Οι αρχαίοι Μακεδόνες και η γλώσσα τους #6: Εθνολογικά

(συνέχεια από το μέρος #5)

Η τάση εθνοτικής τριχοτόμησης του κόσμου σε Έλληνες, Μακεδόνες και βαρβάρους που εγκαινίασε ο Θουκυδίδης συνεχίζεται στον Ισοκράτη. Ο αθηναίος ρήτορας διαχωρίζει εθνοτικά τον μακεδονικό βασιλικό οίκο τον οποίο θεωρεί ως Ελληνικό (αναγνωρίζει την εφευρεθείσα Τημενιδική καταγωγή από το Άργος), από τους Μακεδόνες τους οποίους θεωρεί αλλόφυλους των κατοίκων της κυρίως Ελλάδος. Από την άλλη όμως, ο όρος βάρβαρος εφαρμόζεται για να περιγράψει τους γειτονικούς λαούς των Μακεδόνων.

Η κύρια αιτία που ωθεί τον Ισοκράτη να διαχωρίσει τους Έλληνες από τους Μακεδόνες είναι το μοναρχικό πολίτευμα των τελευταίων. Μετά τους ελληνο-περσικούς πολέμους, όταν οι Πέρσες εξελίχθηκαν στον αρχετυπικό «άλλο» των Ελλήνων, δηλαδή στον αρχετυπικό βάρβαρο, η Περσική μοναρχία θεωρήθηκε ως ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των βαρβάρων. Και αν οι Έλληνες εν γένει συσχέτιζαν τον θεσμό της βασιλείας με τους Πέρσες και τον θεωρούσαν βάρβαρο, οι άκρως δημοκρατικοί Αθηναίοι ειδικότερα τον θεωρούσαν τρισβάρβαρο. Φυσικά, ο θεσμός της βασίλειας δεν ήταν άγνωστος στην ελληνική ιστορία. Στο κάτω κάτω, όλοι οι ομηρικοί ήρωες ήταν βασιλείς (αλλά υπάρχει μεγάλη συζήτηση για την ακριβή σημασία του ομηρικού «βασιλεώς») και ο Αγαμέμνων θεωρούσε ότι ήταν «βασιλεύτερος όλων». Απλά, κατά την κλασική περίοδο, η μοναρχία σαν πολίτευμα ήταν κάτι «ξένο» για τους περισσότερους Έλληνες. Με την εξαίρεση της ιδιάζουσας Σπαρτιατικής διπλής βασιλείας, ο θεσμός της βασιλείας είχε επιβιώσει μόνον στην περιφέρεια του ελληνικού κόσμου, όπως στην Μακεδονία, στην Ήπειρο και στην Κύπρο. Και από την Κύπρο πρέπει να ξεκινήσουμε εάν θέλουμε να αποκωδικοποιήσουμε την στάση του Ισοκράτη για τους Μακεδόνες. Οι πολιτείες του νησιού ήταν τα βασίλεια-πόλεις και ο θεσμός αυτός συνέχιζε την συνήθεια των μυκηναίων αποίκων του νησιού. Όπως και η Μακεδονία έτσι και η Κύπρος ήταν σημείο επαφής μεταξύ ελληνόφωνων και μη ελληνόφωνων πληθυσμών. Το κυρίαρχο μη ελληνόφωνο στοιχείο του νησιού ήταν φυσικά οι Φοίνικες. Ο γνωστός βασιλιάς της Σαλαμίνας Ευαγόρας έφερε τον ίδιο διφορούμενο τίτλο «φιλέλλην» όπως και ο Αλέξανδρος Α΄ της Μακεδονίας, τίτλος που είχε αποδωθεί τόσο σε βάρβαρους ηγεμόνες όπως ο Άμασις όσο και σε Έλληνες όπως ο Ιάσων των Φερών. Μάλιστα, ο Ξενοφών (Αγησίλαος 7.4) γράφει ότι «καλὸν Ἕλληνα ὄντα φιλέλληνα εἶναι» («είναι καλό ο Έλληνας να είναι και φιλέλλην»).

Στην επιστολή 9 προς Αρχίδαμον ο Ισοκράτης ξεκαθαρίζει ότι η ελληνοφωνία δεν αρκεί για χαρακτηριστεί κάποιος γνήσιος Έλληνας. Πρέπει να συνοδεύεται και από συγκεκριμένα ήθη. Λέει ο Ισοκράτης ότι οι Έλληνες της κυρίως Ελλάδος κατάφεραν να παραδώσουν τους Έλληνες των παραλίων της Μικράς Ασίας στα χέρια των βαρβάρων και εκείνων των Ελλήνων που έχουν μεν την ίδια γλώσσα με εμάς, αλλά χρησιμοποιούν τους τρόπους των βαρβάρων. Όπως εξηγεί παρακάτω αναφέρεται στους Έλληνες μισθοφόρους στην υπηρεσία των Περσών:

θαυμάζω δὲ καὶ τῶν ἄλλων τῶν πράττειν ἢ λέγειν δυναμένων, εἰ μηδὲ πώποτ᾽ αὐτοῖς ἐπῆλθεν ἐνθυμηθῆναι περὶ τῶν κοινῶν πραγμάτων, μηδ᾽ ἐλεῆσαι τὰς τῆς Ἑλλάδος δυσπραξίας οὕτως αἰσχρῶς καὶ δεινῶς διατιθεμένης, ἧς οὐδεὶς παραλέλειπται τόπος, ὃς οὐ γέμει καὶ μεστός ἐστι πολέμου καὶ στάσεων καὶ σφαγῶν καὶ κακῶν ἀναριθμήτων: ὧν πλεῖστον μέρος μετειλήφασιν οἱ τῆς Ἀσίας τὴν παραλίαν οἰκοῦντες, οὓς ἐν τοῖς συνθήκαις ἅπαντας ἐκδεδώκαμεν οὐ μόνον τοῖς βαρβάροις ἀλλὰ καὶ τῶν Ἑλλήνων τοῖς τῆς μὲν φωνῆς τῆς ἡμετέρας κοινωνοῦσι, τῷ δὲ τρόπῳ τῷ τῶν βαρβάρων χρωμένοις: οὕς, εἰ νοῦν εἴχομεν, οὐκ ἂν περιεωρῶμεν ἀθροιζομένους οὐδ᾽ ὑπὸ τῶν τυχόντων στρατηγουμένους, οὐδὲ μείζους καὶ κρείττους συντάξεις στρατοπέδων γιγνομένας ἐκ τῶν πλανωμένων ἢ τῶν πολιτευομένων: οἳ τῆς μὲν βασιλέως χώρας μικρὸν μέρος λυμαίνονται, τὰς δὲ πόλεις τὰς Ἑλληνίδας, εἰς ἣν ἂν εἰσέλθωσιν, ἀναστάτους ποιοῦσι, τοὺς μὲν ἀποκτείνοντες, τοὺς δὲ φυγαδεύοντες, τῶν δὲ τὰς οὐσίας διαρπάζοντες, ἔτι δὲ παῖδας καὶ γυναῖκας ὑβρίζοντες, καὶ τὰς μὲν εὐπρεπεστάτας καταισχύνοντες, τῶν δ᾽ ἄλλων ἃ περὶ τοῖς σώμασιν ἔχουσι περισπῶντες, ὥσθ᾽ ἃς πρότερον οὐδὲ κεκοσμημένας ἦν ἰδεῖν τοῖς ἀλλοτρίοις, ταύτας ὑπὸ πολλῶν ὁρᾶσθαι γυμνάς, ἐνίας δ᾽ αὐτῶν ἐν ῥάκεσι περιφθειρομένας δι᾽ ἔνδειαν τῶν ἀναγκαίων.

Επιστρέφοντας στην Κύπρο, στον Ευαγόρα, ο Ισοκράτης περιγράφει την ιστορία της Σαλαμίνας. Ενώ την θεωρεί ελληνική αποικία (ιδρυθείσα από τον Τεύκρο), γράφει ότι κατέληξε στα χέρια ενός Φοίνικα ηγεμόνα ο οποίος την «εκβαρβάρωσε» και παρέδωσε όλη τη νήσο στον Πέρση βασιλιά, ενώ ο Ευαγόρας στη συνέχεια κατάφερε να ξανακάνει Έλληνες εκείνους τους συμπολίτες του που είχαν γίνει βάρβαροι.

[Ευαγόρας, 19-20] τὰ μὲν οὖν ἐξ ἀρχῆς Εὐαγόρᾳ παρὰ τῶν προγόνων ὑπάρξαντα τηλικαῦτα τὸ μέγεθός ἐστιν. τοῦτον δὲ τὸν τρόπον τῆς πόλεως κατοικισθείσης κατὰ μὲν ἀρχὰς οἱ γεγονότες ἀπὸ Τεύκρου τὴν βασιλείαν εἶχον, χρόνῳ δ᾽ ὕστερον ἀφικόμενος ἐκ Φοινίκης ἀνὴρ φυγὰς καὶ πιστευθεὶς ὑπὸ τοῦ τότε βασιλεύοντος καὶ μεγάλας δυναστείας λαβὼν οὐ χάριν ἔσχε τούτων, ἀλλὰ κακὸς μὲν γενόμενος περὶ τὸν ὑποδεξάμενον, δεινὸς δὲ πρὸς τὸ πλεονεκτῆσαι, τὸν μὲν εὐεργέτην ἐξέβαλεν, αὐτὸς δὲ τὴν βασιλείαν κατέσχεν. ἀπιστῶν δὲ τοῖς πεπραγμένοις καὶ βουλόμενος ἀσφαλῶς κατασκευάσασθαι τὰ περὶ αὑτὸν τήν τε πόλιν ἐξεβαρβάρωσε καὶ τὴν νῆσον ὅλην βασιλεῖ τῷ μεγάλῳ κατεδούλωσεν.

[47] παραλαβὼν γὰρ τὴν πόλιν ἐκβεβαρβαρωμένην καὶ διὰ τὴν Φοινίκων ἀρχὴν οὔτε τοὺς Ἕλληνας προσδεχομένην οὔτε τέχνας ἐπισταμένην οὔτ᾽ ἐμπορίῳ χρωμένην οὔτε λιμένα κεκτημένην ταῦτά τε πάντα διώρθωσε καὶ πρὸς τούτοις καὶ χώραν πολλὴν προσεκτήσατο καὶ τείχη προσπεριεβάλετο καὶ τριήρεις ἐναυπηγήσατο καὶ ταῖς ἄλλαις κατασκευαῖς οὕτως ηὔξησε τὴν πόλιν ὥστε μηδεμιᾶς τῶν Ἑλληνίδων ἀπολελεῖφθαι, καὶ δύναμιν τοσαύτην ἐνεποίησεν ὥστε πολλοὺς φοβεῖσθαι τῶν πρότερον καταφρονούντων αὐτῆς.

[66-7] τίνα γὰρ εὑρήσομεν τῶν τότε γενομένων, εἰ τοὺς μύθους ἀφέντες τὴν ἀλήθειαν σκοποῖμεν, τοιαῦτα διαπεπραγμένον, ἢ τίνα τοσούτων μεταβολῶν ἐν τοῖς πράγμασιν αἴτιον γεγενημένον; ὃς αὑτὸν μὲν ἐξ ἰδιώτου τύραννον κατέστησε, τὸ δὲ γένος ἅπαν ἀπεληλαμένον τῆς πολιτείας εἰς τὰς προσηκούσας τιμὰς πάλιν ἐπανήγαγε, τοὺς δὲ πολίτας ἐκ βαρβάρων μὲν Ἕλληνας ἐποίησεν, ἐξ ἀνάνδρων δὲ πολεμικούς, ἐξ ἀδόξων δ᾽ ὀνομαστούς, τὸν δὲ τόπον ἄμικτον ὅλον παραλαβὼν καὶ παντάπασιν ἐξηγριωμένον ἡμερώτερον καὶ πραότερον κατέστησεν, ἔτι δὲ πρὸς τούτοις εἰς ἔχθραν μὲν βασιλεῖ καταστὰς οὕτως αὐτὸν ἠμύνατο καλῶς ὥστ᾽ ἀείμνηστον γεγενῆσθαι τὸν πόλεμον τὸν περὶ Κύπρον, ὅτε δ᾽ ἦν αὐτῷ σύμμαχος, τοσούτῳ χρησιμώτερον αὑτὸν παρέσχε τῶν ἄλλων

Όσο ήταν βάρβαροι λοιπόν οι κάτοικοι της Σαλαμίνας, σύμφωνα με τον Ισοκράτη, ούτε τέχνη παρήγαν, ούτε εμπόριο έκαναν, ούτε λιμάνι είχαν. Εδώ βλέπουμε την διαστρέβλωση της ιστορίας προκειμένου να υποστηριχθεί η πολιτισμική ανωτερότητα των Ελλήνων. Κατά την πρώιμη αρχαϊκή περίοδο όμως, ήταν οι «βάρβαροι» Έλληνες που μιμούνταν την τέχνη και τον πολιτισμό (αλφάβητο, οργάνωση σε πόλεις-κράτη) της Ανατολής (εξού και το όνομα Orientalizing Period), ενώ οι Φοίνικες ειδικότερα ασχολούνταν ήδη με το εμπόριο και την ναυσιπλοΐα όταν οι Έλληνες ζούσαν ακόμα «κατὰ ἔθνη καὶ κατὰ κώμας ἀτειχίστους» στους «σκοτεινούς» αιώνες. Στην Οδύσσεια, το επίθετο «ναυσικλυτοί» («ξακουστοί ναύτες») χαρακτηρίζει μόνο τους Φοίνικες και τους μυθικούς Φαίακες, ενώ το πολυτιμότερο αντικείμενο που έχει να προσφέρει ο Μενέλαος σαν δώρο στον Τηλέμαχο είναι ένας χρυσάργυρος κρατήρας, «ἔργον Ἡφαίστοιο», από την Φοινικική Σιδόνα.

[Οδύσσεια, 4.614-18]

αἵματός εἰς ἀγαθοῖο, φίλον τέκος, οἷ᾽ ἀγορεύεις:
τοιγὰρ ἐγώ τοι ταῦτα μεταστήσω: δύναμαι γάρ.
δώρων δ᾽ ὅσσ᾽ ἐν ἐμῷ οἴκῳ κειμήλια κεῖται,
δώσω ὃ κάλλιστον καὶ τιμηέστατόν ἐστιν:
δώσω τοι κρητῆρα τετυγμένον: ἀργύρεος δὲ
ἔστιν ἅπας, χρυσῷ δ᾽ χείλεα κεκράανται,
ἔργον δ᾽ Ἡφαίστοιο. πόρεν δέ ἑ Φαίδιμος ἥρως,
Σιδονίων βασιλεύς, ὅθ᾽ ἑὸς δόμος ἀμφεκάλυψε
κεῖσέ με νοστήσαντα: τεῒν δ᾽ ἐθέλω τόδ᾽ ὀπάσσαι.

Αλλά ας γυρίσουμε στον Ισοκράτη και στους Μακεδόνες. Όπως είπα, ο Ισοκράτης αποδέχεται τον Φίλιππο σαν Έλληνα καταγόμενο από τον Ηρακλή μέσω του Αργείου Τήμενου, αλλά θεωρεί τους Μακεδόνες αλλόφυλους αυτών που κατοικούν στα «Ἑλληνικά μέρη», ενώ θεωρεί ως βάρβαρους τους μη ελληνόφωνους γείτονες των Μακεδόνων, όπως οι «Ιλλυριοί» Δάρδανοι που επί Βαρδύλλιος κατάφεραν να διώξουν τον πατέρα του Φιλίππου Αμύντα από τον θρόνο της Μακεδονίας (και να τοποθετήσουν στην θέση του τον Αργαίο σαν «μαριονέττα»), ο οποίος κατάφερε να ανακτήσει την θέση του με τη βοηθεία των Λαρισσαίων.

[Ισοκράτης, προς Φίλιππον]

[32] Ἄργος μὲν γάρ ἐστί σοι πατρίς, ἧς δίκαιον τοσαύτην σε ποιεῖσθαι πρόνοιαν ὅσην περ τῶν γονέων τῶν σαυτοῦ: Θηβαῖοι δὲ τὸν ἀρχηγὸν τοῦ γένους ὑμῶν τιμῶσι καὶ ταῖς προσόδοις καὶ ταῖς θυσίαις μᾶλλον ἢ τοὺς θεοὺς τοὺς ἄλλους

[115] οἵας ἂν αὐτὸς βουληθῇς: ῥᾴδιον γάρ ἐστιν ἐκ τῶν παρόντων κτήσασθαι τὴν καλλίστην, ἢ ἐξ ὧν παρέλαβες ἐπὶ τὴν νῦν ὑπάρχουσαν προελθεῖν. σκέψαι δ᾽ ὅτι σε τυγχάνω παρακαλῶν, ἐξ ὧν ποιήσει τὰς στρατείας οὐ μετὰ τῶν βαρβάρων ἐφ᾽ οὓς οὐ δίκαιόν ἐστιν, ἀλλὰ μετὰ τῶν Ἑλλήνων ἐπὶ τούτους πρὸς οὓς προσήκει τοὺς ἀφ᾽ Ἡρακλέους γεγονότας πολεμεῖν.

Ο Ισοκράτης προτρέπει τον Φίλιππο να οδηγήσει τους Έλληνες σε εκστρατεία εναντίον των βαρβάρων, τους οποίους αρμόζει να πολεμούν οι απόγονοι του Ηρακλή.

[127] διὸ καὶ σοὶ νομίζω συμφέρειν οὕτως ἀνάνδρως διακειμένων τῶν ἄλλων προστῆναι τοῦ πολέμου τοῦ πρὸς ἐκεῖνον. προσήκει δὲ τοῖς μὲν ἄλλοις τοῖς ἀφ᾽ Ἡρακλέους πεφυκόσι καὶ τοῖς ἐν πολιτείᾳ καὶ νόμοις ἐνδεδεμένοις ἐκείνην τὴν πόλιν στέργειν, ἐν ᾗ τυγχάνουσι κατοικοῦντες, σὲ δ᾽ ὥσπερ ἄφετον γεγενημένον ἅπασαν τὴν Ἑλλάδα πατρίδα νομίζειν, ὥσπερ ὁ γεννήσας ὑμᾶς, καὶ κινδυνεύειν ὑπὲρ αὐτῆς ὁμοίως ὥσπερ ὑπὲρ ὧν μάλιστα σπουδάζεις.

Εδώ λέει στον Φίλιππο ότι πρέπει οι απόγονοι του Ηρακλή, όπως και ο πρόγονός τους, να θεωρούν όλη την Ελλάδα σαν πατρίδα τους και να ριψοκινδυνεύουν για την υπεράσπισή της. Όμως η Μακεδονία δεν ανήκει στον «τόπον τὸν Ἑλληνικὸν» και οι Μακεδόνες είναι «οὐχ ὁμόφυλοι» των Ελλήνων:

[107-8] οἱ μὲν γὰρ ἐν ταῖς αὑτῶν πόλεσι στάσεις καὶ ταραχὰς καὶ σφαγὰς ἐμποιοῦντες ἐκτῶντο τὴν τιμὴν ταύτην, ὁ δὲ τὸν μὲν τόπον τὸν Ἑλληνικὸν ὅλως εἴασε, τὴν δ᾽ ἐν Μακεδονίᾳ βασιλείαν κατασχεῖν ἐπεθύμησεν: ἠπίστατο γὰρ τοὺς μὲν Ἕλληνας οὐκ εἰθισμένους ὑπομένειν τὰς μοναρχίας, τοὺς δ᾽ ἄλλους οὐ δυναμένους ἄνευ τῆς τοιαύτης δυναστείας διοικεῖν τὸν βίον τὸν σφέτερον αὐτῶν.καὶ γάρ τοι συνέβη διὰ τὸ γνῶναι περὶ τούτων αὐτὸν ἰδίως καὶ τὴν βασιλείαν γεγενῆσθαι πολὺ τῶν ἄλλων ἐξηλλαγμένην: μόνους γὰρ Ἑλλήνων οὐχ ὁμοφύλου γένους ἄρχειν ἀξιώσας μόνος καὶ διαφυγεῖν ἠδυνήθη τοὺς κινδύνους τοὺς περὶ τὰς μοναρχίας γιγνομένους. τοὺς μὲν γὰρ ἐν τοῖς Ἕλλησι τοιοῦτόν τι διαπεπραγμένους εὕροιμεν ἂν οὐ μόνον αὐτοὺς διεφθαρμένους, ἀλλὰ καὶ τὸ γένος αὐτῶν ἐξ ἀνθρώπων ἠφανισμένον, ἐκεῖνον δ᾽ αὐτόν τ᾽ ἐν εὐδαιμονίᾳ τὸν βίον διαγαγόντα, τῷ τε γένει καταλιπόντα τὰς αὐτὰς τιμὰς ἅσπερ αὐτὸς εἶχεν.

Οι «Τημενίδες» πρόγονοι του Φιλίππου εγκατέλειψαν «τὸν τόπον τὸν Ἑλληνικὸν» και απέκτησαν την βασιλεία της Μακεδονίας διότι γνώριζαν ότι οι Έλληνες δεν ήταν μαθημένοι να υπομένουν την μοναρχία, ενώ οι άλλοι (μη Έλληνες) δεν μπορούν να οργανώσουν τον βίο τους χωρίς αυτήν. Γι΄αυτό και οι πρόγονοι του Φιλίππου ήταν οι μόνοι Έλληνες που αξιώθηκαν να άρχουν ένα «οὐχ ὁμόφυλον» γένος.

Βέβαια, το ότι οι Μακεδόνες ήταν «οὐχ ὁμόφυλοι» των Ελλήνων δε σημαίνει ότι ήταν βάρβαροι. Διότι οι «πραγματικοί» βάρβαροι είναι οι «προσοικοῦντες» των Μακεδόνων:

[Ισοκράτης, Αρχίδαμος, 46] παραπλήσια δὲ τούτοις Ἀμύντας ὁ Μακεδόνων βασιλεὺς ἔπραξεν. ἡττηθεὶς γὰρ ὑπὸ τῶν βαρβάρων τῶν προσοικούντων μάχῃ καὶ πάσης Μακεδονίας ἀποστερηθεὶς τὸ μὲν πρῶτον ἐκλιπεῖν τὴν χώραν διενοήθη καὶ τὸ σῶμα διασώζειν, ἀκούσας δέ τινος ἐπαινοῦντος τὸ πρὸς Διονύσιον ῥηθέν, καὶ μεταγνοὺς ὥσπερ ἐκεῖνος, χωρίον μικρὸν καταλαβὼν καὶ βοήθειαν ἐνθένδε μεταπεμψάμενος ἐντὸς μὲν τριῶν μηνῶν κατέσχεν ἅπασαν Μακεδονίαν, τὸν δ᾽ ἐπίλοιπον χρόνον βασιλεύων γήρᾳ τὸν βίον ἐτελεύτησεν.

Και αλλού ο Ισοκράτης χωρίζει εθνοτικά των κόσμο σε Έλληνες, Μακεδόνες και βαρβάρους:

[Ισοκράτης, Φίλιππος, 154] λοιπὸν οὖν ἐστι τὰ προειρημένα συναγαγεῖν, ἵν᾽ ὡς ἐν ἐλαχίστοις κατίδοις τὸ κεφάλαιον τῶν συμβεβουλευμένων. φημὶ γὰρ χρῆναί σε τοὺς μὲν Ἕλληνας εὐεργετεῖν, Μακεδόνων δὲ βασιλεύειν, τῶν δὲ βαρβάρων ὡς πλείστων ἄρχειν. ἢν γὰρ ταῦτα πράττῃς, ἅπαντές σοι χάριν ἕξουσιν, οἱ μὲν Ἕλληνες ὑπὲρ ὧν εὖ πάσχουσι, Μακεδόνες δ᾽ ἢν βασιλικῶς ἀλλὰ μὴ τυραννικῶς αὐτῶν ἐπιστατῇς, τὸ δὲ τῶν ἄλλων γένος, ἢν διὰ σὲ βαρβαρικῆς δεσποτείας ἀπαλλαγέντες Ἑλληνικῆς ἐπιμελείας τύχωσι.

Παροτρύνει λοιπόν ο Ισοκράτης τον Φίλιππο να είναι ευεργέτης των Ελλήνων, βασιλεύς των Μακεδόνων και άρχων των βαρβάρων και εάν έχει αυτή την τριχοτόμηση κατά νου όλοι θα τον ευγνωμονούν: οι Έλληνες για τα καλά που τους έκανε, οι Μακεδόνες γιατί τους διοικεί βασιλικά και όχι τυραννικά και «τὸ δὲ τῶν ἄλλων γένος» (οι βάρβαροι) γιατί θα τους απαλλάξει από την βαρβαρική δεσποτεία και θα τους θέσει υπό ελληνική επιμέλεια.

Με άλλα λόγια, οι Μακεδόνες είναι «οὐχ ὁμόφυλον» γένος των Ελλήνων, αλλά οι βάρβαροι είναι «τὸ δὲ τῶν ἄλλων γένος» τόσο για τους Έλληνες όσο και για τους Μακεδόνες.

Επομένως, έχουμε την ίδια εθνοτική τριχοτόμηση του κόσμου σε Έλληνες, Μακεδόνες και βαρβάρους που είδαμε και στον Θουκυδίδη. Αυτή η τριχοτόμηση θα ανασκευαστεί από τον Αισχίνη και τον Δημοσθένη. Ο μεν Αισχίνης σε ένα χωρίο θεωρεί την Μακεδονία ελληνικό κράτος που συμμετέχει στο πανελλήνιο συνέδριο της Σπάρτης και τον Μακεδόνα απεσταλμένο του Αμύντα ως έναν εκ των συμμετέχοντων Ελλήνων. Αντίθετα, ο Δημοσθένης θα κινηθεί προς το άλλο άκρο και θα αρνηθεί την ελληνικότητα έως και του βασιλικού οίκου και θα περιγράψει τον Φίλιππο ως βάρβαρο που δεν είχε καμία σχέση με τους Έλληνες.

[Αισχίνης, 2.32] συμμαχίας γὰρ Λακεδαιμονίων καὶ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων συνελθούσης, εἷς ὢν τούτων Ἀμύντας ὁ Φιλίππου πατὴρ καὶ πέμπων σύνεδρον καὶ τῆς καθ᾽ αὑτὸν ψήφου κύριος ὤν, ἐψηφίσατο Ἀμφίπολιν τὴν Ἀθηναίων συνεξαιρεῖν μετὰ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων Ἀθηναίοις. καὶ τούτων τὸ κοινὸν δόγμα τῶν Ἑλλήνων καὶ τοὺς ψηφισαμένους ἐκ τῶν δημοσίων γραμμάτων μάρτυρας παρειχόμην.

Όταν έγινε το πανελλήνιο συνέδριο στην Σπάρτη όπου συγκεντρώθηκαν οι Λακεδαιμόνιοι και οι άλλοι Έλληνες για να ψηφίσουν για τη μοίρα της Αμφίπολης, ένας από αυτούς (εἷς ὢν τούτων) τους υπόλοιπους Έλληνες ήταν και ο πατέρας του Φιλίππου Αμύντας, ο οποίος έστειλε «σύνεδρον» (εκπρόσωπο) που με τη σειρά του ψήφισε μαζί με τους άλλους Έλληνεςμετὰ τῶν ἄλλων Ἐλλήνων») υπέρ της Αθήνας.

Δηλαδή, κατά τον Αισχίνη, τόσο ο Αμύντας όσο και ο εκπρόσωπός του ήταν Έλληνες. Από την άλλη, ο Δημοσθένης, ο οποίος προσπαθεί να παρομοιάσει τον Φίλιππο με τον Ξέρξη που ήθελε να υποδουλώσει την Ελλάδα, δεν βρίσκει ίχνος ελληνικότητας σε αυτόν και λέει ότι μπορεί οι Αθηναίοι και οι Λακεδαιμόνιοι να ταλαιπώρησαν τους Έλληνες στο παρελθόν, αλλά τουλάχιστον αυτοί μπορούν να συγχωρηθούν επειδή είναι «γνήσια» τέκνα της Ελλάδος

[3ος Φιλιππικός, 30] καὶ μὴν κἀκεῖνό γ᾽ ἴστε, ὅτι ὅσα μὲν ὑπὸ Λακεδαιμονίων ἢ ὑφ᾽ ἡμῶν ἔπασχον οἱ Ἕλληνες, ἀλλ᾽ οὖν ὑπὸ γνησίων γ᾽ ὄντων τῆς Ἑλλάδος ἠδικοῦντο, καὶ τὸν αὐτὸν τρόπον ἄν τις ὑπέλαβεν τοῦτο, ὥσπερ ἂν εἰ υἱὸς ἐν οὐσίᾳ πολλῇ γεγονὼς γνήσιος διῴκει τι μὴ καλῶς μηδ᾽ ὀρθῶς, κατ᾽ αὐτὸ μὲν τοῦτ᾽ ἄξιον μέμψεως εἶναι καὶ κατηγορίας, ὡς δ᾽ οὐ προσήκων ἢ ὡς οὐ κληρονόμος τούτων ὢν ταῦτ᾽ ἐποίει, οὐκ ἐνεῖναι λέγειν.

[31] εἰ δέ γε δοῦλος ἢ ὑποβολιμαῖος τὰ μὴ προσήκοντ᾽ ἀπώλλυε καὶ ἐλυμαίνετο, Ἡράκλεις ὅσῳ μᾶλλον δεινὸν καὶ ὀργῆς ἄξιον πάντες ἂν ἔφησαν εἶναι. ἀλλ᾽ οὐχ ὑπὲρ Φιλίππου καὶ ὧν ἐκεῖνος πράττει νῦν, οὐχ οὕτως ἔχουσιν, οὐ μόνον οὐχ Ἕλληνος ὄντος οὐδὲ προσήκοντος οὐδὲν τοῖς Ἕλλησιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ βαρβάρου ἐντεῦθεν ὅθεν καλὸν εἰπεῖν, ἀλλ᾽ ὀλέθρου Μακεδόνος, ὅθεν οὐδ᾽ ἀνδράποδον σπουδαῖον οὐδὲν ἦν πρότερον πρίασθαι.

[32] καίτοι τί τῆς ἐσχάτης ὕβρεως ἀπολείπει; οὐ πρὸς τῷ πόλεις ἀνῃρηκέναι τίθησι μὲν τὰ Πύθια, τὸν κοινὸν τῶν Ἑλλήνων ἀγῶνα, κἂν αὐτὸς μὴ παρῇ, τοὺς δούλους ἀγωνοθετήσοντας πέμπει; κύριος δὲ Πυλῶν καὶ τῶν ἐπὶ τοὺς Ἕλληνας παρόδων ἐστί, καὶ φρουραῖς καὶ ξένοις τοὺς τόπους τούτους κατέχει; ἔχει δὲ καὶ τὴν προμαντείαν τοῦ θεοῦ, παρώσας ἡμᾶς καὶ Θετταλοὺς καὶ Δωριέας καὶ τοὺς ἄλλους Ἀμφικτύονας, ἧς οὐδὲ τοῖς Ἕλλησιν ἅπασι μέτεστι;

[περὶ τοῦ Στεφάνου, 185-6] παρακαλεῖν δὲ αὐτοὺς μηδὲν καταπλαγέντας τὸν Φίλιππον ἀντέχεσθαι τῆς ἑαυτῶν καὶ τῆς τῶν ἄλλων Ἑλλήνων ἐλευθερίας, καὶ ὅτι ὁ Ἀθηναίων δῆμος, οὐδὲν μνησικακῶν εἴ τι πρότερον γέγονεν ἀλλότριον ταῖς πόλεσι πρὸς ἀλλήλας, βοηθήσει καὶ δυνάμεσι καὶ χρήμασι καὶ βέλεσι καὶ ὅπλοις, εἰδὼς ὅτι αὐτοῖς μὲν πρὸς ἀλλήλους διαμφισβητεῖν περὶ τῆς ἡγεμονίας οὖσιν Ἕλλησι καλόν, ὑπὸ δὲ ἀλλοφύλου ἀνθρώπου ἄρχεσθαι καὶ τῆς ἡγεμονίας ἀποστερεῖσθαι ἀνάξιον εἶναι καὶ τῆς τῶν Ἑλλήνων δόξης καὶ τῆς τῶν προγόνων ἀρετῆς.

ἔτι δὲ οὐδὲ ἀλλότριον ἡγεῖται εἶναι ὁ Ἀθηναίων δῆμος τὸν Θηβαίων δῆμον οὔτε τῇ συγγενείᾳ οὔτε τῷ ὁμοφύλῳ. ἀναμιμνῄσκεται δὲ καὶ τὰς τῶν προγόνων τῶν ἑαυτοῦ εἰς τοὺς Θηβαίων προγόνους εὐεργεσίας: καὶ γὰρ τοὺς Ἡρακλέους παῖδας ἀποστερουμένους ὑπὸ Πελοποννησίων τῆς πατρῴας ἀρχῆς κατήγαγον, τοῖς ὅπλοις κρατήσαντες τοὺς ἀντιβαίνειν πειρωμένους τοῖς Ἡρακλέους ἐγγόνοις, καὶ τὸν Οἰδίπουν καὶ τοὺς μετ᾽ ἐκείνου ἐκπεσόντας ὑπεδεξάμεθα, καὶ ἕτερα πολλὰ ἡμῖν ὑπάρχει φιλάνθρωπα καὶ ἔνδοξα πρὸς Θηβαίους: ”

ενώ ο αλλόφυλος Φίλιππος όχι μόνον δεν είναι Έλληνας ή σχετιζόμενος με τους Έλληνες, αλλά είναι βάρβαρος, ο οποίος δεν είναι ούτε από κάποιο αξιομνημόνευτο μέρος, αλλά πληγή/συμφορά από τη Μακεδονία, απ΄όπου δεν μπορείς ν΄αγοράσεις ούτε έναν δούλο της προκοπής. Και αυτός ο βάρβαρος διέπραξε την ἐσχάτην ύβριν και τώρα προεδρεύει τα Πύθια, που είναι κοινή (και αποκλειστική) αθλητική εκδήλωση των Ελλήνων.

Σε πολλά σημεία, ο Δημοσθένης αναφέρει ότι το μόνο πράγμα που είχε ο Φίλιππος στο μυαλό του ήταν να υποδουλώσει τις πόλεις της Ελλάδος:

[Περὶ τοῦ Στεφάνου, 65] ἀλλὰ καὶ τούτων πολλοί, μᾶλλον δὲ πάντες, χεῖρον ἡμῶν ἀπηλλάχασιν. καὶ γὰρ εἰ μὲν ὡς ἐκράτησε Φίλιππος ᾤχετ᾽ εὐθέως ἀπιὼν καὶ μετὰ ταῦτ᾽ ἦγεν ἡσυχίαν, μήτε τῶν αὑτοῦ συμμάχων μήτε τῶν ἄλλων Ἑλλήνων μηδένα μηδὲν λυπήσας, ἦν ἄν τις κατὰ τῶν ἐναντιωθέντων οἷς ἔπραττεν ἐκεῖνος μέμψις καὶ κατηγορία: εἰ δ᾽ ὁμοίως ἁπάντων τὸ ἀξίωμα, τὴν ἡγεμονίαν, τὴν ἐλευθερίαν περιείλετο, μᾶλλον δὲ καὶ τὰς πολιτείας, ὅσων ἐδύνατο, πῶς οὐχ ἁπάντων ἐνδοξόταθ᾽ ὑμεῖς ἐβουλεύσασθ᾽ ἐμοὶ πεισθέντες;

Σε αυτήν την ρητορική βέβαια υπάρχουν και οι μαρτυρίες αυτών που ευεργετήθηκαν από την επέμβαση του Φιλίππου στον κυρίως Ελλαδικό χώρο κατά τον Τρίτο Ιερό Πόλεμο, όπως οι Ακαρνάνες. Ο Πολύβιος παραθέτει τα λόγια του Ακαρνάνα Λυκίσκου (211 π.Χ.) για το πως ο Φίλιππος ελευθέρωσε την Ελλάδα καταστρέφοντας τους τποικούς τυράννους που κόντεψαν να γίνουν οι δεσπότες της Ελλάδος:

[9.33.3] ἐγὼ δὲ διὰ Φίλιππον οὐ μόνον Θετταλούς, ἀλλὰ καὶ τοὺς λοιποὺς Ἕλληνας ὑπολαμβάνω σεσῶσθαι.

[6] ἐν οἷς καιροῖς Φίλιππος ἐθελοντὴν αὑτὸν ἐπιδοὺς ἐπανείλετο μὲν τοὺς τυράννους, ἠσφαλίσατο δὲ τὰ κατὰ τὸ ἱερόν, αἴτιος δ᾽ ἐγένετο τοῖς Ἕλλησι τῆς ἐλευθερίας, ὡς αὐτὰ τὰ πράγματα μεμαρτύρηκε καὶ τοῖς ἐπιγενομένοις.

[7] οὐ γὰ ρὡς ἠδικηκότα Φίλιππον Θετταλούς, καθάπερ οὗτος ἐτόλμα λέγειν, ἀλλ᾽ ὡς εὐεργέτην ὄντα τῆς Ἑλλάδος, καὶ κατὰ γῆν αὐτὸν ἡγεμόνα καὶ κατὰ θάλατταν εἵλοντο πάντες: οὗ πρότερον ἀνθρώπων οὐδεὶς ἔτυχε.

Και πάντα σε αντίθεση με τον Δημοσθένη (αλλά και με τους Ισοκράτη και Θουκυδίδη), ο Λυκίσκος θεωρεί τους Μακεδόνες ομόφυλους των Αιτωλών και των Αχαιών σε μια αντιπαράθεση που έχει με τους Αιτωλούς στην Σπάρτη το 211 π.Χ, στους οποίους υπενθυμίζει ότι πλέον είναι σύμμαχοι αλλόφυλων βαρβάρων (Ρωμαίων) που προσπαθούν να υποδουλώσουν τους Έλληνες:

[9.37.5-7] τίσι δὲ νῦν κοινωνεῖτε τῶν ἐλπίδων, ἢ πρὸς ποίαν παρακαλεῖτε τούτους συμμαχίαν; ἆρ᾽ οὐ πρὸς τὴν τῶν βαρβάρων; ὅμοιά γε δοκεῖ τὰ πράγμαθ᾽ ὑμῖν ὑπάρχειν νῦν καὶ πρότερον, ἀλλ᾽ οὐ τἀναντία: τότε μὲν γὰρ ὑπὲρ ἡγεμονίας καὶ δόξης ἐφιλοτιμεῖσθε πρὸς Ἀχαιοὺς καὶ Μακεδόνας ὁμοφύλους καὶ τὸν τούτων ἡγεμόνα Φίλιππον: νῦν δὲ περὶ δουλείας ἐνίσταται πόλεμος τοῖς Ἕλλησι πρὸς ἀλλοφύλους ἀνθρώπους,

Βλέπουμε, με άλλα λόγια, ότι η σχέση των «Ελλήνων» και των «Μακεδόνων» δεν είναι σταθερή, αλλά εξαρτάται από την πηγή που χρησιμοποιούμε και τα κίνητρά της. Προς τα τέλη του 4ου π.Χ. αιώνα, έχουμε και τους πρώτους ολυμπιονίκες από τη Μακεδονία (328 π.Χ. Κλείτων και 308 π.Χ. Λάμπος και άλλοι 5 ακολουθούν τον 3ο π.Χ. αιώνα). Με άλλα λόγια, όχι μόνον ο βασιλικός οίκος, αλλά και οι απλοί Μακεδόνες αρχίζουν να συμμετέχουν στις πανελλήνιες εκδηλώσεις. Πριν από την πρώτη εμφάνιση Μακεδόνων ολυμπιονικών, οι λίστες των Θεωροδόκων μαρτυρούν ότι μεταξύ 360 π.Χ. και 323 π.Χ. στην Μακεδονία οι πόλεις απέκτησαν σχετική αυτονομία ώστε να έχουν ξεχωριστούς θεωροδόκους η κάθε μία. Με άλλα λόγια, οι απλοί Μακεδόνες εντάχθηκαν στο Ελληνικόν όταν άρχισαν να κατοικούν σε ελαφρώς αυτόνομες πόλεις:

Olmp-Thrd

(συνέχεια στο μέρος #7)

Advertisements

5 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Εθνολογία, Ιστορία

5 responses to “Οι αρχαίοι Μακεδόνες και η γλώσσα τους #6: Εθνολογικά

  1. Ριβαλδίνιο

    (…) τους Μακεδόνες τους οποίους θεωρεί αλλόφυλους των κατοίκων της κυρίως Ελλάδος.

    (…)
    μόνους γὰρ Ἑλλήνων οὐχ ὁμοφύλου γένους ἄρχειν ἀξιώσας μόνος

    Αλλόφυλους θεωρούσαν και οι Λακεδαιμόνιοι τους Αθηναίους κατά τον Πελ/κο Πόλεμο ( και λίγο πιο πρίν/ Γ΄Μεσσηνιακός Πόλεμος ).

    δείσαντες τῶν Ἀθηναίων τὸ τολμηρὸν καὶ τὴν νεωτεροποιίαν, καὶ ἀλλοφύλους ἅμα ἡγησάμενοι, μή τι, ἢν παραμείνωσιν,

    Διότι οι Λακεδαιμόνιοι, επειδή η δι’ εφόδου κατάληψις δεν επετύγχανε, εφοβήθησαν μήπως, εάν παραταθή η παρουσία των Αθηναίων, τους οποίους άλλωστε εθεώρουν αλλοφύλους,

    http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0199:book=1:chapter=102&highlight=a%29llofu%2Flous
    https://www.mikrosapoplous.gr/thucy/vivlia/contents.htm

    Ο Καργάκος ( Ιστορία των Αρχαίων Αθηνών ) έλεγε ότι αυτό το “οὐχ ὁμοφύλου γένους” αναφέρεται στο ότι οι Δωριείς Τημενίδες έγιναν βασιλιάδες όχι σε συμπατριώτες τους Δωριείς, αλλά σε Μακεδόνες, οι οποίοι ως συγγενείς των Μαγνήτων ήταν Αιολείς και όχι Δωριείς και συνεπώς όχι ομόφυλοι των Τημενιδών. Κατά τον Καργάκο δηλαδή, ο Ισοκράτης δεν θεωρούσε τους Μακεδόνες Δωριείς. Βέβαια αυτό δεν εξηγεί το αμέσως παραπάνω του Ισοκράτη, που δεν συμπεριλαμβάνει την Μακεδονία στους ελληνικούς τόπους και που λέει ότι οι Έλληνες δεν ανέχονταν την βασιλεία, ενώ οι άλλοι – δηλαδή οι Μακεδόνες – την ανέχονταν. Δηλαδή δεν συμπεριλαμβάνει και τους Μακεδόνες ( άλλους ) στους Έλληνες, εκτός αν με τον όρο αυτό ( “Έλληνες” ) εννοεί μόνο τις νοτιοελλαδίτικες πόλεις – κράτη.

    • Ριβαλδίνιο, οι Λακεδαιμόνιοι ως Δωριείς είναι «αλλόφυλοι» των Αθηναίων που είναι Ίωνες. Τα «φύλα» που αντιπαραβάλλονται εδώ είναι τα ελληνικά υποφύλα των Δωριέων και των Ιώνων.

      Ο Ισοκράτης, όμως, λέει ότι ο Περδίκκας/Κάρανος εγκατέλειψε τους ελληνικούς τόπους (τα μέρη στα οποία κατοικεί το ελληνικό φύλο) και πήγε στη Μακεδονία όπου έγινε βασιλιάς ενός «Ἑλλλήνων οὐκ ὁμοφύλου» γένους. Τα φύλα που αντιπαραβάλονται εδώ είναι ξεκάθαρα οι «Έλληνες» in toto και οι Μακεδόνες.

      Ο Ισοκράτης ξαναδιακρίνει Ελληνες και Μακεδόνες (και βαρβάρους) λίγο παρακάτω όταν συμβουλεύει τον Φίλιππο να μην μπερδέψει τους ρόλους του ως ευεργέτης των Ελλήνων, βασιλιάς των Μακεδόνων και κατακτητής/δεσπότης των βαρβάρων.

      [Ισοκράτης, Φίλιππος, 154] λοιπὸν οὖν ἐστι τὰ προειρημένα συναγαγεῖν, ἵν᾽ ὡς ἐν ἐλαχίστοις κατίδοις τὸ κεφάλαιον τῶν συμβεβουλευμένων. φημὶ γὰρ χρῆναί σε τοὺς μὲν Ἕλληνας εὐεργετεῖν, Μακεδόνων δὲ βασιλεύειν, τῶν δὲ βαρβάρων ὡς πλείστων ἄρχειν. ἢν γὰρ ταῦτα πράττῃς, ἅπαντές σοι χάριν ἕξουσιν, οἱ μὲν Ἕλληνες ὑπὲρ ὧν εὖ πάσχουσι, Μακεδόνες δ᾽ ἢν βασιλικῶς ἀλλὰ μὴ τυραννικῶς αὐτῶν ἐπιστατῇς, τὸ δὲ τῶν ἄλλων γένος, ἢν διὰ σὲ βαρβαρικῆς δεσποτείας ἀπαλλαγέντες Ἑλληνικῆς ἐπιμελείας τύχωσι.

      Ο Ισοκράτης εδώ έχει κάθε λόγο να αντιπαραβάλλει Έλληνες και Μακεδόνες, επειδή ο σκοπός του είναι να πείσει τον Φίλιππο να σεβαστεί την αυτονομία των ελληνικών πόλεων-κρατών και να μην τις ενσωματώσει στο Μακεδονικό του βασίλειο. Γι΄αυτό λέει πως οι Έλληνες δεν ανέχονται την βασιλεία, αλλά οι Μακεδόνες την ανέχονται αν ο βασιλιάς είναι ενάρετος.

      • Ριβαλδίνιο

        Ούπς ! Κάποια μαλακιούλα δεν έχω καταλάβει καλά και μπερδεύτηκα.

        Το χωρίο είναι :
        μόνους γὰρ Ἑλλήνων οὐχ ὁμοφύλου γένους ἄρχειν ἀξιώσας

        http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0143%3Aspeech%3D5%3Asection%3D108
        μόνος γὰρ τῶν Ἑλλήνων οὐχ ὁμοφύλου γένους ἄρχειν ἀξιώσας,

        http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/isocrate/philippegr.htm

        for, because he alone among the Hellenes did not claim the right to rule over a people of kindred race,

        http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0144%3Aspeech%3D5%3Asection%3D108
        Έτσι δεν μεταφράζεται :

        o μόνος Έλληνας που δεν θέλησε να γίνει βασιλιάς ομοφύλων του

        ;

      • Έτσι ακριβώς!

        Η «πολιτική αντζέντα» του Ισοκράτη σ΄αυτό το χωρίο είναι να πείσει τον Φίλιππο να σεβαστεί την αυτονομία των ελληνικών πόλεων-κρατων και να μην τις ενσωματώσει πολιτικά στο βασίλειό του (όπως έκανε λ.χ. με τη Θεσσαλία και την Άνω Μακεδονία).

        Ο Περδίκκας/Κάρανος ήταν ο «μόνος» Έλληνας που ήθελε να γίνει βασιλιάς, αλλά επειδή ήξερε ότι οι Έλληνες ομόφυλοί του δεν ανέχονται την βασιλεία, εγκατέλειψε τον ελληνικό τόπο και πήγε στη Μακεδονία, όπου μπόρεσε να γίνει βασιλιάς ενός «γένους που δεν ήταν ομόφυλο των Ελλήνων».

        Εδώ ο Ισοκράτης συμβουλεύει τον Φίλιππο να ακολουθήσει το παράδειγμα του «προγόνου» του, ο οποίος σεβάστηκε το γεγονός ότι οι Έλληνες (αντίθετα με τους Μακεδόνες), δεν γουστάρουν την βασιλεία.

      • Ριβαλδίνιο

        Ε, αυτό που λέει ο Κάργα είναι ότι το χωρίο αυτό έκανε πολλούς ιστορικούς ( Bury κ.α. ) να νομίζουν πως ο Ισοκράτης θεωρούσε Έλληνες την βασιλκή μακεδονική δυναστεία , αλλά όχι τον μακεδονικό λαό. Δηλαδή την παράγραφό σου την κάνει :

        Ο Περδίκκας/Κάρανος ήταν ο «μόνος» Έλληνας ο μόνος από τους Έλληνες που ήθελε να γίνει βασιλιάς, αλλά επειδή ήξερε ότι οι Έλληνες ομόφυλοί του Νότιοι Έλληνες ( πόλεις – κράτη ) δεν ανέχονται την βασιλεία, εγκατέλειψε τον ελληνικό νοτιοελλαδικό τόπο και πήγε στη Μακεδονία, όπου μπόρεσε να γίνει βασιλιάς ενός «γένους που δεν ήταν ομόφυλό των Ελλήνων του, δηλαδή δωρικό.

        Και τον μερισμό Ελλήνων, Μακεδόνων και βαρβάρων τον θεωρεί πολιτιστικό ( πόλεις – κράτη , βασιλεία, βάρβαροι ) και όχι φυλετικό/εθνοτικό

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s