Οι αρχαίοι Μακεδόνες και η γλώσσα τους #7: Γλωσσολογικά

(συνέχεια από το μέρος #6)

«Τι γλώσσα μιλούσαν τέλος πάντων αυτοί οι Μακεδόνες;» είναι η ερώτηση με την οποία ο Nicholas Hammond ξεκινά την σελίδα για την γλωσσική ταυτότητα των Μακεδόνων στο βιβλίο του “The Macedonian State: The Origins, Institutions and History” (1992). O Ian Worthington αντέγραψε κατά λέξη τη σελίδα αυτή σε ένα πιο πρόσφατο βιβλίο (2000). Δεν υπογραμμίζω ως συνήθως, γιατί λίγο πολύ όλη η σελίδα είναι σημαντική.

NGLH

Εδώ ο Hammond μας λέει ότι το όνομα Μακεδόνες είναι ελληνικό και σημαίνει «ορεσίβιοι», όπως τα εθνωνύμια Ορέστες και Ορείται. Η παλαιότερη μορφή Μακέτες έχει την ίδια ετυμολογία. Η μετάβαση από τη μορφή Μακέτες στην μορφή Μακεδόνες δεν έγινε παρά με προσθήκη του συλλογικού επιθήματος Hoffmann *-(i)h3onh2 με το λαρυγγικό *h3 του επιθήματος αυτού να ευθύνεται ως γνωστόν για την ηχηροποίηση *t>d, όπως συμβαίνει ανάμεσα στις λέξεις περιμήκετος και μακεδνός με την ίδια ακριβώς σημασία. Το ίδιο επίθημα Hoffmann βρίσκουμε στην ποικιλία Αἰολίωνες που διέσωσε ο Ησύχιος:

<Αἰόλιος>· κιθαρῳδικὸς νόμος οὕτω καλούμενος

<ΑἰολίωνεςΑἰολεῖς, ἀπὸ τοῦ Αἰόλου

Βέβαια από μόνο του το ελληνικό όνομα της φυλής δεν λέει τίποτε επομένως πάμε παρακάτω. Οι άλλες πληροφορίες που παρέχει ο Hammond είναι οι εξής: τα τοπωνύμια της Μακεδονικής κοιτίδας (Πιερία) είναι όλα ελληνικά, με την εξαίρεση του Ολύμπου που μπορεί να είναι προελληνικό τοπωνύμιο γιατί απαντά σε πολλα΄μέρη γύρω από το Αιγαίο: Πιερία, Αμαθία/Ημαθία, Δίον, Λείβηθρα, Πίπλεια, Ηράκλειον, Ελικών, Βαφύρας, Πέτρα, Αίσων κλπ. Όταν οι Μακεδόνες κυρίεψαν το μέρος όπου έκτισαν την πρώτη τους πρωτέυουσα, αλλάξαν το Φρυγικό όνομα Έδεσσα σε Αιγές. Μάλλον οι εκδιωκόμενοι πληθυσμοί ίδρυσαν την ιστορική Έδεσσα πιο βόρεια αν δεν ηταν παράλληλη ονομασία. Ο ιστορικός Arnold Toynbee ήδη από το 1969 στο βιβλίο του “Some problems of Greek History” γράφει ότι οι διωκόμενοι από τους Μακεδόνες Θράκες Πίερες δεν μετέφεραν κανένα από τα ελληνικά τοπωνύμια της Πιερίας στην νέα τους πατρίδα ανατολικά του Στρυμόνα, κάτι που σημαίνει ότι τα Ελληνικά αυτά τοπωνύμια ήρθαν στην Πιερία με την Μακεδονική επέκταση.

Toynbee

Παρέθεσα την άποψη του Toynbee διότι έγραφε σε «δύσκολες» εποχές. Πριν από τις ανακαλύψεις του Μανόλη Ανδρόνικου στην δεκαετία του εβδομήντα δεν γνωρίζαμε καν που ήταν οι αρχαίες Αιγές και θα βρείτε πολλούς χάρτες μέχρι και σήμερα που τοποθετούν τις Αιγές όχι στην Βεργίνα, αλλά στην Έδεσσα. Κατά, συνέπεια, πολλοί ιστορικοί δεν αναγνώριζαν τις φιλολογικές μαρτυρίες που έδειχναν ότι η Πιερία ήταν η αρχικη΄κοιτίδα των Μακεδόνων. Η επιβεβαίωση ήρθε με την ταύτιση Βεργίνας-Αιγών, που έδειξε ότι οι Μακεδόνες ίδρυσαν την πρώτη τους Πρωτεύουσα στις βόρειες παρυφές των Πιερίων, ενώ το μεγάλο τους θρησκευτικό κέντρο, το Δίον, παρέμεινε στην αρχική τους κοιτίδα. Ο Hammond τελειώνει τη σελίδα του λέγοντας ότι το ημερολόγιο και η διασωθείσα θρησκευτική ορολογία των Μακεδόνων ήταν ελληνικά. Αν σε αυτά προσθέσουμε και το ότι οι Μακεδόνες με το που εμφανίζονται στην ιστορία φέρουν ελληνικά ονόματα οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι η γλώσσα τους ήταν μια μορφή της ελληνικής.

Όμως υπήρχαν δύο προβλήματα: το ένα «εθνολογικής» φύσεως και το άλλο «γλωσσολογικής». Είδαμε στην εθνολογική ανάλυση ότι υπάρχουν πάρα πολλές μαρτυρίες σημαντικών αρχαίων Ελλήνων συγγράφεων που διαχώριζαν εθνοτικά τους Μακεδόνες από τους Έλληνες και μερικές φορές τους χαρακτήριζαν μέχρι και βάρβαρους, όπως και τους Ηπειρώτες. Για κάποιον που προσεγγίζει την εθνολογία με Χερντεριανή οπτική (γλώσσα = Volksgeist) ο εθνοτικός διαχωρισμός μεταφραζόταν αυτομάτως σε γλωσσικό διαχωρισμό. Έτσι δημιουργήθηκε μια ομάδα ιστορικών που πίστευαν ότι η αρχική γλώσσα των αρχαίων Μακεδόνων ίσως δεν ήταν ελληνική και εξελληνίστηκαν στην πορεία. Προσπαθώντας να βρουν περισσότερα στοιχεία για να αποδείξουν τη θέση τους ανέτρεξαν τόσο στην μεταγλωσσολογία ( έρευνα των φιλολογικών πηγών για αρχαίες πεποιθήσεις για την γλώσσα των Μακεδόνων) και στην γλωσσολογία, δηλαδή στην μελέτη των μακεδονικών λημμάτων που διέσωσαν οι λεξικογράφοι της ύστερης αρχαιότητας. Εκεί προέκυψε το «γλωσσολογικό» πρόβλημα που φαινομενικά επιβεβαίωνε την θεωρία τους.

Μεταγλωσσολογικά:

Ο Ευμένης (ή Ευμενῆς) από την Καρδία της θρακικής Χερσονήσου ήταν ένας μη Μακεδόνας Έλληνας που διετέλεσε γραμματέας του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου και βρέθηκε εμπλεκόμενος στους πολέμους των Διαδόχων σαν σατράπης Καππαδοκίας. Ο Πλούταρχος έγραψε την βιογραφία του. Ο Αρριανός μετά την Ανάβαση του Αλεξάνδρου έγραψε και μια ιστορία των διαδόχων, απότην οποία δυστυχώς έχουν επιβιώσει μόνο αποσπάσματα. Σε ένα από αυτά αναφέρεται ότι στην μάχη όπου ο Ευμένης με τους Μακεδόνες του νίκησε τον επίσης μακεδονικό στρατό του Νεοπτόλεμου έστειλε έναν από τους Μακεδόνες του να πείσει τους αντίπαλους Μακεδόνες να προσχωρήσουν στην παράταξη του Ευμένη. Ο Αρριανός περιγράφει τον αγγελιοφόρο σαν «Ξεννίας, ἀνὴρ μακεδονίζων τῇ φωνῇ», δηλαδή «ο Ξεννίας που μιλούσε μακεδονικά». Ο Ernst Badian χρησιμοποιήσε αυτή την μαρτυρία για να «δείξει» ότι ο Ευμένης δεν μπορούσε να συνεννοηθεί με τους Μακεδόνες, δίοτι “Greek was a difficult, indeed a foreign tongue to Macedonians and a Greek such as Eumenes could not directly communicate with Macedonian soldiers” («τα ελληνικά ήταν μια δύσκολη και ξένη γλώσσα στους Μακεδόνες και ένας Έλληνας όπως ο Ευμένης δεν μπορούσε να επικοινωνήσει άμεσα με τους Μακεδόνες στρατιώτες»).

Xennias

Είχε δίκαιο ο Badian; Πιστεύω ότι ο καλύτερος τρόπος για να κρίνουμε την άποψη του είναι να διαβάσουμε τον Βίο του Ευμένη του Πλουτάρχου και να δούμε πως επικοινωνούσε αυτός ο Έλληνας με τους Μακεδόνες.

Καταρχήν, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο Ευμένης δεν ήταν Μακεδόνας. Όταν ξεκίνησαν οι διαμάχες των διαδόχων, ο Ευμένης είπε ότι όντας ξένος δεν ήθελε να εμπλακεί στις εσωτερικές διαφορές των Μακεδόνων:

[3.1] ἀποθανόντος δὲ Ἀλεξάνδρου καί τῆς φάλαγγος διεστώσης πρὸς τοὺς ἑταίρους, τῇ μὲν γνώμῃ τούτοις προσένειμεν ἑαυτὸν ὁ Εὐμενής, τῷ δὲ λόγῳ κοινός τις ἦν πρὸς ἀμφοτέρους καί ἰδιώτης,  ὡς οὐδὲν αὐτῷ προσῆκον ξένῳ ὄντι πολυπραγμονεῖν ἐν ταῖς1 Μακεδόνων διαφοραῖς. καί τῶν ἄλλων ἑταίρων ἐκ Βαβυλῶνος ἀνασκευασαμένων αὐτὸς ὑπολειφθεὶς ἐν τῇ πόλει κατεπράϋνε πολλοὺς τῶν πεζῶν καί πρὸς τὰς διαλύσεις ἡδίους ἐποίησεν.

Όχι μόνον αυτό, αλλά «κατεπράϋνε πολλοὺς τῶν πεζῶν», δηλαδή προσπάθησε να συμφιλιώσει τους διαπληχθέντες απλούς Μακεδόνες φαλαγγίτες. Αλήθεια πως το έκανε αυτό εάν, όπως ισχυρίζεται ο Badian δεν μπορούσε να επικοινωνήσει με Μακεδόνες;

Πάμε παρακάτω. Η μη μακεδονικότητα του Ευμένη ξανατονίζεται παρακάτω:

[8.1] ταύτην τὴν μάχην Εὐμενὴς ἡμέραις δέκα σχεδόν τι μετὰ τὴν προτέραν ἐνίκησε: καί δόξῃ μὲν ἤρθη μέγας ἀπ᾽ αὐτῆς, ὡς τὰ μὲν σοφίᾳ, τὰ δὲ ἀνδρείᾳ κατειργασμένος, φθόνον δὲ πολὺν ἔσχε καί μῖσος ὁμαλῶς παρά τε τοῖς συμμάχοις καί τοῖς πολεμίοις, ὡς ἔπηλυς ἀνὴρ καί ξένος ὅπλοις καί χερσὶ τῶν Μακεδόνων τὸν πρῶτον αὐτῶν καί δοκιμώτατον ἀνῃρηκώς.

Μετά την νίκη του επί του Νεοπτολέμου στην μάχη που σκοτώθηκε ο Κρατερός, ο Ευμένης απέκτησε δόξα αλλα και εχθρούς τόσο στους αντιπάλους όσο και στους συμμάχους του, διότι αυτός ο «ἔπηλυς ἀνὴρ καὶ ξένος» σκότωσε «τὸν πρῶτον καὶ δοκιμώτατον τῶν Μακεδόνων» (Κρατερό).

Σε αυτό το σημείο πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί στα μάτια των Μακεδόνων ο Ευμένης ήταν «ξένος ἀνὴρ καὶ ἔπηλυς». Ήταν επειδή ήταν Έλληνας ή ήταν επειδή δεν ήταν Μακεδόνας; Η απάντηση έρχεται από τα λόγια των αργυρασπίδων Μακεδόνων που στο τέλος ον πρόδωσαν στον Αντίγονο τον μονόφθαλμο:

[18.1] οἱ δὲ ἀργυράσπιδες ἄγειν ἐβόων καὶ μὴ φλυαροῦντι προσέχειν οὐ γὰρ εἶναι δεινόν εἰ Χερρονησίτης ὄλεθρος οἰμώξεται μυρίοις γυμνάσας πολέμοις Μακεδόνας, ἀλλ᾽ εἰ τῶν Ἀλεξάνδρου καὶ Φιλίππου στρατιωτῶν οἱ κράτιστοι τοσαῦτα …

Δηλαδή ήταν ξένος όχι γιατί ήταν «Έλληνας», αλλά γιατί ήταν «Χερρονησίτης ὄλεθρος» («συμφορά από την Χερσόνησο της Θράκης»). Πιστέυω πως εάν οι Μακεδόνες πίστευαν ότι ήταν διαφορετική εθνοτική ομάδα από τους Έλληνες, εδώ θα ήταν η καταλληλότερη στιγμή για να το εκφράσουν. Κι όμως, ο Ευμένης είναι «ξένος καὶ ἔπηλυς» γιατί είναι Χερρονησίτης.

Ας δούμε τώρα αν μπορούσε ή όχι να επικοινωνήσει με τους απλούς Μακεδόνες ο Ευμένης.

[9.4-5] ἐπεὶ δὲ ἄντικρυς χαλεπὸν ἦν ἀποτρέπειν Μακεδόνας χρημάτων ἐν ἐφικτῷ παρόντων, ἐκέλευσε θεραπεύσαντας αὑτοὺς καὶ τοῖς ἵπποις χιλὸν ἐμβαλόντας οὕτω βαδίζειν ἐπὶ τοὺς πολεμίους, αὐτὸς δὲ πέμπει κρύφα πρὸς τὸν ἐπὶ τῆς ἀποσκευῆς τῶν πολεμίων Μένανδρον, ὡς κηδόμενος αὐτοῦ φίλου γεγονότος καὶ συνήθους, φυλάξασθαι παραινῶν καὶ ἀναχωρῆσαι τὴν ταχίστην ἐκ τῶν ἐπιδρόμων καὶ ταπεινῶν πρὸς τὴν ἐγγὺς ὑπώρειαν ἄφιππον οὖσαν καὶ κυκλώσεις οὐκ ἔχουσαν. τοῦ δὲ Μενάνδρου ταχὺ συμφρονήσαντος τὸν κίνδυνον καὶ ἀνασκευασαμένου, κατασκόπους ἔπεμπεν ὁ Εὐμενὴς φανερῶς, καὶ παρήγγειλε τοῖς στρατιώταις ὁπλίζεσθαι καὶ τοὺς ἵππους ἐγχαλινοῦν ὡς προσάξων τοῖς πολεμίοις. τῶν δὲ κατασκόπων ἀπαγγειλάντων ὅτι παντάπασιν ὁ Μένανδρος ἄληπτος εἴη καταπεφευγὼς εἰς τόπους χαλεπούς, ἄχθεσθαι προσποιούμενος ὁ Εὐμενὴς ἀπῆγε τὴν στρατιάν.

Γράφει ο Πλούταρχος ότι επειδή ήταν δύσκολο να αποτρέψει τους Μακεδόνες στρατιώτες του από τη λαφυραγωγία στα τριγύρω χωριά της Καππαδοκίας τους εκέλευσε (=διέταξε) να ξεκουραστούν και να ταϊσουν τα άλογά τους, ώστε να είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμοι για να επιτεθούν στους αντιπάλους τους και λίγο παρακάτω παρήγγειλε τους στρατιώτες του να οπλισθούν και να εγχαλινώσουν τους ίππους. Μα πως γίνεται να κελεύει και να παραγγέλλει αυτούς με τους οποίους δεν μπορεί να επικοινωνήσει;

[10.1] ἐκ τούτου πλανώμενος ὁ Εὐμενὴς καὶ ὑποφεύγων ἔπεισε τοὺς πολλοὺς τῶν στρατιωτῶν ἀπελθεῖν

Αργότερα εκεί που τον κυνηγάει ο Αντίγονος, ο Ευμένης έπεισε το μεγαλύτερο μέρος των στρατιωτών του να φύγουν … πως μπορεί κάποιος να πείσει αυτούς με τους οποίους δεν μπορεί να επικοινωνήσει;

[11.1] τοὐντεῦθεν ὁ μὲν περιτειχίσας τὰ Νῶρα καὶ φρουρὰν καταλιπών ἀνέζευξεν Εὐμενὴς δὲ πολιορκούμενος ἐγκρατῶς, τοῦ χωρίου σῖτον καὶ ὕδωρ ἄφθονον καὶ ἅλας καὶ ἄλλο μηδὲν ἔχοντος ἐδώδιμον μηδὲ ἥδυσμα πρὸς τὸν σῖτον, ἐκ τῶν παρόντων ὅμως κατεσκεύαζε τοῖς συνοῦσιν ἱλαρὰν τὴν δίαιταν, ἐν μέρει τε παραλαμβάνων πάντας ἐπὶ τὴν αὑτοῦ τράπεζαν, καὶ τὸ συσσίτιον ὁμιλίᾳ χάριν ἐχούσῃ καὶ φιλοφροσύνην ἐφηδύνων. ἦν δὲ καὶ τὸ εἶδος ἡδύς, οὐ πολεμικῷ καὶ τετριμμένῳ δι᾽ ὅπλων ἐοικώς, ἀλλὰ γλαφυρὸς καὶ νεοπρεπὴς, καὶ πᾶν τὸ σῶμα διηρθρωμένος ὡς ὑπὸ τέχνης ἀκριβῶς τοῖς μέλεσι θαυμαστὴν συμμετρίαν [p. 112] σιν, εἰπεῖν δὲ οὐ δεινός, αἱμύλος δὲ καὶ πιθανός, ὡς ἐκ τῶν ἐπιστολῶν συμβάλλειν ἐστίν.

Ο Αντίγονος τον πολιορκεί σε ένα μέρος με άφθονο σίτο, νερό και αλάτι, αλλά χωρίς κανένα άλλο τρόφιμο ή ήδυσμα. Ο Ευμένης λοιπόν κατάφερε να κάνει ευχάριστη τη ζωή των στρατιωτών του καλώντας λίγου λίγους στο τραπέζι του και κάνοντας ευχάριστες ομιλίες κατά το συσσίτιον. Και γράφει παρακάτω ο Πλούταρχος ότι αν και δεν ήταν δεινός ρήτωρ («εἰπεῖν δὲ οὑ δεινός»), ωστόσο ήταν αἰμύλος (=καταφερτζής) και πιθανός (= πειστικός). Πως μπορείς να κάνεις ευχάριστες συζητήσεις και να είσαι πειστικός και καταφερτζής με κόσμο με τον οποίο δεν μπορείς καν να συννενοηθείς;

Σε κάποια φάση ο Αντίγονος έστειλε ένα γράμμα για συμφιλίωση και ανταλλαγή όρκων. Ο Ευμένης το διάβασε και διόρθωσε τους όρους του όρκου. Ο Αντίγονος ζητούσε όρκο υπακοής προς αυτόν και ο Ευμένης το διόρθωσε με όρκο υπακοής προς την Ολυμπιάδα, την μητέρα του Αλεξάνδρου και προς αυτόν που θα καταλήξει να είναι βασιλιάς της Μακεδονίας. Τότε έδωσε τους δύο όρκους στους Μακεδόνες του για να τους διαβάσουν και να κρίνουν ποιος ήταν πιο δίκαιος. Οι Μακεδόνες προτίμησαν την διορθωμένη εκδοχή του Ευμένη:

[12.1-2] ἤδη δὲ τῆς πολιορκίας χρόνον λαμβανούσης Ἀντίγονος τεθνηκέναι πυνθανόμενος Ἀντίπατρον ἐν Μακεδονίᾳ, καὶ τεταράχθαι τὰ πράγματα Κασάνδρου καὶ Πολυσπέρχοντος διαφερομένων, οὐδὲν ἔτι μικρὸν ἐλπίζων, ἀλλὰ τῇ γνώμῃ τὴν ὅλην περιβαλλόμενος ἡγεμονίαν: ἐβούλετο τὸν Εὐμενῆ φίλον ἔχειν καὶ συνεργὸν ἐπὶ τὰς πράξεις, διὸ πέμψας Ἱερώνυμον ἐσπένδετο τῷ Εὐμενεῖ, προτείνας ὅρκον, ὃν ὁ Εὐμενὴς διορθώσας ἐπέτρεψεν ἐπικρῖναι τοῖς πολιορκοῦσιν αὐτὸν Μακεδόσι, πότερος εἴη δικαιότερος. Ἀντίγονος μὲν γὰρ ἀφοσιώσεως ἕνεκεν ἐν ἀρχῇ τῶν βασιλέων ἐπιμνησθείς τὸν λοιπὸν ὅρκον εἰς ἑαυτὸν ὥρκιζεν, Εὐμένης δὲ πρώτην μὲν ἐνέγραψε τοῖς ὅρκοις Ὀλυμπιάδα μετὰ τῶν βασιλέων, ἔπειτα ὤμνυεν οὐκ Ἀντιγόνῳ μόνον εὐνοήσειν οὐδ᾽ ἐκείνῳ τὸν αὐτὸν ἐχθρὸν ἕξειν καὶ φίλον, ἀλλὰ καὶ Ὀλυμπιάδι καὶ τοῖς βασιλεῦσιν. ὧν δικαιοτέρων φανέντων, οἱ Μακεδόνες ταῦθ᾽ ὁρκίσαντες τὸν Εὐμενῆ τὴν πολιορκίαν ἔλυσαν, καὶ πρὸς τὸν Ἀντίγονον ἀπέστελλον, ὅπως καὶ αὐτὸς ἀποδῷ τῷ Εὐμενεῖ τὸν ὅρκον.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το γράμμα του Αντίγονου προς τον «Έλληνα» Ευμένη θα ήταν γραμμένο στην αττική κοινή, όπως δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο τελευταίος θα έγραψε την διορθωμένη εκδοχή του όρκου επίσης σε αττική κοινή. Επομένως, οι απλοί Μακεδόνες στρατιώτες του Ευμένη μπορούσαν να διαβάσουν τα δύο κείμενα και να κρίνουν πιο ήταν πιο δίκαιο. Μα πως μπορείς να διαβάσεις κείμενα ώστε να κρίνεις το δικαιότερο, όταν είναι γραμμένα σε μία «δύσκολη και ξένη γλώσσα», όπως ισχυρίζεται ο Badian;

Παρακάτω, ο Πλούταρχος διηγείται πως οι Μακεδόνες στρατιώτες του Ευμένη έμαθαν να τον εμπιστεύονται σαν στρατηγό και δεν ήθελαν να βρεθούν σε μάχη χωρίς αυτόν. Όταν σε κάποια στιγμή ο Ευμένης ήταν άρρωστος και δεν μπορούσε να πολεμήσει, οι Μακεδόνες αρνήθηκαν να πολεμήσουν εάν δεν τον είχαν μαζί τους στη μάχη:

[14.4-5] ὡς οὖν αἵ τε τῶν χρυσῶν ὅπλων αὐγαὶ πρὸς τὸν ἥλιον ἐξέλαμψαν ἀπὸ τῶν ἄκρων τοῦ ἀγήματος ἐν τάξει πορευομένων, καὶ τῶν θηρίων τοὺς πύργους ἄνω καὶ τάς πορφύρας εἶδον, ὅσπερ ἦν αὐτοῖς κόσμος εἰς μάχην ἀγομένοις, ἐπιστήσαντες οἱ πρῶτοι τὴν πορείαν ἐβόων Εὐμενῆ καλεῖν αὑτοῖς, οὐ γὰρ ἂν προελθεῖν ἐκείνου μὴ στρατηγοῦντος, καὶ τὰ ὅπλα πρὸς τὴν γῆν ἐρείσαντες ἀλλήλοις μένειν διεκελεύοντο, καὶ τοῖς ἡγεμόσιν ἡσυχίαν ἔχειν, καὶ χωρὶς Εὐμενοῦς μὴ μάχεσθαι μηδὲ κινδυνεύειν πρὸς τοὺς πολεμίους. ἀκούσας δὲ ὁ Εὐμενὴς ἧκε πρὸς αὐτοὺς δρόμῳ τοὺς κομίζοντας ἐπιταχύνας, καὶ τοῦ φορείου τάς ἑκατέρωθεν αὐλαίας ἀνακαλύψας προὔτεινε τὴν δεξιὰν γεγηθώς. οἱ δὲ ὡς εἶδον, εὐθὺς ἀσπασάμενοι Μακεδονιστὶ τῇ φωνῇ τάς τε ἀσπίδας ἀνείλοντο καὶ ταῖς σαρίσαις ἐπιδουπήσαντες ἠλάλαξαν, προκαλούμενοι τοὺς πολεμίους ὠς τοῦ ἡγεμόνος αὐτοῖς παρόντος.

Οι Μακεδόνες «ἀλλήλοις μένειν διεκελεύοντο» (έδιναν εντολή ο ένας στον άλλο να μην κουνηθούν από τη θέση τους) και «ἐβόων Εύμενῆ καλεῖν» (φώναζαν δυνατά το όνομα του Ευμένη). «Ἀκούσας δὲ ὁ Εὑμένης» («ακούγοντάς τους ο Ευμένης») ζήτησε σε αυτούς που κουβαλούσαν το φορείο του να τον πάνε στους Μακεδόνες που τον καλούσαν. «Οἱ δὲ ὡς εἶδον, εὐθὺς ἀσπασάμενοι Μακεδονιστὶ τῇ φωνῇ» («αυτοί αμέσως μόλις τον είδαν τον χαιρέτησαν μακεδονιστί τῇ φωνῇ), πήραν τις ασπίδες τους και κραυγάζοντας χτύπησαν θορυβωδώς τις σάρισσες και προκάλεσαν τους αντιπάλους σε μάχη, τώρα που ήταν παρών ο ηγεμών τους. Με όλα αυτά που έχω παρουσιάσει μέχρι τώρα είναι δυνατόν αυτό το «μακεδονιστί» να ήταν μια γλώσσα την οποία ο Ευμένης δεν μπορούσε να κατανοήσει; Όχι τίποτε άλλο, αλλά λίγο παράκατω ο Πλούταρχος διαχωρίζει το στρατό του Ευμένη σε Έλληνες και βαρβάρους και γνωρίζουμε ότι δεν υπήρχαν Έλληνες μισθοφόροι στον στρατό του, αλλά μόνον Μακεδόνες και ιθαγενείς πληθυσμοί της Καππαδοκίας. Δεν χρειάζεται επομένως ιδιάιτερη ευφυία για να καταλάβουμε ότι οι «Ἕλληνες» του Ευμένη ήταν οι Μακεδόνες του …

[16.3] ταῦτα διοικησάμενος ἐβουλεύετο τὴν νίκην παρεῖναι τοῖς ἐναντίοις, ἢ φυγὼν διὰ Μηδίας καὶ Ἀρμενίας ἐμβαλεῖν εἰς Καππαδοκίαν. οὐδὲν δὲ κυρώσας τῶν φίλων παρόντων, ἀλλ᾽ ἐπὶ πολλὰ τῇ γνώμῃ πολυτρόπῳ παρὰ τὰς τύχας οὔσῃ κινήσας αὑτόν, ἐξέταττε τὴν δύναμιν, τοὺς μὲν Ἕλληνας καὶ τοὺς βαρβάρους παρορμῶν, ὑπὸ δὲ τῆς φάλαγγος καὶ τῶν ἀργυρασπίδων αὐτὸς παρακαλούμενος θαρρεῖν, ὡς οὐ δεξομένων τῶν πολεμίων, καὶ γὰρ ἦσαν οἱ πρεσβύτατοι τῶν περὶ Φίλιππον καὶ Ἀλέξανδρον, ὥσπερ ἀθληταὶ πολέμων ἀήττητοι καὶ ἀπτῶτες εἰς ἐκεῖνο χρόνου, πολλοὶ μὲν ἑβδομήκοντα ἔτη γεγονότες, νεώτερος δὲ οὐδεὶς ἑξηκονταετοῦς. διὸ καὶ τοῖς περὶ τὸν Ἀντίγονον ἐπιόντες ἐβόων: ‘ἐπὶ τοὺς πατέρας ἁμαρτάνετε, ὦ κακαὶ κεφαλαί:’ καὶ μετ᾽ ὀργῆς ἐμπεσόντες ὅλην ὁμοῦ τὴν φάλαγγα συνέτριψαν, οὐδενὸς ὑποστάντος αὐτούς, τῶν δὲ πλείστων ἐν χερσὶ διαφθαρέντων.

οι οποίοι ήταν οι πιο παλαιοί βετεράνοι του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου, αήττητοι πρωταθλητές του πολέμου, όλοι τους πάνω από 60 χρονών και πολλοί στα 70 επιτέθηκαν στους Μακεδόνες του Αντίγονου κραυγάζοντας προς αυτούς ‘ἐπὶ τοὺς πατέρας ἁμαρτάνετε, ὦ κακαὶ κεφαλαί !’ και τελικά τους συνέτριψαν σκοτώνοντας τους περισσότερους. Αν η μακεδονική ήταν μια γλώσσα διαφορετική της ελληνικής, πιστεύω ότι σε αυτό το σημείο όπου οι γηραιοί Μακεδόνες μίλησαν προς τους νεότερους ομόφυλούς τους θα ήταν η καλύτερη στιγμή για τον Πλούταρχο να έγραφε ότι μίλησαν «μακεδονιστί καὶ οὐχ ἑλληνιστί τῇ φωνή».

Τέλος πάντων, πάμε στο τελευταίο χωρίο του Βίου που μας δείχνει κατά πόσο ο Ευμένης μπορούσε να συνεννοηθεί με τους Μακεδόνες του. Στην τελευταία του μάχη ο Ευμένης κέρδισε τον Αντίγονο, αλλά ο τελευταίος κατάφερε να αποκτήσει τα κάρα με τις περιουσίες και τα λάφυρα των Μακεδόνων. Οι αργυράσπιδες (οι αρχηγοί των οποίων ζήλευαν τον Ευμένη) στο τέλος έπιασαν τον Ευμένη για να τον παραδώσουν στον Αντίγονο, ώστε να έπαιρναν πίσω τις περιουσίες τους. Δεμένος ο Ευμένης, καθώς βρισκόταν χειροδεμένος ανάμεσα στους Μακεδόνες που τον προδωσαν τους είπε:

[17.3-5] γενομένης δὲ σιωπῆς ἐν ὑψηλῷ τινι καταστὰς καὶ τὰς χεῖρας δεδεμένας προτείνας, ‘ποῖον,’ εἶπεν, ‘ὦ κάκιστοι Μακεδόνων, τρόπαιον Ἀντίγονος ἐθελήσας ἂν ἔστησε καθ᾽ ὑμῶν, οἷον ὑμεῖς καθ᾽ αὑτῶν ἀνίστατε τὸν στρατηγὸν αἰχμάλωτον ἐκδιδόντες; οὐκ ἄρα δεινὸν ἦν κρατοῦντας ὑμᾶς ἧτταν ἐξομολογεῖσθαι διὰ τὰς ἀποσκευάς, ὡς ἐν τοῖς χρήμασιν, οὐκ ἐν τοῖς ὅπλοις τοῦ κρατεῖν ὄντος, ἀλλὰ καὶ τὸν ἡγεμόνα πέμπετε λύτρον τῆς ἀποσκευῆς, ἐγώ μὲν οὖν ἀήττητος ἄγομαι, νικῶν τοὺς πολεμίους, ὑπὸ τῶν συμμάχων ἀπολλύμενος: ὑμεῖς δέ, πρὸς Διὸς στρατίου καὶ θεῶν ὁρκίων, ἐνταῦθά με δι᾽ αὑτῶν κτείνατε. πάντως κἀκεῖ κτεινόμενος ὑμέτερον ἔργον εἰμί. μέμψεται δὲ οὐδὲν Ἀντίγονος: νεκροῦ γὰρ Εὐμενοῦς δεῖται καὶ οὐ ζῶντος, εἰ δὲ φείδεσθε τῶν χειρῶν, ἀρκέσει τῶν ἐμῶν ἡ ἑτέρα λυθεῖσα πρᾶξαι τὸ ἔργον, εἰ δὲ οὐ πιστεύετέ μοι ξίφος, ὑπορρίψατε τοῖς θηρίοις δεδεμένον. καὶ ταῦτα πράξαντας ὑμᾶς ἀφίημι τῆς ἐπ᾽ ἐμοὶ δίκης ὡς ἄνδρας ὁσιωτάτους καὶ δικαιοτάτους περὶ τὸν αὑτῶν στρατηγὸν γενομένους.’

Με λίγα λόγια «ω κάκιστοι των Μακεδόνων … ξεπουλήσατε τον ηγεμόνα σας για να πάρετε πίσω την αποσκευή, αλλά εγώ άγομαι στον Αντίγονο αήττητος, διότι τους εχθρούς μου τους νίκησα στη μάχη, αλλά προδώθηκα από τους συμπολεμιστές μου. Θα κριθείτε από τον Στράτιο Δία και τους θεούς που προστατεύουν τους όρκους». Μετά ο Πλούταρχος περιγράφει την αντίδραση των Μακεδόνων:

[18.1] ταῦτα τοῦ Εὐμενοῦς λέγοντος τὸ μὲν ἄλλο πλῆθος ἄχθει κατείχετο καὶ κλαυθμὸς ἦν, οἱ δὲ ἀργυράσπιδες ἄγειν ἐβόων καὶ μὴ φλυαροῦντι προσέχειν οὐ γὰρ εἶναι δεινόν εἰ Χερρονησίτης ὄλεθρος οἰμώξεται μυρίοις γυμνάσας πολέμοις Μακεδόνας, ἀλλ᾽ εἰ τῶν Ἀλεξάνδρου καὶ Φιλίππου στρατιωτῶν οἱ κράτιστοι τοσαῦτα καμόντες ἐν γήρᾳ στέρονται τῶν ἐπάθλων καὶ τροφὴν παρ᾽ ἑτέρων λαμβάνουσιν, αἱ δὲ γυναῖκες αὐτῶν ἤδη τρίτην νύκτα τοῖς πολεμίοις συγκαθεύδουσιν. ἅμα δὲ ἦγον αὐτὸν ἐπιταχύνοντες.

«Ακούγοντας αυτά το λόγια του Ευμένη το πλήθος στεναχωρέθηκε και μερικοί έκλαψαν», ενώ οι Αργυράσπιδες αμέσως μετά τους είπαν να μην δίνουν σημασία στις φλυαρίες αυτής της μεγάλης συμφοράς από τη Χερσόνησο που ταλαιπώρησε για τόσο καιρό τους Μακεδόνες.

Αν ο Badian είχε δίκαιο και η ελληνικη ήταν μια «δύσκολη και ξένη γλώσσα για τους Μακεδόνες» τότε γιατί να αποφάσιζε ο Ευμένης να βγάλει λόγο σε πλήθος που δεν τον καταλάβαινε και, γιατί το πλήθος στεναχωρέθηκε και δάκρυσε εάν ο Ευμένης μίλησε σε μια γλώσσα που δεν καταλάβαιναν;

Το τελευταίο κομμάτι του Βίου είναι η συζήτηση ανάμεσα στον Ευμένη και στον Μακεδόνα Ονόμαρχο που τον φρουρούσε:

[18.4-5] λέγεται δὲ τὸν Εὐμενῆ τοῦ φυλάσσοντος αὐτὸν Ὀνομάρχου πυθέσθαι τί δήποτε Ἀντίγονος ἐχθρὸν ἄνδρα καὶ πολέμιον λαβὼν ὑποχείριον οὔτε ἀποκτίννυσι ταχέως οὔτε εὐγενῶς ἀφίησι: τοῦ δὲ Ὀνομάρχου πρὸς ὕβριν εἰπόντος ὡς οὐ νῦν, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς μάχης ἔδει πρὸς θάνατον ἔχειν εὐθαρσῶς, ‘ναὶ μὰ τὸν Δία,’ φάναι τὸν Εὐμενῆ, ‘καὶ τότε εἶχον ἐροῦ δὲ τοὺς εἰς χεῖρας ἐλθόντας: ἀλλ᾽ οὐδενὶ κρείττονι προστυχὼν οἶδα.’ καὶ τὸν Ὀνόμαρχον, ‘οὐκοῦν ἐπεὶ νῦν,’ φάναι, ‘τὸν κρείττονα εὕρηκας, τί οὐκ ἀναμένεις τὸν ἐκείνου καιρόν;’

Λέγεται ότι ο Ευμένης ρώτησε τον φρουρό του Ονόμαρχο γιατί δεν τον έχει ακόμα σκοτώσει ο Αντίγονος και, όταν ο Ονόμαρχος απάντησε πως δεν έπρεπε να πεθάνει έτσι, αλλά πολεμώντας στη μάχη, ο Ευμένης απάντησε ευθαρσώς «ναι μα το Δία, τότε έπρεπε να είχα πεθάνει, ρώτα αυτούς με τους οποίους πολέμησα και καλύτερους δεν έχω γνωρίσει» και ο Ονόμαρχος απάντησε αφού καλύτεροι από αυτούς που τον πρόδωσαν δεν υπάρχουν τότε ποιος ο λόγος να ζει.

Φαίνεται πουθενά σε αυτον τον διάλογο ότι ο Ευμένης είχε πρόβλημα επικοινωνίας με τον Μακεδόνα Ονόμαρχο;

Πιστεύω ότι ο Βίος του Ευμένη δείχνει ξεκάθαρα ότι δεν υπήρχε κανένα πρόβλημα εποικοινωνίας μεταξύ του Ευμένη και των Μακεδόνων. Η ερώτηση είναι, γιατί έστειλε τον Ξεννία, «ἄνδρα μακεδονίζοντα τῇ φωνῇ» να πείσει τους Μακεδόνες να έρθουν με το μέρος του. Δεν νομίζω ότι η απάντηση είναι τόσο δύσκολη. Πιο εύκολα πείθεσαι από άνθρωπο τον οποίο θεωρείς «οικείο» και «δικό σου», παρά από έναν «ἀνὴρ ξένον καὶ ἔπηλυ», έστω και εάν τον καταλαβαίνεις.

Το άλλο μεταγλωσσολογικό δεδομένο που έχουμε έρχεται από την δίκη του Φιλώτα, όπως περιγράφεται από τον Κούρτιο. Σε κάποια φάση, ο Αλέξανδρος ρωτά τον Φιλώτα γιατί δεν μιλάει στην γλώσσα των προγόνων του (patrius sermo) και ο Φιλώτας απαντά, διότι εκτός από τους Μακεδόνες (praeter Macedonas)  υπάρχουν πολλοί άλλοι εδώ, για τους οποίους είναι πιο εύκολο (quos facilius) να με καταλάβουν (percepire) σε αυτή τη γλώσσα. Και τότε ο Αλέξανδρος, σύμφωνα με τον Κούρτιο είπε εν ολίγοις προς τους Μακεδόνες, «κοιτάξτε πόσο περιφρονεί και σιχαίνεται την γλώσσα μας».

Curtius Philotas

Για πολύ καιρό αυτό το κομμάτι ήταν μυστήριο για τους ιστορικούς. Σε ποια γλώσσα μιλάει ο Φιλώτας, σε ποια του ζητάει ο Αλέξανδρος να μιλήσει, ποιοι είναι οι άλλοι παρόντες εκτός των Μακεδόνων; Ότι ο Φιλώτας μίλησε στην κοινή Αττική δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Και ο Αλέξανδρος συνήθως σε αυτήν μιλούσε. Αλλά στο δικαστήριο των Μακεδόνων, όπου ο βασιλιάς είναι κατήγορος και οι στρατιώτες οι κριτές, προφανώς υπήρχε η παράδοση να χρησιμοποιείται η παραδοσιακή Μακεδονική γλώσσα/διάλεκτος. Ξανά κάποιοι περιγράφουν αυτή τη σκηνή στην προσπάθειά τους να δείξουν ότι η μακεδονική γλώσσα ήταν κάτι το διαφορετικό από την ελληνική. Βέβαια από τη στιγμή που στο δικαστήριο κριτές ήταν μόνο οι Μακεδόνες, γιατί ο Φιλώτας μιλάει στην κοινή, ώστε να γίνει πιο εύκολα κατανοητός και από τους άλλους εκτός των Μακεδόνων;

Έτσι πως τίθεται η απάντηση καταλαβαίνουμε ότι οι «Μακεδόνες» μπορούν να καταλάβουν εξίσου και την patrius sermo όσο και την κοινή Αττική που χρησιμοποιεί ο Φιλώτας. Αντίθετα, οι «μη Μακεδόνες» καταλαβαίνουν πιο εύκολα την κοινή απ΄ότι την patrius sermo των Μακεδόνων.

Την απάντηση στο μυστήριο έδωσε πάλι ο Hammond. O στρατός των Μακεδόνων που ακολούθησε τον Αλέξανδρο στην Ασία αποτελούνταν από δύο είδη Μακεδόνων. Υπήρχαν οι ετεο-Μακεδόνες της Κάτω Μακεδονίας, οι οποίοι μιλούσαν την patrius sermo και υπήρχαν οι Άνω Μακεδόνες, που όπως είδαμε, ήταν Ηπειρωτικά/Μολοσσικά φύλα τα οποία προσαρτήθηκαν πολιτικά επί Φιλίππου και τα οποία χρησιμοποιούσαν τις δικές τους μολοσσικές διαλέκτους. Από τη στιγμή που προσαρτήθηκαν πολιτικά και έγιναν Άνω Μακεδόνες είχαν το δικαίωμα να παραβρίσκονται ως κριτές στο Μακεδονικό δικαστήριο. Η χρήση του «πιο έυκολα» (quos facilius) δείχνει ότι κουτσά στραβά μπορούσαν να καταλάβουν την patrius sermo των ετεο-Μακεδόνων, αλλά καταλάβαιναν καλύτερα την Αττική κοινή που ήταν και η επίσημη γλώσσα του Μακεδονικού βασιλείου.

Philotas Affair Hammond1994

Το ότι δύο διαφορετικές διάλεκτοι της αρχαίας ελληνικής δεν ήταν απολύτως αλληλοκαταληπτές δεν είναι κάτι που μας εκπλήττει. Στις προηγούμενες αναρτήσεις έδειξα ότι ο Θουκυδίδης θεωρούσε τους Αιτωλούς Ευρυτάνες «ἀγνωστότατους δὲ γλώσσᾳ» (ομιλούντες την πιο δύσκολη προς κατανόηση γλώσσα). Ο Παυσανίας από την άλλη μας πληροφορεί ότι οι Αιολείς προτιμούσαν την ποίηση της Κόριννας (που έγραψε στην αιολική διάλεκτο), από αυτήν του Πίνδαρου (που αν και αιολός έγραψε στην δωρική), διότι καταλάβαιναν τη γλώσσα της.

[9.22.3] Κορίννης δέ, ἣ μόνη δὴ ἐν Τανάγρᾳ ᾁσματα ἐποίησε, ταύτης ἔστι μὲν μνῆμα ἐν περιφανεῖ τῆς πόλεως, ἔστι δὲ ἐν τῷ γυμνασίῳ γραφή, ταινίᾳ τὴν κεφαλὴν ἡ Κόριννα ἀναδουμένη τῆς νίκης ἕνεκα ἣν Πίνδαρον ᾁσματι ἐνίκησεν ἐν Θήβαις. φαίνεται δέ μοι νικῆσαι τῆς διαλέκτου τε ἕνεκα, ὅτι ᾖδεν οὐ τῇ φωνῇ τῇ Δωρίδι ὥσπερ ὁ Πίνδαρος ἀλλὰ ὁποίᾳ συνήσειν ἔμελλον Αἰολεῖς, καὶ ὅτι ἦν γυναικῶν τότε δὴ καλλίστη τὸ εἶδος, εἴ τι τῇ εἰκόνι δεῖ τεκμαίρεσθαι.

Το αστείο είναι ότι σε αυτήν την δήλωση δεν υπάρχει ούτε καν το quos facilius («πιο εύκολα») του Κούρτιου:

Corinna

Πάντως ότι η διάλεκτος των Άνω Μακεδόνων δεν θα ήταν πολύ διαφορετική από των Κάτω φαίνεται από ένα χωρίο του Στράβωνα όπου μας πληροφορεί ότι ορισμένοι ονομάζουν Μακεδονία όλη την περιοχή μέχρι την Κέρκυρα λόγω ομοιοτήτων σε διάλεκτο, τύπο χλαμύδας και κόμωση, εκτός βέβαια από ορισμένους δίγλωσσους Ιλλυριούς που βρίσκονται μεταξύ Ηπειρωτών και Μακεδόνων και γνωρίζουμε από τον Πολύβιο ότι οι Μακεδόνες χρησιμοποιούσαν διερμηνείς για να συνεννοηθούν με τους Ιλλυριούς:

[Πολύβ. 28.8-9] ὁ δὲ Περσεὺς παραγενόμενος εἰς Στύβερραν τήν τελείαν ἐλαφυροπώλησεν καὶ τὴν δύναμιν ἀνέπαυσε, προσδεχόμενος τοὺς περὶ τὸν Πλευρᾶτον.παραγενομένων δ᾽αὐτῶν, ἀκούσας τὰ παρὰ τοῦ Γενθίου πάλιν ἐξ αὐτῆς ἔπεμπε τὸν Ἀδαῖον καὶ σὺν τούτῳ τὸνΓλαυκίαν, ἕνα τῶν σωματοφυλάκων, καὶ τρίτον τὸν Ἰλλυριὸν διὰ τὸ τὴν διάλεκτον εἰδέναι τὴν Ἰλλυρίδα,

[Στράβων 7.7.8] καὶ δὴ καὶ τὰ περὶ Λύγκον καὶ Πελαγονίαν καὶ Ὀρεστιάδα καὶ Ἐλίμειαν τὴν ἄνω Μακεδονίαν ἐκάλουν, οἱ δ᾽ ὕστερον καὶ ἐλευθέραν: ἔνιοι δὲ καὶ σύμπασαν τὴν μέχρι Κορκύρας Μακεδονίαν προσαγορεύουσιν, αἰτιολογοῦντες ἅμα ὅτι καὶ κουρᾷ καὶ διαλέκτῳ καὶ χλαμύδι καὶ ἄλλοις τοιούτοις χρῶνται παραπλησίως: ἔνιοι δὲ καὶ δίγλωττοί εἰσι. καταλυθείσης δὲ τῆς Μακεδόνων ἀρχῆς ὑπὸ [p. 450] Ῥωμαίους ἔπεσε. διὰ δὲ τούτων ἐστὶ τῶν ἐθνῶν ἡ Ἐγνατία ὁδὸς ἐξ Ἐπιδάμνου καὶ Ἀπολλωνίας: περὶ δὲ τὴν ἐπὶ Κανδαουίας ὁδὸν αἵ τε λίμναι εἰσὶν αἱ περὶ Λυχνιδὸν ταριχείας ἰχθύων αὐτάρκεις ἔχουσαι.

Την διάλεκτο των Ηπειρωτών την γνωρίζουμε πολύ καλύτερα από αυτή των Μακεδόνων, διότι από την Ήπειρο έχουμε περισσότερες από 30 διαλεκτικές επιγραφές, οι οποίες δείχνουν ότι οι Ηπειρώτες μιλούσαν μια κανονικότατη βορειοδυτική ελληνική διάλεκτο, όπως οι Αιτωλοί, οι Ακαρνάνες και οι Ηλείοι. Έτσι στην παρακάτω Ηπειρωτική διάλεκτο από την Δωδώνη (180 π.Χ.) διαβάζουμε:

Dodona

Στρατγοῦντος πειρωτν = (αττικ. στρατηγοῦντος πειρωτών)

(μηνός) λιοτροπίου (αττικ. λιοτροπίου)

ποτὶ τν ἐκκλησίαν Δμάρχου τοῦ Δμέα Ἀχαιοῦ (αττικ. πρὸς τν ἐκκλησίαν Δημάρχου του Δημέα Ἀχαιοῦ)

ἔδοξε τοῖς πειρώταις πολίταν εἶμεν (= εἶναι , με το τυπικό βορειοελληνικό επίθημα –μεν των αθεματικών απαρεμφάτων που στις νότιες διαλέκτους [αττικ-ιων. και αρκαδ-κυπρ.] ήταν -ναι).

einai eimen emmen

(συνέχεια στο μέρος #8)

Advertisements

6 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ιστορία

6 responses to “Οι αρχαίοι Μακεδόνες και η γλώσσα τους #7: Γλωσσολογικά

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Για την δίκη του Φιλώτα του Κούρτιου παίζει

    1) να ήταν παρόντες και άλλοι Έλληνες εκτός των Μακεδόνων ?
    2)Ο Αλέξανδρος μίλησε και αυτός στην αττική διάλεκτο ή μακεδονίτικα ?
    3) Υπάρχει περίπτωση στην εποχή του Κούρτιου να είχαν εισχωρήσει στον ρωμαικό στρατό και πολλοί μη Λατίνοι, και ο Κούρτιος να αναχρονίζει και να πιστεύει ότι όπως στο πολυεθνικό ρωμαικό στράτευμα θα χρησιμοποιούταν ως κοινή η λατινική , έτσι και στον στρατό του Αλεξάνδρου θα χρησιμοποιούταν ως κοινή η ελληνική ?

    • Όλα όσα είπες είναι πιθανά. Είναι ύποπτο ότι ο Κούρτιος είναι η μόνη πηγή μας για αυτά τα λόγια που κανένας Έλληνας ιστορικός δεν κατέγραψε.

      Πάντως, ο Πλούταρχος λέει ότι λίγο πριν σκοτώσει τον Άνω Μακεδόνα Κλείτο φώναξε «Μακεδονιστί» την προσωπική φρουρά του των Κάτω Μακεδόνων «σύμβολο μεγάλου θορύβου = αναστάτωσης» κατά Πλούταρχο. Αυτό είναι η μόνη έμμεση ενίσχυση των λόγων του Κουρτίου.

      • κλείτος ο μέλας

        @smerdaleos
        Οταν λέμε Μακεδονιστί είναι σαν να λέμε Δωριστί ή Ιωνιστί ,τίποτα περισσότερο.

      • Κλείτε, είναι σχεδόν βέβαιο ότι η αρχαία Μακεδονική ήταν μια ελληνική διάλεκτος. Αλλά αν γνωρίζαμε και την Βλαχική/Αρ(ου)μανική τόσο ελλιπώς όπως γνωρίζουμε την αρχαία Μακεδονική, “θα ήταν σχεδόν βέβαιο ότι πρόκειται για διάλεκτο της Ρουμανικής”.

        Η αλήθεια, όμως, είναι ότι η Βλαχική/Αρ(ου)μανική απέχει αρκετά από τη Ρουμανική (με την οποία, φυσικά, έχει κοινή καταγωγή και πάμπολλες ομοιότητες δηλωτικές της κοινής τους καταγωγής) ώστε να μπορεί να θεωρηθεί αδελφή γλώσσα της Ρουμανικής και όχι διάλεκτός της. Δεν καταλαβαίνονται εντελώς Βλάχοι και Ρουμάνοι, όταν ο καθένας μιλάει τη γλώσσα του, βέβαια, κουτσά στραβά συνεννοούνται.

        Για τον παρακάτω Βλάχο παππού από το Μέτσοβο, που δεν ενδιαφέρεται για τις γλωσσολογικές και μεταγλωσσολογικές λεπτομέρειες, οι Βλάχοι και οι Ρουμάνοι μιλάνε την “ίδια limbã” (λέει στο [07:08] στη Ρουμάνα που κάνει την εκπομπή “άμα είσαι από τη Ρουμανία, τότε μιλάμε την ίδια limbã” και η Ρουμάνα σίγουρα δεν κατάλαβε τον ελληνικό όρο “ίδια”, τον οποίο γνωρίζει χωρίς πρόβλημα κάθε Βλάχος της Ελλάδος).

        Επομένως, μπορεί να είναι σχεδόν βέβαιο ότι η αρχαία Μακεδονική είχε πρωτοελληνική καταγωγή (κάτι που δέχεται ακόμα και ο Eugene Borza), αλλά όσο δεν έχουμε επαρκή αριθμό διαλεκτικών κειμένων, δεν μπορούμε να πούμε πόσο κοντά ή μακριά ήτνα σε σχέση με τις άλλες αρχαίες ελληνικές διαλέκτους.

  2. Το γεγονός πως ο Ευμένης έστειλε αγγελιοφόρο μπορεί απλά να φανερώνει μια συνήθεια ανάμεσα στους επικεφαλείς των Μακεδονικών στρατιωτικών σωμάτων και τίποτα παραπάνω. Στον Διόδωρο [IXI, 39] υπάρχει μια παρόμοια αναφορά και για τον Αντιγένη, τον Μακεδόνα στρατηγό των Αργυρασπιδων.

    “μικρὸν δὲ πρὸ τῆς παρατάξεως Ἀντιγένης ὁ τῶν ἀργυρασπίδων στρατηγὸς ἔπεμψεν ἕνα τῶν Μακεδόνων ἱππέων ἐπὶ τὴν φάλαγγα τῶν ἐναντίων, προστάξας πλησίον παραγενόμενον ἀναβοῆσαι. οὗτος δὲ προσιππεύσας μόνος εἰς φωνῆς ἀκοὴν..”

    Αν ακολουθήσουμε την “λογική” του Badian, oύτε και ο Αντιγένης πρέπει να μίλαγε την Μακεδονική, γι’ αυτό και απέστειλε αγγελιοφόρο.

    https://el.wikisource.org/wiki/%CE%99%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%92%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CE%B8%CE%AE%CE%BA%CE%B7/%CE%99%CE%98

    • Γεια σου Φωτεινή και συγγνώμη για την καθυστερημένη απάντηση, αλλά το καλοκαίρι μπαίνω στα κλεφτά στο διαδίκτυο 1-2 φορές την εβδομάδα.

      Μια παρατήρηση έχω να κάνω στο σχόλιο σου.

      Αυτό που αξίζει σχολιασμό δεν είναι ότι ο Ευμενής/Ευμένης έστειλε αγγελιοφόρο (όλοι οι στρατοί πριν από την εφεύρεση των τηλεπικοινωνιών είχαν τέτοιους αγγελιόφορυς/μανδάτωρες), αλλά ότι έστειλε τον Ξεννία, “έναν άνδρα που μιλούσε μακεδονικά,” σε νεοφερμένους από τη Μακεδονία Μακεδόνες για να τους πείσει να έρθουν με το μέρος του Ευμένη/Ευμενή και να μην πάνε σε άλλο διάδοχο.

      Ο Badian μπορεί να έκανε λάθος ερμηνεία (λάθος γιατί ολόκληρος ο Βίος του Ευμένη/Ευμενή του Πλουτάρχου δείχνει ότι ο Ευμένης/Ευμενής μπορούσε άνετα να συνεννοηθεί με Μακεδόνες στρατιώτες), αλλά τουλάχιστον εστίασε την προσοχή του στο ότι ο Ξεννίας που έστειλε ως αγγελιοφόρο ήταν κάποιος που μιλούσε μακεδονικά.

      Αυτό που πρέπει να εξηγηθεί σ’αυτότο χωρίο είναι γιατί ο Ευμένης/Ευμενής έστειλε έναν “μακεδονίζοντα” να μιλήσει σε νεόφερτους από τη Μακεδονία Μακεδόνες, από τη στιγμή που -αντίθετα με το συμπέρασμα του Badian- ο Ευμένης/Ευμενής μπορούσε άνετα να συνεννοηθεί ο ίδιος με τους νεόφερτους Μακεδόνες.

      Η απλούστερη απάντηση σ’αυτό το ερώτημα είναι πως ο Ευμενής/Ευμένης έστειλε έναν μακεδονίζοντα να τους μιλήσει, ώστε να πειστούν ευκολότερα επειδή τους μιλούσε κάποιος “δικός τους”.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s