωνική μορφή ἁδύς του αττικο-ιωνικού ἡδύς = «γλυκός, ευχάριστος». Η πρωτο-ελληνική λέξη hᾱδύς είναι ΙΕ συγγενής του αγγλικού sweet μιας και τα δύο προέρχονται από την ΠΙΕ ρίζα *sweh2dus/swᾱdus.

Hadymos

Τέλος υπάρχει ο ποταμός Ἑλπειός στην Πιερία που σημαίνει «λαδερός» (ίσως η ελώδης επιφάνεια να θύμιζε την μεμβράνη που σχηματίζει το λάδι που επιπλέει) και προέρχεται από το ελληνικό ἕλπος = ἔλαιον. Το ἕλπος προέρχεται από το ΠΙΕ σ-ληκτο ουδέτερο *selpes- (αγγλικό salve, αλβανικό gjalpë ). Το υδρωνύμιο Ἑλπειός προέρχεται από το παράγωγο *selpes-ios > *helpeh-ios > Ἑλπειός (λ.χ. *g’enh1es– > *g’enh1es-ia > εὐγένεια) και δείχνει δύο φορές την τροπή  *s>h>∅.

Αυτά τα τέσσερα παραδείγματα δείχνουν ότι ό,τι κι αν ήταν αυτή η μακεδονική γλώσσα ανήκει σίγουρα στο ελληνο-φρυγικό γλωσσικό συνεχές. Τώρα αυτό που μένει είναι να δούμε που ακριβώς βρίσκεται εντός αυτού του συνεχούς.

(συνέχεια στο μέρος #9)

Advertisements

3 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ιστορία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

3 responses to “Οι αρχαίοι Μακεδόνες και η γλώσσα τους #8: Γλωσσολογικά

  1. Καλησπέρα.

    Γράφεις “δακο-θρακικά ανθρωπωνύμια όπως τα όνοματα Ζίμαρχος και Διτύβιστος…θυμίζω ότι ο πατέρας (Λύξις/Λύξης) και θείος (Πανύασσις) του Ηροδότου είχαν καρικά ονόματα”

    Μα αυτά δεν είναι ελληνικά ονόματα; Έχουν ελληνικές καταλήξεις.

    • Καλά δεν πρέπει να δίνεις μεγάλο βάρος στις καταλήξεις επειδή οι μορφές αυτές είναι interpretatio graeca των πραγματικών ονομάτων.

      Ένα από τα πιο συχνά ονόματα στις περιοχές της Ισαυρίας, Παμφυλίας και Πισιδίας ήταν το όνομα Τροκόνδας/Τρόκονδος.

      Πίσω από αυτό το φαινομενικά ελληνικό όνομα κρύβεται το ανατολιακό θεοφορικό όνομα Tarhuntas (λ.χ. Tarhuntassa = η πόλη του θεού Tarhun/Tarhuntas).

      Πίσω από τα ονόματα Δαρείος και Ξέρξης κρύβονται τα πραγματικά περσικά ονόματα Darayava(h)uš (= «αυτός που υποστηρίζει το καλό») και Xšaya-ṛšā (= «Άρχων των Ηρώων»).

  2. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Τι μπέρδεμα αυτά τα ονόματα. 🙂 Ο Ονηγήσιος (Hunigasius 😉 , υπαρχηγός του Αττίλα που αναφέρει ο Πρίσκος, είχε νομιστεί ελληνικής καταγωγής ! 🙂

    Γράφει ο βυζαντινολόγος Αλέξης Σαββίδης σε ένα παλιό του άρθρο :

    Το σπίτι του Ονηγήσιου (=του ελληνικής καταγωγής πρωτοσύμβουλου του Αττίλα)…
    (Βλ. παρακάτω σελ.6, πρωτελευταία παράγραφος, σειρά 12)

    Πιθανές καταγωγές δίνει η wiki :

    https://en.wikipedia.org/wiki/Onegesius#Etymology

    Όλο το άρθρο :

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    9

    10

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s