Οι αρχαίοι Μακεδόνες και η γλώσσα τους #3: Ιστορικά

(συνέχεια από το μέρος #2)

Είδαμε ότι η κοιτίδα των Μακεδόνων ήταν η ορεινή Πιερία. Εκεί η βασική ασχολία τους ήταν η διαχειμαδική ποιμενική, δηλαδή η περιοδική μετακίνηση των ποιμνίων. Τα καλοκαίρια συγκεντρώνονταν στο Μακεδονικόν όρος, ενώ το χειμώνα το κάθε υποφύλο κατέβαινε στο δικό του χειμαδιό. Τα στοιχεία που έχουμε για τα ποιμενικά φύλα της περιοχής κατά την ύστερη οθωμανική αυτοκρατορία και κατά το πρώτο μισό του 20ου αιώνα δείχνουν ότι τα πιθανά χειμαδιά ήταν ο θεσσαλικός κάμπος, η παράλια Πιερία και η νότια Βοττιαία/Ημαθία. Αυτοί που διαχείμαζαν στην Θεσσαλία έρχονταν σε επαφή με όλα τα άλλα ποιμενικά φύλα που κατέβαιναν από τα όρη που περιβάλλουν τον Θεσσαλικό κάμπο, ενώ αυτοί που διαχείμαζαν στους κάμπους της Πιερίας και της Βοττιαίας έρχονταν σε επαφή με Θράκες και Φρύγες αντίστοιχα.

Ο «πατριάρχης» των Μακεδονικών σπουδών Nicholas Hammond περιγράφει τον πρώιμο βίο των Μακεδόνων στα Πιέρια/Μακεδονικόν όρος στην παρακάτω σελίδα:

Pieria

Δεν μας εκπλήσσει επομένως που η “εθνική” «Παμμακεδονική πανήγυρις» -τα Ολύμπια- γινόταν στο Δίον, το θρησκευτικό κέντρο των Μακεδόνων, που βρισκόταν βορείως του Ολύμπου στις ανατολικότερες παρυφές των Πιερίων:

Dion

Σχετικά με την επαφή των Μακεδόνων με τους Θράκες της παράλιας Πιερίας και τους Φρύγες που κάποτε κατοικούσαν στην Βοττιαία, ο Ηρόδοτος γράφει:

[7.73] οἱ δὲ Φρύγες, ὡς Μακεδόνες λέγουσι, ἐκαλέοντο Βρίγες χρόνον ὅσον Εὐρωπήιοι ἐόντες σύνοικοι ἦσαν Μακεδόσι, μεταβάντες δὲ ἐς τὴν Ἀσίην ἅμα τῇ χώρῃ καὶ τὸ οὔνομα μετέβαλον ἐς Φρύγας.

Από την άλλη, το θεσσαλικό ποιμενικό «κύκλωμα» εξηγεί τα κοινά ήθη και τις θρησκευτικές παραδόσεις που συνδέουν τους Μακεδόνες με τα φύλα του ηπειρωτικού ελλαδικού χώρου. Η λατρεία των «Πιερίδων» και «Ελικωνίων» Μουσών είχε τόσες ομοιότητες που ο Στράβων χρειάστηκε να παραθέσει έναν αιτιολογικό μύθο «θρακικής» μετανάστευσης από την Πιερία στον Ελικώνα. Στην Πιερία έχουμε το χωριό Λείβηθρα, τον ποταμό Ελικώνα και οι Μούσες φέρουν το επίθετο θούριδες. Στην Βοιωτία έχουμε την πηγή Λειβηθριάδα, το όρος Ελικώνα και το όρος Θούριον, όπου ο Μουσαγέτης Απόλλων λατρευόταν  ως Θούριος. Θα εξηγήσω τις λέξεις στο γλωσσολογικό μέρος. Φυσικά δεν χρειάζεται να εφεύρουμε έναν μύθο θρακικής μετανάστευσης όταν γνωρίζουμε από τον Θουκυδίδη ότι οι Βοιωτοί πριν εγκατασταθούν στην ιστορική τους πατρίδα κατοικούσαν στην Θεσσαλία. Ήταν ο ερχομός των Θεσσαλών από την περιοχή της Δωδώνης που τους ώθησε νοτιότερα. Ανάλογα συμπεράσματα αντλούμε όταν εξετάσουμε τον μαιναδισμό/θυιαδισμό του Παρνασσού με αυτόν της Μακεδονίας.

helik-pier

Το πόσο πίσω στο χρόνο πήγαιναν αυτές οι κοινές παραδόσεις μας το δείχνει η σύγκριση των Μακεδονικών και Κρητικών παραδόσεων. Η τελεσιάδα ήταν ένας χωρός με ξίφη που συνόδευε τελετές ενηλικίωσης και απαντά αποκλειστικά μόνο σε Κρήτη και Μακεδονία, ενώ οι Μακεδονικοί μήνες Αὐδ(ου)ναῖος και Ὑπερβερεταῖος απαντούν στην Κρήτη σαν Αὐδουναῖος και Ὑπερβέρετος αντίστοιχα. Σύμφωνα με τον Διόδωρο τον Σικελιώτη, οι ιστορικοί Δωριείς της Κρήτης πίστευαν ότι είχαν φτάσει στο νησί από τη Λακωνία έχοντας σαν απώτερη κοιτίδα τις περιοχές γύρω από τον Όλυμπο.

[5.80.2] τρίτον δὲ γένος φασὶ τῶν Δωριέων παραβαλεῖν εἰς τὴν νῆσον ἡγουμένου Τεκτάμου τοῦ Δώρου: τούτου δὲ τοῦ λαοῦ μέρος τὸ μὲν πλέον ἀθροισθῆναι λέγουσιν ἐκ τῶν περὶ τὸν Ὄλυμπον τόπων, τὸ δέ τι μέρος ἐκ τῶν κατὰ τὴν Λακωνικὴν Ἀχαιῶν διὰ τὸ τὴν ἀφορμὴν τὸν Δῶρον ἐκ τῶν περὶ Μαλέαν τόπων ποιῆσαι.

Από την άλλη, η πρώιμη επαφή των Μακεδόνων με Φρύγες και Θράκες ήταν σίγουρα πηγή  τόσο γλωσσολογικής όσο και εθιμικής επίδρασης. Πάντως, η πρώιμη κοιτίδα των Μακεδόνων ανήκε στον ευρύτερο «μυκηναϊκό» ορίζοντα, όπως έδειξε σε ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο της η Birgitta Eder. Παραθέτω αποσπασματικά ορισμένα συμπεράσματά της:

The  circulation of Aegean seals is almost confined to the Late Bronze Age Aegean,  and only very few exceptional pieces have been found on the western coast of  Asia Minor, in Cyprus and  the Levant. This suggests that they were  actually not considered as objects of trade and exchange. 5 The limitation of their distribution  suggests that they were – to a certain extent – intelligible only to a  restricted circle of users. If we take them as tokens of an administrative  system, Aegean seals had bureaucratic limits of function; and this circumstance  may be reflected by their geographical diffusion. 6

In  Greece  the northernmost examples come from the cist tomb cemeteries of Ag. Dimitrios,  which lie on the northern slopes of mount  Olympus on an inland route leading  from western Macedonia to  Thessaly.  steatite seals of the ‘Mainland Popular Group’ and one pressed  glass seal come from a few tombs within two cemeteries of cist tombs 7.  A tomb at Treis Elies contained a single seal which most likely belongs to the  ‘Mainland Popular Group’. 8 A carnelian ‘Cut Style’ seal was found in a post-Bronze Age context at Dio,  where it arrived under unknown circumstances at an unknown date. These 20 seals  form a spatially and chronologically rather compact group. This suggests that  seals did not arrive in the Olympos area by chance as a single find might imply,  but are rather part of a larger distribution pattern which covers the Greek  Mainland (plates 1–2).

Even  the simplest seals – such as Mainland Popular Group seals, pressed glass seals  or fluorite seals – did not travel beyond an imaginary border line across the  river Aliakmonas. This appears remarkable since the cist tomb cemeteries at sites  like Aiani and Ano Komi on the other side of the river are otherwise rich in  objects of Mycenaean origin such as weapons and pottery, and grave gifts as  well as burial customs are in many respects similar to those at Agios Dimitrios. 10 None such seals have been found in  neighbouring Macedonia, Epirus, Albania or even further north in  the Balkans.

This blending of different cultural traditions  results in the hypothesis of a boundary zone located between the northern  plains of Thessaly and the Aliakmonas valley. The Pieria  and Chasian mountain ranges formed the geographical massive barrier between two  different systems, without preventing communication among individual groups.  They separated the politically, economically and socially highly stratified systems  of the Mycenaean world from the small scale societies of Late Bronze Age Macedonia. The presence of glass relief beads  and 18 seals in the cist tomb cemeteries near Agios Dimitrios on the northern slopes  of mount Olympos confirm a strong Mycenaean  influence. Seals as well as glass relief beads were almost confined to the  Aegean area and certainly were not produced for export purposes. 55 On the basis of these seals I would like to argue that the Olympos region was  the northern outpost of the economic and social system, which we are used to connect  with the Mycenaean palaces.

Εξίσου ενδιαφέροντα είναι τα (υστερο-)μυκηναϊκά ευρήματα της Πύδνας. Αντίθετα με την γειτονική Μεθώνη, η πόλη της Πύδνας δεν είχε μύθο ιδρύσεως ως αποικία κάποιας νοτιότερης «ελληνικής» μητρόπολης κάτι που εγείρει το ερώτημα για την καταγωγή των φορέων του μυκηναϊκού πολιτισμού της. Πρόκειται για «ιθαγενή» Μυκηναϊκά στοιχεία της Πιερίας ή για αποικισμό που ξεχάστηκε; Η πόλη ήταν ιδρυμένη σε μία προβολή των βόρειων Πιερίων που έφτανε μέχρι την θάλασσα. Όποια κι αν ήταν η καταγωγή των ιδρυτών, ο ψευδο-Σκύλαξ τον 4ο π.Χ. αιώνα την παρουσιάζει ως «ελληνίδα» και όχι «μακεδονική» πόλη.

Pydna

Αυτά για την προϊστορία της μακεδονικής κοιτίδας. Ας πάμε τώρα στην ιστορία. Η περίοδος που οι Μακεδονία ήταν μέρος των βαλκανικών εδαφών της Περσικής αυτοκρατορίας είχε ενδιαφέρουσες συνέπειες στη σχέση των Μακεδόνων με τους γείτονές τους. Οι Πέρσες ξεχώριζαν τους Skudra (Θράκες) από τους Μακεδόνες, τους οποίους αποκαλούσαν Yauna Takabara («ασπιδοφόροι Έλληνες» ~ «Έλληνες που φορούν το καπέλλο που μοιάζει με ασπίδα [καυσία]» σαν και αυτήν που φορά ο ένας εκ των δύο νεανιών στο ψηφιδωτό της Πέλλας με θέμα το κυνήγι λιονταριού).

Yauna Takabara

Αυτή η «ητική» περσική αντίληψη μας δείχνει ότι στα μάτια των Περσών του 500 π.Χ. οι Μακεδόνες εάν δεν ήταν Έλληνες τότε σίγουρα ήταν ένας λαός στενά συγγενικός των Έλλήνων, ώστε να χαρακτηριστούν μέρος των Yauna και αρκετά διαφορετικός από τους Θράκες ώστε να διαφοροποιηθούν από τους Skudra. Θυμίζω ότι οι Πέρσες ονόμαζαν Yauna («Ίωνες») τους Έλληνες της Μικράς Ασίας, Yauna Paradraya («οι Yauna  που κατοικούν πέρα από την θάλασσα ~ Αιγαίο») τους Έλληνες της κυρίως Ελλάδος και Yauna Takabara τους Μακεδόνες. Η ταξινόμηση θυμίζει αυτήν για τα Σκυθικά φύλα. Τους πρώτους Σκύθες που υποδούλωσαν, οι Πέρσες τους ονόμασαν απλά Saka. Αργότερα, καθώς περισσότερα Σκυθικά φύλα που κατοικούσαν σε διαφορετικές περιοχές έγιναν γνωστά στους Πέρσες, οι τελευταίοι άρχισαν να χρησιμοποιούν όρους όπως Saka Haumavarga («οι Σκύθες που πίνουν Haoma»), Saka Tigraχauda («οι Σκύθες με το μυτερό καπέλλο») και Saka Paradraya («οι Σκύθες που κατοικούν πέρα από τη θάλασσα ~ Έυξεινο Πόντο, για αυτούς των δυτικών Στεπών της σημερινής δυτικής Ουκρανίας).

Yauna Saka

Ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί ότι όταν οι απεσταλμένοι του Δαρείου ήρθαν να ζητήσουν γη και ύδωρ από τον Μακεδόνα βασιλιά Αμύντα Α΄, το ανατολικό σύνορο της Μακεδονίας ήταν το όρος Δύσωρον κάπου μεταξύ των συνόρων Κρηστωνίας και Βισαλτίας.

[5.17] ἐπέμποντο δὲ οὗτοι παρὰ Ἀμύντην αἰτήσοντες γῆν τε καὶ ὕδωρ Δαρείῳ βασιλέιἔστι δὲ ἐκ τῆς Πρασιάδος λίμνης σύντομος κάρτα ἐς τὴν Μακεδονίην: πρῶτον μὲν γὰρ ἔχεται τῆς λίμνης τὸ μέταλλον ἐξ οὗ ὕστερον τούτων τάλαντον ἀργυρίου Ἀλεξάνδρῳ ἡμέρης ἑκάστης ἐφοίτα, μετὰ δὲ τὸ μέταλλον Δύσωρον καλεόμενον ὄρος ὑπερβάντα εἶναι ἐν Μακεδονίην.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Μακεδόνες είχαν ήδη εποικίσει τις περιοχές ανατολικά του Αξιού,γιατί όπως απέδειξε επιγραφικά ο νηφάλιος Χατζόπουλος, τα τυπικά Μακεδονικά ονόματα (λ.χ. Αμύντας, Αρραβαίος, Μαχάτας, Κόρραγος, Αδαίος κλπ.) εμφανίζονται ανατολικά του Αξιού μόνο από τον Φίλιππο και μετά. Ακόμα και η Πέλλα, πρωτοεμφανίζει τυπικά Μακεδονικά ονόματα μετά το 400 π.Χ. επί Αμύντα Γ΄. Αυτό δείχνει ότι μέχρι και το 400 π.Χ. οι Μακεδόνες ήταν ακόμα πρακτικά συγκεντρωμένοι στην Μακεδονίδα (Πιερία και Ημαθία). Οι επεκτατικές εκστρατείες που περιγράφει ο Θουκυδίδης δεν επέφεραν δημογραφική εξάπλωση, αλλά εξάπλωση της βασιλικής εξουσίας σε μη Μακεδονικά φύλα. Και εδώ ανοίγει ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο στο οποίο πρέπει να ξεχωρίσουμε μεταξύ Μακεδόνων και μη Μακεδόνων υπήκοων του Μακεδόνα βασιλιά, μεταξύ Μακεδονίας και δορύκτητης βασιλικής γης και, τέλος, μεταξύ Μακεδονικών και «συμμαχικών» πόλεων. Αλλά ας τα πάρουμε με τη σειρά.

Το Παλαιό Μακεδονικό βασίλειο περί το 500 π.Χ. :

500 BC

Το Μακεδονικό βασίλειο γύρω στο 340 π.Χ.:

Sekunda map

Θα προσέξατε ότι αυτό που ονομάζουμε σήμερα ανατολική Μακεδονία (νομοί Σερρών, Δράμας και Καβάλας) βρίσκονται εκτός βασιλείου και φέρουν το όνομα «Μακεδονική Θράκη». Πράγματι, ο Στρυμόνας έγινε το ανατολικό άκρο της δημογραφικής επέκτασης των Μακεδόνων όπως απέδειξε επιγραφικά ο Χατζόπουλος και όπως υπονοεί ο Στράβων όταν λέει ότι η Ελλάδα τελειώνει εκεί που τελειώνει η Μακεδονία, δηλαδή στον Στρυμόνα «αν και μερικοί μεταφέρουν το όριο στον Νέστο επειδή ο Φίλιππος ενδιαφερόταν για τα ορυχεία του Παγγαίου». Παραθέτω τρεις σελίδες από το κεφάλαιο του Χατζόπουλου σχετικά με το θέμα:

HatzGPN

HatzNAMES2

HatzNAMES3

Το χωρίο που Στράβωνα που έχει κατά νου είναι το εξής:

[7.7.4]  τὸ δ᾽ Αἰγαῖον πέλαγος δύο κλύζει πλευρὰς τῆς Ἑλλάδος, τὴν μὲν πρὸς ἕω βλέπουσαν, τείνουσαν δὲ ἀπὸ Σουνίου πρὸς τὴν ἄρκτον μέχρι τοῦ Θερμαίου κόλπου καὶ Θεσσαλονικείας Μακεδονικῆς πόλεως, ἣ νῦν μάλιστα τῶν ἄλλων εὐανδρεῖ, τὴν δὲ πρὸς νότον τὴν Μακεδονικὴν ἀπὸ Θεσσαλονικείας μέχρι Στρυμόνος: τινὲς δὲ καὶ τὴν ἀπὸ Στρυμόνος μέχρι Νέστου τῇ Μακεδονίᾳ προσνέμουσιν, ἐπειδὴ Φίλιππος ἐσπούδασε διαφερόντως περὶ ταῦτα τὰ χωρία ὥστ᾽ ἐξιδιώσασθαι, καὶ συνεστήσατο προσόδους μεγίστας ἐκ τῶν μετάλλων καὶ τῆς ἄλλης εὐφυΐας τῶν τόπων.

Δηλαδή, το Αιγαίο βρέχει την Ελλάδα σε δύο ακτές: μία που βλέπει προς ανατολή και που εκτείνεται από το Σούνιο μέχρι τη Θεσσαλονίκη και μία που βλέπει προς νότο και εκτείνεται από τη Θεσσαλονίκη μέχρι το Στρυμόνα, αν και μερικοί εντάσσουν στην Μακεδονία και τη γη μεταξύ Νέστου και Στρυμόνα, επειδή ο Φίλιππος απέκτησε τα ορυχεία της περιοχής, τα οποία του προσέδωσαν μεγάλο κέρδος.

Αυτή η πολυπλοκότητα μεταξύ Μακεδόνων και μη Μακεδόνων υπηκόων του Μακεδόνα βασιλιά και μεταξύ Μακεδονικών και «συμμαχικών» πόλεων είναι κάτι που πρέπει να έχουμε υπόψη όταν προσπαθούμε να ξεδιαλύνουμε την στάση των Ελλήνων συγγραφέων ως προς την Μακεδονική ταυτότητα.

Ενώ πριν από την Περσική κατάκτηση οι Μακεδόνες σύμφωνα με την διήγηση του Θουκυδίδη φαίνεται να κάνουν λίγο πολύ αυτό που σήμερα ονομάζουμε «εθνοκάθαρση» για να επεκταθούν, κατά τη διάρκεια της περιόδου που ο Μακεδόνας βασιλιάς ήταν πρακτικά σατράπης της Περσικής αυτοκρατορίας, η επέκταση αλλάζει συμπεριφορά και οι νέες δορύκτητες περιοχές ανατολικά του Αξιού γίνονται ιδιοκτησία του βασιλέα χωρίς να «εθνοκαθαρθούν» τα μη μακεδονικά φύλα που κατοικούν σε αυτές. Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι η σημαντικότερη εμπειρία που κέρδισαν οι Μακεδόνες από τους Πέρσες ήταν η ικανότητα διοικήσεως πολυεθνικών υπήκοων.

(συνέχεια στο μέρος #4)

Advertisements

Leave a comment

Filed under Αρχαιότητα, Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Εθνολογία, Ελληνική γλώσσα, Ιστορία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s